د خلیل حقاني ترور؛ د ټي ټي پي په مرسته د ۳۵۰ پاکستاني پوځیانو په بدل کې خوشې شوی طالب

هر هیواد ته خپلې ګټې باید مهمې وي او د دنیا د نورو هیوادونو سره د روابط محور هم باید خپلې ګټې وي نه دا چې د نورو هیوادونو لپاره یو هیواد خپلې ټولې ګټې قرباني کړي.

په سیاسي علومو کې دا ګټې د دوکاندارې غوندې دي چې د اخستونکو او پلورنکو ترمنځ د یو متاع په اخستلو (پیرودلو) او پلورلو کې باید دوه اړخیزه ګټې مطرح وي. داسې هیڅکله نشي کیدلې چې دوکاندار هر څه په تاوان خرڅ کړي او اخره کې دوکانداري یې دیوالي شي او نه داسې هم کیدلی شي چې اخستونکی یوه متاع په دومره لویه بیه واخلي چې بیا د خپل خرید نه پېښمانه وي. څه به اخلې او څه به ورکوې یعنې د دواړو خواوو په پلورلو او پیردولو کې خپله ګټه وګوري.

دلته د هیوادونو د مشرانو محاسبه مهمه ده چې څه واخلي او څه ورکړي، نو ځکه سیاسي علومو ته ساینس وایي چې هره ورکړه او راکړه، یا روابط د بل هیواد سره باید محاسبه شي.

له بده مرغه، افغانستان د کلونو کلونو راپه دیخوا د احساساتو، انډیوالۍ او ملګرتوب په اساس خپل روابط د نورو هیوادونو سره ساتلي دي حال دا چې په سیاست کې د همدغو ګټو د محاسبې له امله دایمي دوست او دوښمن نشته دی او کله چې د ګټو اختلاف رامنځته کیږي، روابط هم سره سړیږي او یا له منځه ځي او په بعضې مواردو کې د دایمي ګټو (Existential Threat) د تهدید له امله په جنګ او خشونت بدلیږي.

د امریکا نوې ستراتیژي په همدغه پورته ټکو څرخي چې د دوی لپاره د امریکا د متحده ایالاتو ګټې اولویت لري. په دغه ستراتیژی کې ویل شوي چې د دنیا په هر هیواد او د نړۍ په ټولو سیمو کې ډیر مسایل دي او هره مساله د هغوي لپاره مهمه ده او باید توجه ورته وشي.‌ که څه هم د امریکا متحده ایالات د دنیا د ټولو ملکو په پرتله سخي هیواد دی، خو دا هم ممکنه نه ده چې د امریکا متحده ایالات د دنیا په ټولو مسایلو باندې خپل فوکس وکړي ځکه که په ټولو مسایلو فوکس کوي معنا دا چې په یوې مسالې هم فوکس نه کوي. هر مساله د هر هیواد لپاره یو قسم اهمیت نه لري او هرهیواد د خپلو اولویتونو په اساس مسایل انتخابوي.

د پورته ستراتیژې په اساس، د امریکا د روایتي دوستانو او مخالفینو تر منځ په پنځو سترو وچو کې څو شیان مطرح شویدي. د دې لپاره چې امریکا د نړۍ مقتدر ترین او متمول ترین هیواد پاتې شي باید په ساینس او تکنالوژی، اقتصاد، انرژي او نظامي پیاوړتیا فوکس وکړي. د دغه اهدافو لپاره دوی وسایلو، بشري قوت او د بیلابیلو هیوادونو سره د اړیکو او په سیمو فوکس ته اړتیا لري.

د بشري قوت په برخه کې په خپله بشري قوه فوکس کوي او دا فرموله چې د نورو هیوادونو د استعدادونو د جلبولو لپاره د مهاجرت قانون اسانه کړي،‌ مخالف دي.

د مونرو د دکتورین په دوام، د دوی لپاره غربي (West Hemisphere) یعنې مرکزي او جنوبي امریکا هیوادونه په اول کې اهمیت لري چې خپل اقتصادي او فزیکي امنیت ته د دغه سیمو نه ګواښ نه وي او هیچا ته به اجازه ورنه کړي چې په دغو سیمو کې د دوی ګټې تهدید کړي.

دویم فوکس د نړۍ په کچه منځني ختیځ دي چې د ابراهیم قرارداد تقویه او عملي کړي او د دغه قرارداد په وړاندې د ایران تهدید له منځه یوسي.

درېیم فوکس د دغه ستراتیژی په لرې ختیځ کې دی چې د دنیا تقریبا نیمایي خالص عاید په هغه سیمه کې دی او هغه باید وساتي چې په هغه هیوادونو کې جاپان، تایوان، کوریا او نور راځي یعنې د چین د نفوذ او تهدید مخه په هغه سیمه کې ونیسي.

د اروپا او روسیې ترمنځ د دوی ستراتیژي دا ده چې اروپا باید زیاته بودیجه په نظامي برخه کې مصرف کړي او هم د روسیې تهدید له منځه یوسي خو په عین حال کې کولی شي چې د روسیې سره شریک کار وکړي. د امریکا لپاره روسیه اوس داسې لوی قوت نه دی چې د دوی ګټې تهدید کړي البته یوازینی هیواد چې د امریکا ګټې تهدید کولی شي، هغه چین دی. همداشان په افریقا کې دوی هم نه غواړي چې په ټولو هیوادونو فوکس وکړي بلکې په هغو هیوادونو به فوکس کوي چې هلته د دوی ګټې مطرح دي.

په دې ستراتیژې کې، افغانستان، پاکستان او مرکزي اسیا باندې فوکس نشته لکه زیات افغاني سیاسیون او تحلیګران فکر کوي چې افغانستان د امریکا لپاره مهمه ستراتیژیکه سیمه ده نو ځکه د امریکا جمهور ریيس بګرام یادوي. د بګرام یادول، لکه موږ چې په خبرو کې یو ضرب المثل یادوو، هسې ده چې باید د بایډن اداره د بګرام نه نه وای وتلې. د افغانستان نوم له سره په دغه ستراتیژې کې یاد شوی نه دی، د پاکستان نوم یو ځل پکې یاد شوی چې وايي د هند او پاکستان جګړه یې ختمه کړله او همداشان مرکزي اسیا هم یاده شوې نه ده.

په لنډو ټکو کې، د امریکا د نورو جمهور رییسانو غوندې، تروریزم او بشر حقوق هم په دغه ستراتیژی کې ډیر مطرح نه دي ځکه هر هیواد پوه شه او خپل کار یې.

له بده مرغه، په افغانستان کې د امریکا د حضور په وخت کې د افغانستان د مشرانو غلطه محاسبه همدا وه چې امریکا به په افغانستان کې د دایم لپاره اوسي او که هر څومره به دوی ته ویل کیدل چې د امریکا قواوې د افغانستان نه وځي، دوی لپاره کاذب باور دا جوړ شوی و چې نه که امریکا پسې کوتک هم راواخلې نو دوی نه وځي. البته د یادونې وړ ده چې دغه کاذب روایت د دغو مشرانو په غوږونو کې د ایران او پاکستان پلوه کسانو چې د دې مشرانو تر څنګ ناست وو یا دي، پیچکاری کړی و او دوی به هم په پوره مد او شد سره په خصوصي او علني محافلو کې ویل چې برادرا تشویش نکنید، امریکا از افغانستان نمی براید.

د افغانستان اوسني سیاسي او پوځي مخالفین هم په تیرو ستراتیژیو چورتونه وهي او فکر کوي چې امریکا به د دوی حمایت وکړي. طالبان هم فکر کوي چې امریکا به دوی په رسمیت وپیژني او د افغانستان روابط به د دنیا سره ښه یا نارمل شي. دا دواړه چورتونه سم نه ښکاري.

که څه هم امریکا په افغانستان فوکس نه لري خو په موجوده حالت کې طالبان هم په رسمیت نه پیژني اوهمدا د انزوا حالت به دوام لري. پاکستان او ایران به د افغانستان نه د خپلو اهدافو لپاره ګټه اخلی. که حالات همداسې دوام وکړي، د افغانستان ولس به د جدي فقر او امنیتي تهدید سره مخامخ وي او د خلکو ژوند به ورځ تر بلې تریخیږي. افغانستان به د نړۍ نه بلکې د سیمه ییزو نیابتي رقابتونو مرکز وي.

اوس دا سوال باید مطرح شي چې طالبان او یا نور ولس که مخالفین دي او غیر مخالفین، په افغانستان کې څه غواړي؟ فقر، انزوا، انحصار د قدرت، د یو بل نفې کول، زړې خبرې او رقابتونه په خپلو منځو کې او یا د سیمې د رقابتونو لپاره زمینه مساعدول غواړي او که غواړي چې افغانستان د انزوا نه ووځي، یو بل ومني او د قانون په چوکاټ کې سره ګډ ژوند وکړي؟

طالبان او غیر طالبان که په دې فکر وي چې دنیا او یا سیمه به دوی د انزوا د حالت نه وکاږي، دا فکر خوب و خیال او جنون دی. بیا هم وړاندیز کوم چې د افغانانو په خپل ابتکار، باید یوه واقعي لویه جرګه چې د افغانستان د ټولو اقشارو، سیمو او قومونو استازولي وکړای شي، راوغوښتل شی او د افغانستان د راتلونکې لپاره تګلاره باندې توافق وکړي. د لویې جرګې اجندا باید مشخصه وي؛ څنګه ولسي مشروعیت رامنځته شي؟ البته د دغې جرګې راغوښتل په اوس وخت کې د طالبانو مسوولیت دی. که د افغانستان حالات ښې یا بدې خوا ته ځي، مسوولیت او کریدیټ یې دواړه طالبانو ته راجع کیږي.

ښايي پوښتنې ډېرې وي، خو یو څو پوښتنې چې ډېرې عامې دي باید د بحثونو محور وګرځي او دا وپوښتل شي چې ولې افغان کډوال د نړۍ د منفي قضاوت اسانه هدف ګرځي؟ ملتونه څنګه په نړۍوال ذهنیت کې تورنیږي؟

تاریخ ښيي چې د یوه ملت د بدنامولو پروسه یوازې پر افغانانو نه ده تمامه؛ بلکې دا یوه تکرارېدونکې نړۍواله پدیده ده، چې تر ډېره یا د جګړې، یا د اقتصادي فشار، یا د سیاستوالو د اړتیاوو له امله رامنځته کېږي.

په اتلسمه میلادي پېړۍ کې کله چې زرګونه ایرلنډیان امریکا ته کډوال شول، رسنیو او سیاستوالو هغوی د "ناپاکو، نارامه او خطرناکو خلکو" په نوم یادول. په هټيو او کارځایونو کې لوحې لګېدلې وې چې پرې لیکل شوي وو: "ایرلنډیان مه ګومارئ."

همدا رنګه په ۱۹مه پېړۍ کې څو جنایي پېښې د دې سبب شوې چې ټوله ایټالیايي ټولنه د "مافیا" مترادف وګڼل شي. رسنیو د څو کسانو جرمونه د میلیونونو انسانانو پر وړاندې د قضاوت بنسټ وګرځاوه.

بل خوا په اروپا کې د یهودانو په اړه مبالغه امېزه روایتونه او تورونه د هولوکاسټ غوندې فاجعو ته زمینه برابره کړه. چې له مخې یې څو کیسې او جمعي تبلیغ د یوه ملت ژوند بدلوي.

د سپټمبر د یوولسمې له پېښو وروسته، میلیونونو مسلمانانو د هغو کسانو د کړنو قیمت ورکړ چې له هغوی سره یې هېڅ تړاو نه درلود. دا هماغه میکانیزم دی چې اوس افغانان ورسره مخ دي.

دا تاریخي پس منظر ښيي چې کله جګړه، سیاست او ناپوهۍ سره یو ځای شي، هر ملت کولای شي د ناسم تصور قرباني شي.

د افغان کډوالو د بدنامۍ عصري سرچینې

افغانستان نږدې نیمه پېړۍ د جګړې له نوم سره تړل شوی. نړۍوال ذهنیت ته په دوامداره ډول دا پیغام تللی دی چې:

• افغانستان = جګړه
• افغانستان = طالبان
• افغانستان = بې‌ثباتي

کله چې یو هېواد یوازې د جګړې له لیدلوري نړۍ ته ښکاره شي، خلک یې عادي وګړي هم د همدې چوکاټ لاندې قضاوتوي.

نړۍوالې رسنۍ د افغانستان په اړه تر ټولو ډېر د جګړې، د طالبانو د جبر، جګړې، بې ثباتۍ او داعش خبرونه راخلي چې په عامه ذهنیت کې د افغانستان تصویر په منفي بڼه تعبیریږي.

په رسنیو کې د عادي افغان ژوند، د هغوی د کار، زده کړو، پرمختګ او مدني فعالیتونو پوښښ ډېر کم دی.
خبرونه تل د بحرانونو پر لور ځغلي او دا رجحان یو هېواد د نړۍوالو په ذهن کې د ورته بحرانونو دوامداره سرچینه ګرځوي.

د رسنیو او سیاسیونو له خبرونو او خبرو متاثره نړۍوال چې کله یو افغان د اروپا یا امریکا په کوڅه کې وویني، ذهن ته یې هماغه انځور ورځي چې په تلویزیون کې یې لیدلی وي.

په امریکا او اروپا کې ډېری سیاستوال د کډوالو موضوع د رایو د ترلاسه کولو لپاره کاروي. افغانان ځکه اسانه هدف ګرځي چې شمېر یې زیات دی، د جګړې له نوم سره تړل شوي دي، د فرهنګي توپیر له امله ژر بدنامېږي، د غربي ټولنې عام خلک د هغوی په اړه کم معلومات لري او که معلومات لري هم د رسنیو له خبرونو څخه متاثره دي، په انتخاباتي کمپاینونو کې د افغان کډوال نوم د "خطر" د شعار لاندې راځي، خو حقایق برعکس دي.

د څو افرادو کړنې څنګه ټوله ټولنه بدناموي؟

په امریکا، اروپا او کاناډا کې هره ورځ په سلګونه او زرګونه داسې پېښې کیږي چې بومي خلک پکې ښکېل وي، خو په ډېری هېوادونو کې که یو افغان په جرم کې ښکېل شي، رسنۍ یې څو ورځې راپور ورکوي، خو که زرګونه افغانان کار وکړي، مالیه ورکړي، زده کړې وکړي او ښه ژوند ولري، هېڅ یو خبر هم پرې نه جوړېږي.

دا هغه څه دي چې په ژورنالېزم کې ورته Generalization یا "عمومي کول" وایي. په دې کې د څو کسانو منفي کړنې د ټول ملت پر وړاندې د قضاوت بنسټ ګرځي.

په امریکا او اروپا کې د افغانانو د جرم اندازه د نورو کډوالو او حتا ځايي خلکو له منځنۍ کچې هم کمه ده، خو په رسنیو کې یې انعکاس د ټولو پېښو څو چنده دی.

له دغو پېښو څخه سیاستوال په خپله ګټه، رسنۍ په خپله ګټه او د کډوالو مخالفین په خپله ګټه کار اخلي چې د دغو تبلیغاتو له امله ټول عامه ذهنیت د یوه ملت پر وړاندې منفي لوری خپل کړي.

بل خوا په پاکستان، ایران او ترکیه کې د افغانانو په اړه رسمي او غیررسمي تبلیغ اکثره د اقتصادي فشارونو او سیاسي لانجې محصول دی. په پاکستان کې د کډوالو پر وړاندې منفي چلند له طالبانو سره د پاکستان د کړکېچ پایله ده او همېشه افغان کډوال د یوې وسیلې په توګه کارول شوي دي.

د کډوالو په اړه منفي ذهنیت یو بل رواني اړخ هم لري، ځکه انسان په طبعي لحاظ ژر قضاوت کوونکی مخلوق دی.

په روانپوهنه کې یو بحث دا دی چې انسانان د ځان او "بل" تر منځ د توپیر کرښه رسموي. کډوال، په تېره بیا افغانان چې کلتوري او ژبني توپیرونه لري، ژر د "بل" په ډله کې شاملېږي، چې له امله یې د خشن قضاوت سبب ګرځي.

همدا راز یو بل بحث د ډار ایجاد دی، کله چې وګړي ووېرېږي، هغوی ډېر ژر د سیاستوالو خبرې مني.
په نړۍوال سټیج د افغان نوم د "امنیتي تهدید" په توګه تکرارول د همدې ستراتیژۍ یوه برخه ده.

د رښتوني حقیقت بل اړخ: افغان کډوال څوک دي؟

په امریکا، اروپا او کاناډا کې د نړۍوالو څېړنو پر بنسټ، افغان کډوال خواریکښ خلک ګڼل شوي دي. راپورونه ښيي چې افغان کډوال د سخت کار کولو لوړه اراده لري، د جرم اندازه یې تر نورو کډوالو کمه ده، د زده کړو کچه یې په نوي نسل کې لوړېږي، د کوربه هېواد اقتصاد کې فعاله ونډه لري، په امریکا کې د پوځي، رسنیزو، مدني او انساني ماموریتونو یوه لویه برخه امریکایان دي.

په زرګونو افغان ډاکټران، انجنیران، ژورنالېستان، سوداګر او محصلین د نړۍ په لسګونو هېوادونو کې بریالي کارکوونکي دي.

دا حقیقت د هغه منفي تصویر بشپړ ضد دی چې سیاست او رسنۍ یې تکراروي.

که چېرې نړۍوالې رسنۍ دغه پټ او غلا شوي حقیقت ته پام وکړي نو ښايي چې د افغان کډوالو یو مثبت تصویر ایجاد شي.

که په لنډ ډول یې ووایو، افغان کډوال د نړۍ د منفي تبلیغ مستحق نه دي، ځکه دوی په کور دننه د نړۍوالو او سیمه ییزو افراطي لوبو ښکار شوي دي. د څو کسانو کړنې د یو ملت د قضاوت بنسټ نه شي کېدای. د جګړې اوږد تاریخ، رسنیز سادګرايي، نړۍوال سیاست، اقتصادي فشارونه او د ډار جوړولو ستراتیژي هغه عوامل دي چې افغانان یې د ناسم تصور قرباني کړي دي.

په حقیقت کې افغان کډوال د زحمت، وقار، کار او مبارزې سمبول دي، نه د هغه منفي روایت چې نړۍ یې تکراروي.

خشونت، وژنه، انفجار او انتحار، هر ځای او په هر حالت کې د غندلو وړ دي.

اولني شواهد ښيي چې رحمان الله په افغانستان کې له صفري قطعاتو سره کار کاوه او د جمهوریت له سقوط وروسته یې د خپلې کورنۍ سره امریکا ته مهاجرت کړی و. په امنیتي لحاظ، دا یوه ځانګړې پېښه ده چې په لکونو نورو افغانانو پورې هېڅ اړه نه لري. ښايي رحمان الله کوم رواني تکلیف لري، عقده لرونکی وي، یا د کومې ترهګرې ډلې سره تړاو ولري. تحقیقات به وروسته حقیقت څرګند کړي.

د دې پېښې په تړاو د امریکا جمهور رییس د دې لپاره چې د خپلو مخالفینو پام د کانګرس وروستۍ پرېکړې ته واړوي، چې د ایپسټین په دوسیو کې د شاملو کسانو لېستونه د امریکایي ولس مخې ته افشا کړي، د پېښې څخه مخکې یې فیصله کړې وه چې د افغانانو د پناهندګۍ او مهاجرت دوسیې ودرول شي. دغه پېښه ورته یوه ښه بهانه شوه او سمدستي یې د دې دوسیو د څېړنو د بندولو او د بیا کتنې امر صادر کړ.

د جمهور رییس په دې اقدام سره په لکونو افغانان د راتلونکي ناڅرګند سرنوشت یا د کورنیو د بېلتون له امله متضرر کېږي. هر کله چې افغانانو ته ضرر رسیږي، دوی باید پرې خفه او متأثر شي.

په قانوني لحاظ، هر څوک چې امریکا ته راځي یا وېزه اخلي، د دوی بګرونډ چیک لازمي دی. د دې چیک لپاره په ابوظبي، قطر، کوسوو، یوګنډا او نورو سیمو کې مرکزونه جوړ شوي او په میلیاردونو ډالره مصرف شوي. حتا هغه کسان چې د مکسیکو یا نورو لارو امریکا ته تللي، د ګوتو نښې او معلومات یې اخیستل شوي او بګرونډ چیک پرې شوی دی.

خبره دا نه ده چې دا افغانان په غیر قانوني توګه امریکا ته راغلي. خبره دا ده چې د امریکا نوې اداره د مهاجرت ضد شعار سره ټاکنې وګټلې او غواړي خپلو پلویانو ته وښيي چې د نورو هېوادونو غیر قانوني کسان بېرته وباسي. البته د امریکا سربېره، په اروپا او نورو پرمختللو هېوادونو کې هم د مهاجرت ضد څپې او انګېزه قوي شوې ده. دلته مساله قانوني نه ده، بلکې سیاسي ده. لکه څنګه چې افغانان په افغانستان او نورو هېوادونو کې منسجم نه دي، همداسې په امریکا کې هم د دوی ګډ غږ ډېر کم راپورته کېږي.

له بده مرغه، افغان ضد او د افغانستان ګټو پر ضد کسان کله په خپلو خبرو نه پوهېږي او ځینې یې دا پېښه داسې رنګوي چې ګواکې دا جرم یوازې یو پښتون کړی دی او پښتانه باید وځپل شي یا له دغو هېوادونو یې وباسي. حال دا چې په اروپا کې غیر پښتنو اقلیتونو هم دا ډول جرمونه کړي، د داعش په ملاتړ یې په فرانسې کې شعارونه ورکړي او په پای کې که دوی افغانان وبلل یا نه، د افغانستان په اړه د هرې مجموعي پریکړې برخه کې شامل دي. څو میاشتې مخکې مو ولیدل چې ځینې پخواني وکیلان، دیپلوماتان او په نامه مدني فعالانو په سویس کې د پښتنو پر ضد هڅې وکړې چې ناکامې شوې.

په غرب کې د مهاجرت ضد او مهاجرت پلوي ډلې هر یو د خپلو دریځونو لپاره دلیلونه لري. د مهاجرت ضد دلیلونه دوه یا درې په ذهنونو کې ډېر عام شوي دي: وایي چې اکثره مهاجر غواړي په ټولنه کې بېکاره ژوند وکړي، د سوسیال مرستو په تمه وي او د خپلو ټولنو فکر او کلتور دلته خپروي چې ترې راتښتیدلي دي. که دا کلتور ښه وي، نو ولې یې پرېښوده؟ په دغه هېوادونو کې څه کوي؟

دوی وایي چې د مهاجرو ټولنه یې خپلې ټولنې ته هیڅ خیر نه رسوي، بلکې د تاوان سبب کېږي. البته، ښې بېلګې هم شته، چې یو شمېر افغانانو او نورو مهاجرو دې ټولنو ته مثبته انرژي راوړې او په پرمختګ کې یې مرسته کړې. خو په سیاسي مسایلو کې منفي بېلګې ډېرې څرګندې کېږي.

پورته مثالونه د دې پېښې او په غرب کې د مهاجرت ضد څپو یو عمومي انځور وړاندې کوي. دا چې په راتلونکي کې څه پېښېږي او د دغه هېوادونو سیاست کوم لوري ته ځي، هغه جلا بحث دی.

راځو اصلي پوښتنې ته: افغانان ولې هم مړه او هم پړه دي؟

کله چې یو هېواد په سیاسي، اقتصادي او امنیتي لحاظ په انزوا یا جنګ کې وي، د هغه هېواد ولسونه نه شي کولی چې په ملي، سیمه‌ییزه او نړۍواله کچه د خپلو ګټو دفاع وکړي. افغانستان د پیړیو راهیسې او په ځانګړې توګه په تېرو پنځو لسیزو کې د سیاسي بحران، نیمګړې یا پوره انزوا، اقتصادي او امنیتي ستونزو سره مخامخ دی. علت یې دا دی چې په افغانستان کې ملي حکومتونه او ملي حرکتونه تقویه نه شول او هر کله چې کوم یو سر راپورته کړ، د سیمې هېوادونو د هغه د له منځه وړلو پلانونه جوړ کړل او هغه یې یا له منځه یووړ یا یې ټکولی دی.

یو مهم سوال دا هم دی چې ولې په افغانستان کې هغه حکومتونه یا حرکتونه چې نسبتاً ملي حس یې درلود او یا په ملي موخو ولاړ وو، ټکول شوي او له منځه وړل شوي؟

ډېری خلک په دې باور دي، لکه مخکې مې یادونه وکړه، چې سیمه‌ییز او نړۍوال قوتونو نه دي پرېښي چې افغانان منظم او متحد شي او افغانستان په سیاسي، اقتصادي او امنیتي لحاظ پیاوړی شي.

زما په اند، تر یوه حده بهرني عوامل مهم دي، خو تر ډېره د افغانانو داخلي ستونزه ده چې د اصولو پر اساس یو بل نه مني. هره ډله، هر فکر یا نظریه چې لري، غواړي د ټوپک په زور په خلکو حکومت وکړي. د زور پر وړاندې مخالفې ډلې یا افراد، ګاونډیان، متجاوزین او مداخله‌ګر تل په خپله ګټه له دې وضعیته استفاده کړې ده او د افغانستان ملي ګټو پر وړاندې یې جنګ کړی دی.

که تاریخ ته وګورو، د افغانانو مخالفت او ملاتړ د حکومتونو او ملي حرکتونو پر ضد هم د قومي، ژبني او سمتي رقابتونو او عقدو پر اساس و. دغه قومي رقابتونه او عقدې په سیاسي حرکتونو کې هم په تېرو څو لسیزو کې څرګند لیدل شوي او اوس هم شته.

یو څو مثالونه:

• د خلق ګوند (خلق او پرچم) دواړو یو ډول منشور او ایډیالوژي درلودله او د یو نړۍوال قدرت ملاتړ یې درلود، خو پښتانه زیات په خلقيانو او غیر پښتانه په پرچمیانو کې وو.
• حزب اسلامي او جمعیت اسلامي هم یو ډول منثور، ایډیالوژي او یوې منبع څخه تقویه شوي، خو په جمعیت کې غیر پښتانه او په اسلامي حزب کې پښتانه زیات وو.
• شمالي ولایتونو کې، لکه بلخ، پښتانه او ازبیکان یوځای کېدل او هزاره او تاجک له پښتنو او ازبیکانو سره په مقابل کې متحد پاتې کېدل.
• په کابل کې د داخلي جګړو په جریان کې د مسعود تاجک ډله او یو شمېر پښتانه چې د استاد سیاف سره وو، د هزاره او ازبیکانو پر ضد جګړه وکړه. کله چې د تاجک په وړاندې ضعیفه شول، د حکمتیار اسلامي حزب سره یوځای شول.

په کندهار کې د نورزو، اڅکزو، پوپلزو، بارکزو او هوتکو منځ کې هم قومیزې ستونزې وې. که د یوه قوم یو کس څلور مذهبي ملامتي هم ولري، د خپل قوم کسان پرې ودریږي او وايي چې "قومولي خرابېږي." همداسې پکتیا، ننګرهار، کونړ او نورو سیمو کې هم د قومونو د ملاتړ او مخالفت روایت شته.

حتا په بدخشان، پنجشیر، بلخ، پروان، هرات او نورو سیمو کې تاجکان په خپلو منځو کې سره جوړ نه راځي، ازبیکان د خپلو ازبیکانو سره نه جوړېږي. مشرانو یې په خپلو منځو کې څو کسان وژلي او څو یې توهین کړي دي. د جمعیت تنظیم په پېښور کې د هرات لپاره دوه ډلې درلودې: یو د اسمعیل خان او بله د افضلي. هزاره ګانو د نورو هزاره مشرانو په وړاندې دومره وژلي، چې نورو ډلو نه دي کړي.

یو ځل مې په بلخ کې د جمعیت قوماندان ذبیح الله څخه د یوې مرکې پر مهال وپوښتل چې د احمد شاه مسعود په اړه څه فکر لري؟

هغه وویل: "هغه د یوې ولسوالې قوماندان دی، زه د یو ولایت."

دا مثالونه یوازې د وضاحت لپاره دي، د قضاوت لپاره نه. په افغانستان کې قومي، قبایلي، ژبني او مذهبي اختلافونه، سیاسي رقابتونه او دښمني شته او په څو ولایتونو کې مې دا شخصاً تجربه کړې ده.

د ننګرهار ولایت مثال دلته ځکه راوړم، چې دا سیمه په ټوله کې د افغانستان په کچه تعلیمافته قشر لري او که دلته حالات داسې وي، د نورو سیمو وضعیت یې هم له دې بدتر دی.

که په قومي لحاظ نظر واچوو، په مشرقی کې د امان الله خان د راپرځېدو پر وخت، په یوه سیمه کې یو مشر د نادرخان پلوي و او بل یې د حبیب الله کلکاني (سقاو زوی) پلوي و. دلته مخالفت او ملاتړ د عقیدې یا ایډیالوژۍ پر اساس نه و، بلکې د محلي دښمنیو او رقابتونو پر اساس و، چې اوس هم په مشرقي کې ځینې کورنۍ د سقاوي پلویان او ځینې د نادرخان پلویان بلل کېږي. یا تور بیرغ او سپین بیرغ پلویان تر اوسه لویه پکتیا او د کرمې په سیمو کې شتون لري.

که د قوم له سطحې ښکته شو، دا رقابتونه د کورنیو او ورونو تر منځ هم شتون لري. که یو د تره زوی یې خلقي و، بل یې د مجاهدینو سره یوځای شوی و. حتا زموږ په سیمه، خاصتاً په کونړ کې د قران (پنځوس پولی) په نوم یوه ډله شتون لري چې په مختلفو ډلو وېشلې شوې ده: یوه ډله د خلقیانو سره وه او بله د مجاهدینو سره. د جمهوریت په وخت کې همدغه کورنیو یوه خوا د جمهوریت پلوې وه او بله خوا یې د طالبانو سره یوځای شوې وه.

که لږ نور هم د افغانې ټولنې انځور روښانه کړو، حتا هغه کسان چې ځانونه عالمان، ډاکتران، شاعران، لیکوالان یا روښانفکران بولي، په سیاسي چارو کې دوه یا درې کسه یې په یوه لار نه ځي. د نرانو په برخه کې د جمهوریت په وخت کې ښځو ته هم سهمیه ټاکل شوې وه، خو دوه ښځینه وکیلانې په یوه لار نه وې روانې. د مدني ټولنو هم وضعیت همدغه ډول و او دی. که دیني برخې ته راشو، څلور مذهبه او اویا نورې ډلې د خپلې ځانخواهۍ او یو بل د نه منلو له امله ولس په مختلفو نومونو وېشلی دی.

د ۲۰۱۹م کال د می د میاشتې په ۳مه نېټه، د هډې اخونزاده صیب د جامع جومات ملا امام، قاري محمد حنیف ووژل شو. د ملي امنیت د معلوماتو له مخې، مولوي حنیف د خپل زوم نجیب الله له لوري، چې د داعش سره یې اړیکې لرلې، وژل شوی و. په ۲۰۱۸زکال کې کله چې د ننګرهار په ولایت کې د داعش او طالبانو نفوذ او جګړې زیاتې شوې، د بټي کوټ په سیمه کې دواړه ډلې یو بل سره حلالول. قاتل او مقتول دواړو به د الله اکبر نعرې وهلې. خلکو ویل چې اوس به کوم یو مسلمان او کوم یو کافر وبلو، ځکه دواړو د حلالولو په وخت د الله اکبر نعرې وهلې.

په سیاسي لحاظ، د افغانستان ټولنه Fragmented and Itemized Society، یعنې په وړو ټوټو ویشل شوې ټولنه ده. دا ډول جوړښت د بدوي قبایلي ټولنې ته ورته دی. که یوازې بهرنیانو په اړه وغږیږو، سمه نه ده، ځکه د افغانانو ټولنه، فرهنګ او کلتور خپله د خپل ځان دښمن دی. کله چې ټولنه داسې ویشل شوې وي او شاعران یې د افغانستان یوه ټوټه د ایران د برخې جز ګڼي، نو دې هېواد ته وفاداري له کومه شوه؟

دلته نورې پوښتنې هم راپورته کېږي. احمدشاه بابا، بابر، سلطان محمود غزنوي، غوریان، لودیان او سوریان امپراتورۍ درلودې، خو ولې یې د افغانستان په اوسني جغرافیه کې قوي دولتي موسسې جوړې نه کړې، حال دا چې د هند په نیمه وچه کې یې سیستمونه جوړ کړل؟ بیا د مرحوم عبدالرحمن پژواک شعر یادېږي چې وایي: "د افغانستان په خاوره څه مشکل شته دی".

د یونان سکندر مقدوني ته یې خپلې مور خط ولیږه چې تا څنګه په افغانستان کې دومره وخت تېر کړ؟ نورې سیمې دې زر - زر ونیولې.سکندر خپلې مور ته ولیکل چې زه د داسې حالت سره مخ یم چې تشریح یې نه شم کولی، خو یو شمېر مشران مې در واستل او د هر یوه لپاره مې په جلا بوجۍ کې د سیمې خاوره هم در ولېږله. دوی ته میلمستیا وکړه او وګوره چې په لومړۍ شپه د دوی په منځ کې مینه او خبرې څنګه دي؟ په دویمه شپه د قالینې لاندې د افغانستان خاوره واچوه او بیا مېلمانه کړه، وګوره چې د دوی تر منځ څه پېښیږي؟ مور یې هماغسې کار وکړ.
په لومړۍ شپه د میلمستیا نه وروسته، مشران سره ډېر صمیمي وو او مهذبه بحثونه یې کول. خو دویمه شپه، کله چې د افغانستان خاوره یې بوې کړې وه، د دوی تر منځ جګړه رامنځته شوه او یو بل یې ملامتول. مور یې حیرانه شوه چې دا هماغه مشران وو، چې تېره شپه به یې په خپلو منځو کې صمیمي او مهذب بحثونه کول، خو نن شپه یو بل خوري!؟ مور یې پوهه شوه چې سکندر ملامت نه دی چې ولې یې دومره وخت د افغانستان په خاوره کې تېر کړ؛ ځکه د دې سیمې په خاوره کې مشکل دی.
اوس خبره دا ده چې په افغانستان کې ستونزه شته او افغانانو دا ستونزه له ځانه سره نورو هېوادونو ته هم وړې ده. که دا خبره نه وي، ټول به پوه شئ چې جنګونه د افغانستان د مسایلو د حل لار نه ده. د نفې او انحصار د قدرت سیاست کار نه ورکوي. افغانستان ته مشروع او قانونمند حکومت پکار دی، چې افغانان د یو مهذب ملت په توګه د یوویشتمې پېړۍ له شرایطو سره سم ژوند، کار او سیاست وکړي. خو بیا هم ملا له ملا سره نه جوړیږي، سیاستوال له سیاستوال سره، شاعر له شاعر سره، لیکوال له لیکوال سره، ملک له ملک سره، بېسواده له بېسواد سره، باسواده له باسواد سره، مدني له مدني سره، او غیر مدني له غیر مدني سره نه جوړیږي.

اوس بهرنیان په موږ څه ملامت دي؟ هر هېواد ښه او خراب ګاونډیان لري، د نړۍوالو مداخلې هرچیرته شتون لري، مختلف قومونه او نژادونه په هر هېواد کې اوسیږي، خو ټول د قانون په چوکاټ کې ژوند کوي او د خپلو ګاونډیانو او نړۍوالو سره یو حل ته رسیږي. کوم هېوادونه چې داخلي ستونزې لري، هغوی هیڅکله د ګاونډیانو او نړۍوالو سره په یوه لار نه ځي.

مثالونه: سوډان، سوماليه، پاکستان، افغانستان، بنګله‌دیش. کله چې کورنۍ ورانه وي، بهرني مداخلې حتماً کېږي.

طالبان د ملا نصرالدین په خره څرخولي (سرچپه) ناست دي او مخالفین هم له هغوي سره مخالفه لار تعقیبوي. ولس د دواړو خواو سره سرونه خوځوي. اکثریت خاموش دي او په سیاسي معادلاتو کې هیڅ رول نه لري، ځکه فعاله نه دي. محدود کسان چې په سیاسي یا ټولنیزو رسنیو کې فعاله دي، هم کله ناکله له ستونزو سره مخ کېږي.

سوال دا دی چې د داسې حالت نه څه توقع کېدای شي؟ توقع او واقعیت همدا دی چې افغانان به هم په داخل او هم بهر کې له نورو ستونزو سره مخامخ وي، هم مړه او هم پړه.

افغانان څو لسیزې د تروریزم، د ګاونډیانو او نړۍوالو د اشغال، تجاوز او مداخلې قرباني دي. په میلیونونو افغانان مهاجر شوي یا وژل شوي، خو اوس هم ځینې لکه د پاکستان غوندې هېوادونه وایي چې افغانستان د تروریزم مرکز دی. رحمان الله چې د امریکایانو سره کلونه کار کړی، اوس خپل ځان نه، افغانان ملامت ګڼي.

افغانان دې ته تکړه دي چې یو بل ته کنځلې وکړي، توهین وکړي او دروغجن تورونه پر یو بل ولګوي. طالبانو، لنډغرو او متعصبه ایډیالوژیکې ډلو خپلو ټولو پلویانو ته د کنځلو درس ورکړی/ورکوي چې څنګه مخالفینو ته کنځلې وکړي. د هرې ډلې پلویان، چې خپلو مخالفینو ته کنځلې کوي، په حقیقت کې د دوی مشرانو له لوري همداسې تربیه شوي. عام ولس خو په خیر او دعا غواړي هر څه سم شي، خو دا ممکنه نه ده، ځکه الله تعالی د هغه قوم حالت نه بدلوي تر څو چې په خپل عمل کې تغیر را نه ولي.

رحمان الله لکڼوال په ۱۹۹۶ کال کې په کابل کې زیږېدلی و، د افغانستان د جګړې په وروستیو کلونو کې هغه د یوه امریکایي قراردادي کمپنۍ لپاره د لوجستیک مسوول په توګه کار کاوه او په هلمند ولایت کې یې د امریکایي ځانګړو ځواکونو سره همکاري لرله.

د سي ای اې د اوسني مشر په وینا، لکڼوال په کندهار کې له سي ای اې سره هم کاري اړیکه لرله.

له افغانستان څخه وتل او امریکا کې د نوي ژوند پیل

په افغانستان کې د جمهوري دولت له سقوط وروسته کله چې طالبان واک ته ورسېدل، د لکڼوال ژوند هم بدل شو او د تخلیې په پروګرام کې له افغانستانه د وتلو تصمیم یې ونیوه.

ټایمز اف اینډیا د لکڼوال د یو ملګري په حواله ویلي چې هغه «د باور وړ، منظم او په انګلیسي ژبه بشپړ مسلط» و.

نوموړی زیاتوي چې همدې ځانګړتیاو د هغه لپاره د ځانګړي مهاجرت ویزې (SIV) دروازه پرانیسته او د جمهوري دولت له سقوط وړاندې یې ایس ای وي ته غوښتنه هم کړې وه.

د امریکا له بېړني وتلو وروسته، هغه د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې د تخلیې د پروګرام له لارې امریکا ته انتقال شو او د واشنګټن سټیټ په سیاټل کې بیا مېشت شو او یو مذهبي سازمان د هغه د استوګنې مسوولیت پر غاړه واخیست.

په امریکا کې یې پر ساده، سختو او دوامدارو کارونو لکه د ګودام کارګر، اوبو وړونکی او د تحویلي خدمتونو په کارونو پیل وکړ.

امریکايي چارواکي د هغه د کډوالۍ دوسیه یو څه اوږده او له کړکېچ ډکه بولي.

قانوني ستونزې او د ستړې کوونکو اداري کړنلارو پایلې

لکڼوال چې امریکا ته په پرول وېزې تللی، د هغه پرول وېزه د ۲۰۲۴ په منځ کې ختمه شوه، چې له امله یې هغه په تخنیکي ډول «بې اسناده» شو او نور یې قانوني کار هم نه شو کولی.

په دې حالت کې هغه د ۲۰۲۴ په دسمبر کې د پناه (اسایلم) غوښتنه وکړه او ویې ویل چې که افغانستان ته ستون شي، طالبان به هغه ووژني، ځکه هغه د امریکایي ځواکونو همکار و.

د ۲۰۲۵ کال په اپریل کې له بایومیټریک، د پناه غوښتنې مرکې او امنیتي څېړنو وروسته د یو ایس سي ای اېس د هغه د پناه غوښتنه ومنله او هغه ته یې د ساتنې وضعیت (protected status) او د کار اجازه ورکړه.

سره له دې چې د هغه په عدلي سابقه کې هېڅ جرم نه و، ګاونډیانو یې ویلي چې هغه په وروستیو میاشتو کې ژور خپګان، انزوا، او رواني فشارونه تجربه کول.

د ټولنیزو رسنیو فعالیتونه

فرعي څېړنې ښيي چې د لکڼوال د ایکس حساب چې اوس ډېلیټ شوی، پکې د لویدیځ ضد نظریات، د طالبانو تبلیغاتو او د امریکا د ډرون حملو پر ضد پوسټونه خپاره شوي وو.

امریکایي چارواکي اوس څېړي چې ایا هغه له هېواد څخه بهر له تندلارو ډلو سره اړیکې لرلې که نه؛ تر دې دمه هېڅ ډول ثبوت نه دی موندل شوی.

د سپینې ماڼۍ ډزې او د امریکا غبرګونونه

په واشنګټن ډي سي کې د ملي ګارد په سرتېرو له بریدو وروسته په متحده ایالاتو کې ګڼ غبرګونونه راپارېدلي دي.

له دې پېښې وروسته د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ په یوې وینا کې وویل، چې له کابل څخه په ۲۰۲۱ کال کې د انتقال شويو کسانو په اړه څېړنې کوي.

ټرمپ وویل، چې د ملي ګارډ پر عسکرو برید یو «ترهګریز» عمل دی او په دې تړاو یې د ټپي شویو دوو عسکرو له کورنیو سره غمرازي وښوده. هغه ټینګار وکړ، چې د امریکا د پلازمېنې د خوندیتوب لپاره یې ۵۰۰ تازه دمي د ملي ګارډ عسکر ګومارلي دي.

د متحده ایالاتو د کډوالۍ ادارې اعلان وکړ، چې د افغانانو د پناه غوښتنې او کډوالۍ پروسه یې ځنډولې ده.

دغې ادارې ویلي، چې د «امنیتي ارزونې» تر بشپړېدو پورې به د افغانانو پناه غوښتنې او مهاجرت بهیر ځنډوي.

دا پرېکړه زرګونه افغانې کورنۍ په بلاتکلیفۍ کې اچولی شي.

ډېرو هغو کسانو چې په افغانستان کې یې له افغان کارکوونکو ملاتړ کړی و، وویل چې دا پېښه د هغوی شخصي باورونه او ملاتړ تر پوښتنې لاندې راولي.

منتقدین وایي چې د ۲۰۲۱ تخلیه له بشپړو امنیتي څېړنو پرته ترسره شوه او ممکن ځینې احتمالي خطرونه ترې پاتې شوي وي.

خو د بشري حقونو فعالان وايي چې د یو فرد عمل باید د زرګونو نورو افغانانو د برخلیک سبب نه شي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ د واشنګټن پېښې ته په غبرګون کې ویلي چې مجرم باید قانوني ځواب‌ ویونکی وي، خو د یوه کس له امله ټولو افغانانو ته سزا ور کول نا‌انصافي او له منطق لرې کار دی.

هغه پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي: «زه له شاون وان ډایور سره همنظره یم چې باید مجرم مسوول وګڼل شي، خو ټوله افغان ټولنه باید د یو فرد د کړنو لپاره مجازات نشي. دا به ډیره غیر عادلانه او په بشپړه توګه بې معنا وي.»

بېنټ په خپل پیغام کې ټینګار کړی چې احساساتي چلند باید کنټرول شي او پرېکړې عادلانه وي.

شاون وان‌ ډایور، چې د «افغان ایواک» ډلې بنسټګر او د افغان کډوالو بیا مېشتېدو په برخه کې کار کوي، هم ورته غبرګون ښودلی دی.

د رحمان الله لکڼوال قضیه ظاهرا د هغو زرګونو افغانانو ستونزې منعکسوي، چې د جګړې، اداري ناسم مدیریت، رواني فشارونو او د کډوالۍ د سختو مرحلو قربانیان دي.

که څه هم څېړنې لا روانې دي، خو لا هم یوه پوښتنه شته: ایا دا پېښه د امنیتي سیستم نیمګړتیا وه، د یو فرد رواني سقوط، که د جګړې د اوږدمهاله ټپونو پایله؟

که ځواب هر څه وي، خو دې قضیې دمګړۍ په لومړنیو اغیزو کې په امریکا کې د افغانانو د کډوالۍ بهیر زیانمن کړی دی.

هند هم په کال ۱۹۷۱ کې د پاکستان د هغه وخت ختیځې برخې کې د ژور سیاسي بحران نه په استفادې سره خپل عسکر هلته واستول او د پاکستان په دوه ټوټې کولو کې یې ونډه واخسته.

په تېرو اته اویا کالونو کې په دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ لویې او وړې پنځه جګړې شوې دي چې په دې جګړو کې زیاتره وخت هند بریالیتوب ترلاسه کړی دی، خو د دې کال د می په میاشت کې د هند او پاکستان ترمنځ په څلور ورځني محدود پوځي تقابل کې، چې تش د الوتکو، بې‌پیلوټه الوتکو او د توغندیو د بریدونو او ګوزارونو پورې محدود وو، پاکستان په هند باندې په روحي او تبلیغاتي توګه د لاس‌بریتوب پریماته هڅې کړې دي.

په دې کار کې پاکستان سره د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د حکومت تودو اړیکو هم کومک کړی دی، د هند حکومت په دغه پرمختګونو ډېر په قهر دی او د هند د لومړي وزیر نریندرا مودي په ګډون د دغه هېواد سیاسي او پوځي واکمنانو په تېرو څو میاشتو کې په وار وار د پاکستان نه د غچ اخیستلو تهدیدونه کړي دي. عین په دغه وخت کې د پاکستاني جنرالانو او د طالبانو د امارت ترمنځ ترینګلتیا او پوځي تقابل د پېښو له امله د طالبانو د امارت او د هند ترمنځ سیاسي او اقتصادي اړیکو کې څرګند نږدېوالی هم راغلی دی، دغه پرمختګ د افغانستان، پاکستان او هند په درې اړخیزه اړیکو ژوره اغېزه کړې ده.

پاکستان لکه د تل غوندې یوځل بیا د افغانستان او د هند ترمنځ په اړیکو کې نږدېوالی د پاکستان پر ضد دسيسه ګرځولې ده او د طالبانو پر امارت خپل سیاسي، پوځي او اقتصادي فشار پراخ کړی دی. د اکتوبر د میاشتې په دویمه اونۍ کې پاکستاني الوتکو د کابل په ګډون په ځینو نورو ځایونو بریدونه وکړل چې د طالبانو د امارت خارجه وزیر امیرخان متقي د هند په رسمي سفر بوخت وو، او دا اوس د نومبر د میاشتې په دویمه نیمايي کې چې د طالبانو د امارت د تجارت وزیر هند ته خپل رسمي سفر تکمیل کړ، پاکستاني الوتکو یوځل بیا په خوست، پکتیکا او کونړ کې هوايي بریدونه ترسره کړي دي. که څه هم پاکستان په افغانستان خپل بریدونه د پاکستان په داخل کې د ټي ټي پي د هغو نویو بریدونو ځواب بولي چې د دوی د ادعا سره سم په افغانستان کې موجود د ټي ټي پي د مشرتابه له خوا تنظیم شوي دي، خو د سیمه‌ییزو سیاسي چارو څارونکي په دې عقیده دي چې له هند سره د طالبانو د امارت د اړیکو پرمختګ هم د پاکستان د دښمنۍ د راپارولو یو مهم عامل دی.

په کال ۱۹۴۷ کې چې کله په هندوستان کې د انګلیسي امپراتورۍ د پای ته رسېدو نه پس افغانستان د پاکستان سره د ډیورند د استعماري کرښې د منلو نه انکار وکړ، او په کال ۱۹۴۸ کې د هند او پاکستان ترمنځ د کشمیر په کشاله لومړۍ جګړه وشوه، نو پاکستان په هندوستان باندې تور پورې کړ چې هغه افغانستان د پاکستان سره دښمنۍ ته لمسوې، تر څو چې پاکستان د شرق او شمال‌لوېدیځ له خوا د دوو جبهو د جګړې سره مخامخ شي.

دا مطلق بې‌اساسه تور و، ځکه چې په کال ۱۹۶۵ او ۱۹۷۱ کې د هند او پاکستان ترمنځ جګړو کې افغانستان په کامله توګه بې‌طرفه پاتې شو، او پاکستان ته یې د دغو جګړو په وخت کې هېڅ مشکل ایجاد نه کړ، خو د دغو جګړو په جریان کې پاکستان خپله ختیځه سیمه وبایلله او هغه د بنګله‌دېش په نوم په یو مستقل دولت بدله شوه، د دې بدلون سره د پاکستاني جنرالانو پام دې واقعیت ته راوګرځېد چې د هند غوندې پراخ هېواد په ګاونډ کې د پراته پاکستان جغرافیایي سور ډېر تنګ دی، د هند الوتکې په څو دقیقو کې د پاکستان هر ګوټ ته رسېدلی شي او هلته برید کولی شي، نو پاکستان کې د ستراتیژیکې ژورتیا د ترلاسه کولو اړتیا منځ ته راغله، په شرق کې د دغې ژورتیا د منځ ته راوړلو امکان کشمیر څخه د هند په شا د ټیل‌وهلو په وسیله عملي کېدلی شو، او په شمال‌لوېدیځ کې په افغانستان باندې د سیاسي او پوځي هژمونۍ د ترلاسه کولو له لارې دغه ستراتیژیکه ژورتیا جوړېدلی شوه.

پاکستان د هند تر کنټرول لاندې کشمیر کې په پرله‌پسې توګه مداخلې وکړې او د کشمیر بېلتون‌پالو ته یې د هند پر ضد مقاومت او بېلتون ته لمن ورکړه. د هند او پاکستان ترمنځ شویو پنځو جګړو کې څلور جګړې د کشمیر په مسئله شوې دي، خو طبعاً چې هند د نفوس، جغرافیه، او اقتصادي او پوځي ځواک له اړخه د پاکستان په پرتله زیات ځواکمن هېواد دی، نو پاکستان تر اوسه د کشمیر په جبهه باندې پاتې راغلی دی، نو ځکه یې ټول فوکس افغانستان ته اوښتی دی.

افغانستان کې د شاهې نظام د پای ته رسېدو سره د بې‌ثباتۍ او د دولتي نظامونو د سقوط یوه اوږده لړۍ پیل شوې ده. پاکستاني جنرالانو د دغو شرایطو نه په استفادې سره، د ځواکمنو لوېدیځو هېوادونو او د چین سره د ځان په نږدې کولو له لارې په افغانستان باندې د غلبې تلاش سوا کړی دی.

هند هم د داسې موقع په تلاش کې پاتې شوی دی چې په افغانستان کې جوړېدونکي نوي حکومتونو کې د پاکستان پر ضد خپل متحدین بیا ومومي. افغانستان د یوه مستقل هېواد په توګه حق لري چې د نړۍ او یا د سیمې له هر یوه هېواد سره د خپلو ملي ګټو پر اساس اړیکې وساتي، خو مهم ټکی دا دی چې هغه خپل ځان د پاکستان او هند ترمنځ موجود ژور سیاسي او پوځي انقطاب نه لرې وساتي. افغانستان باید د دغو دواړو هېوادونو سره د متقابل احترام پر اساس داسې دوستانه اړیکې جوړې کړي چې افغانستان د پاکستان له لارې د هند او جنوبي آسیا د نورو هېوادونو سره تجارت وکړای شي او هند او پاکستان دواړه د افغانستان له لارې د مرکزي آسیا سره تجارتي اړیکې وساتي، خو د دغه توازن د جوړېدو لپاره دا هم اړینه ده چې د نړۍ ابرقدرتونه جنوبي او مرکزي آسیا کې د ټکر او انقطاب په ځای د اقتصاد او ماحولیاتي بحران د مخنیوي لپاره د همکارۍ لاره غوره کړي.