د پاکستان پوځ وايي، چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې یې د تحریک طالبان پاکستان یا ټيټيپي اته جنګیالي وژلي دي. نوموړي پوځ ادعا کړې، چې دې کسانو غوښتل د افغانستان له کونړ ولایت نه د خېبرپښتونخوا باجوړ سیمې ته دننه شي.
د پاکستان پوځ د مطبوعاتو څانګې چهارشنبه (د چنګاښ ۱۸مه) په یوه بیان کې زیاته کړې، دغو وسلهوالو غوښتل چې د خېبرپښتونخوا د باجوړ مومند سیمې ته دننه شي؛ خو د دغه هېواد پوځ د استخباراتي معلوماتو له ترلاسه کېدو سره سم په چټکۍ سره اقدام کړی او ټول یې لهمنځه وړي دي.
ورته مهال پاکستاني رسنیو د خپلو سرچینو په حواله ویلي، چې دې نښتو څو ساعته دوام کړی؛ خو پاکستاني پوځ بیا په دې تړاو څه نه دي ویلي. د رسنیو د راپورونو لهمخې؛ تر دې پېښې وروسته ډیورنډ کرښې ته په نږدې سیمو کې څارنه ډېره شوې ده.
ویل کېږي، چې د ټيټيپي او پاکستاني پوځ د نښتې په ترڅ کې د محمد خان په نوم یو ماشوم هم ټپي شوی دی.
تېره اوونۍ هم پاکستاني پوځ ادعا کړې وه، چې په شمالي وزیرستان کې یې د یو لړ عملیاتو په ترڅ کې ۳۰ وسلهوال وژلي او د هغوی ځینې ترهګریز پلانونه یې شنډ کړي دي.
د امریکا ولسمشر د سېشنبې په ورځ د کابینې په غونډه کې خبریالانو ته وویل، چې د امریکا د وسله والو ځواکونو له لوی درستیز جنرال مارک مېلي سره یې هغه مهال اختلاف درلود، چې له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د پلان شوې وتنې پر مهال د پوځي تجهیزاتو د پرېښودو موضوع راپورته شوه.
د امریکا پخواني ولسمشر جو بایډن د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو وتنه رهبري کړه؛ خو دا پلان په جزوي ډول د ټرمپ د لومړۍ ادارې له خوا جوړ شوی و.
د ټرمپ په ګډون جمهوري غوښتونکي د بایډن د وتلو د مدیریت په اړه نیوکې کوي، چې له کبله یې ۱۳ امریکايي سرتېري ووژل شول.
دوی وايي، چې دغه وتل باید په سمو شرایطو کې تر سره شوی وای.
ډونالډ ټرمپ ویلي، نوموړی هغه وخت پوه شو چې مېلي «احمق» دی، کله چې هغه وړاندیز وکړ چې که د امریکا پوځي تجهیزات په افغانستان کې پرېښودل شي، دا به ارزانه تمام شي.
په ورته وخت کې دا اندېښنه هم وه، چې طالبان به دغه تجهیزات تر لاسه کړي.
ټرمپ ویلي، له هغه وخت راهیسې یې هڅه کړې چې امریکا باید دا تجهیزات بېرته تر لاسه کړي.
د امریکا ولسمشر زیاته کړې: «زه پوه شوم چې هغه یو احمق دی، او دا درک کول راته ډېر وخت و نه نیوه. خو هغوی ټول تجهیزات هلته پرېښودل، خپل عزت یې هم پرېښود. زما په اند دا زموږ د هېواد په تاریخ کې تر ټولو شرموونکی وخت و. خبره دا نه ده چې موږ ووتلو – باید وتلي وای – بلکې خبره دا ده چې څنګه ووتلو: له سترې شرمندګۍ او مرګ سره.»
دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ او یو شمېر نورو امریکایي چارواکو په ځلونو له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د وتلو پر څرنګوالي نیوکه کړې او د دې کار پړه یې د ولسمشر جو بایډن پر حکومت اچولې ده.
د یادولو ده، چې د امریکا متحده ایالاتو په افغانستان کې شاوخوا اوه میلیارده ډالره پوځي تجهیزات پرېښودل. دا هغه مهال و، چې امریکا په بېړه له افغانستانه ووتله او طالبان د کابل په ګډون پر ټول افغانستان واکمن شول.
په دغو وسایلو کې پوځي وسایط، الوتکې، چورلکې او پرمختللې پوځي وسلې شاملې دي.
ټرمپ په وار-وار خبرداری ورکړی، له طالبانو به د میلیاردونو ډالرو په ارزښت دغه پوځي وسایل او وسلې بېرته واخلي.
یوه جرمنۍ محکمه وايي، حکومت د هغو افغان وګړو پروړاندې قانوني مسوولیت لري چې د ځانګړو پروګرامونو له لارې منل شوي او باید ورته ویزې ورکړل شي.
د رویټرز د راپور له مخې، په دې پرېکړه کې راغلي چې حکومت نشي کولی د سیاسي یا اداري خنډونو له امله د ویزو بهیر وځنډوي او مکلف دی، چې د منل شویو افغانانو قضیې ژر تر ژره حل کړي.
دغه پرېکړه وروسته له هغه شوې، چې ګڼ شمېر افغانان چې د جرمني لهخوا د تخلیې یا خوندیتوب پروګرامونو له لارې منل شوي و، تر اوسه یې ویزې نه دي ترلاسه کړي.
اوس محکمې حکم کړی، چې د المان دولت باید خپلې ژمنې پوره کړي او د بشري اصولو، نړۍوالو تعهداتو او قانوني مسوولیتونو پر بنسټ د دغو افغانانو ویزې بې له ځنډه صادرې کړي.
د کډوالو ملاتړ کوونکي بنسټونه او حقوقي ډلې دا پرېکړه یوه مهمه لاسته راوړنه بولي او وایي، چې دا به د سلګونو هغو افغانانو برخلیک روښانه کړي، چې لا هم د خطر په شرایطو کې پاتې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د جرمني له خوا د افغان کډوالو د منلو بهیر درولو له امله سلګونه افغان کډوال په پاکستان کې له ناڅرګند برخلیک سره مخ دي.
جرمني ته د تګ په تمه بند پاتې افغانان وايي، بېرته افغانستان ته نه شي تلای او ژوند یې له سخت ګواښ سره مخ دی.
د جرمني د کډوالۍ په پالیسیو کې بدلون واک ته د فریدریښ له رسېدو وروسته راغلی.
نوموړي جرمني ته د پناه غوښتونکو ورتګ په پراخه کچه محدود کړی دی.
سره صلیب د سې شنبه په ورځ وویل، چې د روان کال تر پایه پورې ښایي یو میلیون نور کسان هم له ایرانه افغانستان ته ستانه شي. د مرستندویه ادارو په وینا، په پراخه توګه د افغانانو ستنېدو د بشري مرستو پر سیستم سخت فشار راوړی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې، د روان کال له پیل راهیسې له ایران څخه افغانستان ته له ۱.۲ میلیون ډېر افغانان راستانه شوي او د ایران او اسراییل ترمنځ له جګړې وروسته بیا دا شمېر لا زیات شوی دی.
د افغانستان لپاره د سره صلیب او هلال احمر نړۍوال فډراسیون مشر ویلي، په وروستیو ورځو کې یې د هغو مسافرو د بسونو لیدنه کړې، چې له ایران څخه اېستل شوي او د هرات ولایت اسلام کلا بندر ته رسېدلي دي.
هغه په جېنیوا کې په یوه خبري کنفرانس کې وویل: «موږ اټکل کوو چې ښايي د روان کال تر پای پورې یو میلیون نور کسان یا ان تر دې زیات له ایران څخه بېرته افغانستان ته ولېږل شي.»
نوموړي د دغو کسانو د راتلونکي په اړه اندېښنه څرګنده کړه: «د دې خلکو زیاتره هېڅ اختیار نه درلود. هغوی په زور بسونو ته پورته کړای شوي او تر پولې اړول شوي دي.»
افغانستان دا مهال له یو بشري ناورین سره مخ دی او د مرستو رسولو ادارې اندېښنه لري، چې له ایرانه د لا زیاتو بیا ستانه شویو افغانانو راتګ سره له هغو سلګونو زرو کسانو چې د فشار له امله له پاکستانه هم اېستل شوي، د هېواد وضعیت نور هم بېثباته کولی شي.
د سره صلیب یوه چارواکي ویلي، چې د ستانه شویو افغانانو لپاره د مرستندویه هڅو لپاره یې ۳۱.۴ میلیونه ډالره مرسته غوښتې، خو تر اوسه یوازې ۱۰ سلنه یې تمویل شوې ده.
دا وضعیت د بېا ستنو شویو کسانو د ملاتړ د دوام په اړه جدي اندېښنې پیدا کړې دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویاند بابر بلوچ ویلي، چې هره ورځ ۱۰ زره کسان له ایران څخه افغانستان ته ستنېږي او یوازې د جولای په ۴مه نېټه له ۵۰ زرو زیات کسان له پولې اوښتي دي.
د تېر جمهوري نظام د کورنیو چارو وزیر وزير مسعود اندرابي د یوه تحلیل له مخې ویلي، چې د مسکو له لورې د طالبانو رسمیت پېژندنه او تعامل د طالبانو په ګټه نه ده. هغه زیاته کړې: «دا تعامل له طالبانو سره د مینې له امله نه، بلکې د مسکو د جیوپولیټیکي اندېښنو له امله دی.»
د تېر جمهوري نظام د کورنیو چارو وزير مسعود اندرابي د سې شنبه په ورځ (د چنګاښ ۱۷مه) د طالبانو او روسيې ترمنځ نوي تعامل او رسمیت پېژندنې په اړه یوه تحلیلي مقاله خپره کړې.
هغه په دې مقاله کې ویلي، چې د هېوادونو بهرنۍ پاليسۍ د ملي ګټو له مخې جوړېږي، نه د ملګرتيا او دوښمنيو له مخې.
د اندرابي په خبره، روسيه په افغانستان کې د افراطي ډلو د زياتېدونکي شتون په اړه اندېښمنه ده.
د هغه په خبره: «روسيه باور لري، چې ممکن افغانستان یو ځل بیا د افراطي ډلو مرکز جوړ شي، چې منځنۍ اسیا او روسیې ته په اسانۍ داخلېدلی شي.»
د اندرابي په باور، طالبان د اصلاحاتو پر ځای مشروعیت غواړي او دغه ډله دا مهال د نړۍوال مشروعیت له بحران سره مخ ده.
د تېر جمهوري نظام د کورنیو چارو وزیر زیاتوي: «طالبان هڅه کوي د مشروعیت لپاره له هر ډول ډیپلوماټیکو اړیکو څخه کار واخلي؛ که د وطن په ګټه وي او زيان، دا طالبانو ته توپير نه کوي، چې ولې يو هېواد دوی پېژنې، دوی ته یوازي دا مهم دی، ترڅو نړۍ ته وښیي، چې دوی سم او مشروع دي.»
مسعود اندرابي په دې مقاله کې لیکلي، چې له طالبانو سره د مسکو تعامل د سيمه یيزو ګواښونو د مخنيوي هڅه ده او د طالبانو د ظالم حکومت ملاتړ نه کوي.
د هغه د اټکل له مخې، ممکن چین د طالبانو رسميت پېژندنه کې دویم هېواد شي.
د اندرابي په خبره، د طالبانو په وړاندې د چین پاليسي خورا محتاط او امنیتي ده: «بېجینګ د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ د احتمالي فعالیتونو په اړه اندېښمن دی.»
نوموړی زياتوي، له طالبانو سره تعامل باید د شفافیت، مشروطیت او روښانو مخو سره وي، نه باید د تبلیغاتو وسيله شي.
مسعود اندرابي پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې د مسکو او طالبانو تعامل د سیمه یيزو امنیتي ګواښونو د کنټرول لپاره طرح شوی دی.
هغه لیکلي: «د روسیې او طالبانو ترمنځ چې څه پېښېږي د سیاسي یووالي په پرتله د بېړني امنیت پلوه ښکېلتیا سره ورته دي. نړۍواله ټولنه باید پوه شي چې دا ډول ښکېلتیاوې د طالبانو د مشروعیت پرځای د سیمه ییزو امنیتي ګواښونو د کنټرول لپاره ډیزاین شوي دي.»
د اندرابي په خبره، د جوړ افغانستان لپاره یو «بشپړ او قانون لرونکي حکومت ته اړتیا ده، چې بشري حقونو ته ژمن او مشروعیت د رایو او خلکو ته د حساب ورکولو له لارې تر سره شي، نه د ظلم، زور او فشار له لارې.»
نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي، چې څو ورځې مخکې روسیې اعلان وکړ چې د طالبانو حکومت یې په رسمیت پېژندلی.
د افغانستان لپاره د روسیې ځانګړي استازي ضمیر کابلوف،وویل: «روسیه په رسمي ډول د افغانستان اسلامي امارت (د طالبانو حکومت) په رسمیت پېژندلی دی.»
د ملګرو ملتونو ویاند د روسیې لهخوا د طالبانو د رسمیت پېژندلو په غبرګون کې ویلي: «دا موضوع د مسکو او طالبانو ترمنځ یوه دوهاړخیزه مسله ده.» سټيفن دوجاریک د سې شنبه په ورځ یوې خبري ناستې ته وویل، چې د ملګرو ملتونو ماموریت به په افغانستان کې بدلون ونه مومي.
سره له دې چې روسیه د امنیت شورا غړی هېواد دی او طالبان یې په رسميت وپېژندل؛ خو تر اوسه له چين پرته نورو هېوادونو له دې پرېکړې هرکلی نه دی کړی.
طالبان تمه لري، چې د سيمې نور هېوادونه به د روسيې تر اغېز لاندې د دوی حکومت په رسميت وپېژني.
سټیفن دوجاریک ټینګار وکړ، چې د روسیې پرېکړه به د ملګرو ملتونو د کار پر څرنګوالي او ماموریت کې هېڅ بدلون را نه ولي.
هغه وويل: «د رسميت پېژندلو موضوع یوه دوه اړخيزه مسله ده، چې یو بل په رسمیت پېژني. زموږ دندې په افغانستان کې لکه څنګه چې امنیت شورا ټاکلي، له بدلون پرته دوام لري.»
طالبان هڅه کوي، په ملګرو ملتونو کې د افغانستان څوکۍ ترلاسه کړي؛ خو د ملګرو ملتونو د اعتبار ورکولو کمېټې تر اوسه پرېکړه نه ده کړې.
امریکا او نور لوېدیځ هېوادونه د طالبانو د رسمیت پېژندلو مخالف دي او ویلي یې دي، تر هغو چې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت په ځانګړې توګه د ښځو د کار او زده کړو باندې په بندیزونو کې رانشي طالبان نه شي کولی له نړۍ سره عادي اړيکې ولري.
دا په داسې حال کې ده، چې د جرمونو نړۍوالې محکمې د یوې پرېکړه په ترڅ کې د ښځو د حقونو د پراخو سر غړونو له امله د طالبانو د مشر د نیولو امر صادر کړ.