د ملګرو ملتونو استازې: په افغانستان کې شل سلنه ښځینه او ۵۰ سلنه نارینه لوستي دي

د المان خبري اژانس وایي، ټاکل شوې ده چې یاد نیول شوی کس ژر تر ژره د المان فدرالي محکمې په کارلسروهه ښار کې د یوې څېړندویه قاضي مخې ته وړاندې شي، خو دقیق وخت لا نه‌دی اعلان شوی.

د ډنمارکي رسنیو په وینا، دغه تورن کس په ارهوس ښار کې د یوې محکمې له خوا المان ته د سپارلو پرېکړه ومنله.

د المان مشهورې ورځپاڼې بېلډ د جولای ۶مه دغه شخص "علي س" معرفي کړی او د هغه فعالیتونه یې تر څېړنې لاندې نیولي، همداراز یې د هغه د نیولو او پېژندلو جزیات خپاره کړي دي.

د بېلډ په حواله، یاد تورن کس د ۱۴۰۴ هجري لمریز کال د غبرګولي په میاشت کې د یوې کورنۍ سفر په پلمه ترکیې ته ولاړ او له هغه ځایه ایران ته داخل شو. هلته یې د برلین له یهودي اهدافو څخه راټول شوي معلومات د ایران د اسلامي جمهوریت استخباراتي افسرانو ته وسپارل. وروسته، هغه له ایران څخه د جعلي اسنادو په کارولو، پرته له دې چې قانوني مهر یې ووهل شي، ووت.

بېلډ همداراز لیکلي، د ډنمارک داخلي استخباراتي ادارې د هغه د مخابراتي اړیکو د تعقیب په پایله کې چې د سپاه پاسداران د قدس ځواک له یوه پېژندل شوي افسر سره یې لرلې، دا موضوع د المان له امنیتي ادارو سره شریکه کړه.

همداراز، د علی س اړیکې د هامبورګ له اسلامي مرکز سره او د امام علي جومات کې چې (د شنه جومات په نوم هم پېژندل کېږي) د هغه دوامداره ګډون، له وړاندې د امنیتي ادارو تر څار لاندې وو.

د افغانانو لپاره د لنډمهالي خونديتوب وضعیت (TPS) پروګرام هغو افغانانو ته اجازه ورکړې وه، چې د امریکا خاورې ته داخل، هلته پاتې او قانوني کار وکړي، ترڅو چې د هغوی د پناه غوښتنې قضیه وڅېړل شي.

خو د ولسمشر ټرمپ ادارې اعلان کړی، چې نور دغه خوندیتوب ته اړتیا نشته.
یوې افغانې ښځې چې نوم یې نه دی ښودل شوی، NPR ته ویلي، چې هغې د طالبانو له واکمنېدو مخکې په یوې بېړنۍ څانګه کې د نرسې په توګه کار کاوه، خو د طالبانو له واکمنېدو سره چې ښځو باندې یې سخت محدودیتونه وضع کړل، ژوند ورته ستونزمن شو.
نوموړې زیاتوي: «طالبان راغلل، دروازه یې وټکوله او غږ یې کاوه: دروازه خلاصه کړه! زه وېښه شوم، وېرېدم، زه شاک وم...»
د کورنۍ د فشار او د راتلونکو ګواښونو له امله هغه له هېواده ووتله او امریکا ته ولاړه. هلته د لنډ مهالي خونديتوب پروګرام تر چتر لاندې، اوس د نرسې مرسته‌کونکې ده او خپلو ماشومانو ته پيسې استوي.
دغه مېرمن زیاتوي: «زه بېرته نشم تللی؛ هلته ښځې نشي کولای ښوونکې، ډاکټرې یا کارمندانې شي. حتی له کوره وتل هم د وژلو له خطره خالي نه دي.»
د کورني امنیت وزارت یوه چارواکي NPR ته ویلي، که څه هم TPS پای ته رسېدلی، خو افغانان لا هم کولی شي د پناه غوښتنه وکړي.

د یاد وزارت په وینا، شاوخوا ۱۲،۰۰۰ افغانان د TPS له پروګرامه ګټه اخیسته، چې ډېری یې د امریکا د ملاتړ لپاره له ۲۰۰۱ وروسته کار کړی و.
بریان ګرین چې په ډینور کې یو تجربه‌لرونکی د کډوالو وکیل دی وايي، هغه برېښنالیکونه چې ځینې افغانان یې ترلاسه کوي، کوم قانوني وزن نه لري: «دا یو ډول فشار دی، نه رسمي حکم. تر هغې چې د پناه غوښتنې دوسیه روانه وي، هغوی قانوني د پاتې کېدو حق لري.»
یو افغان خبریال وايي، چې د امریکا دا ادعا چې ګواکې امنیتي وضعیت ښه شوی، له حقیقت سره اړخ نه لګوي. هغه خبرداری ورکوي، چې له یو درجن زیات ترهګریزې ډلې اوس په افغانستان کې فعاله دي.
هغه زیاتوي: «القاعده، داعش، ټول هلته دي.»
د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، ګڼ افغانان له هېواد ووتل او ځینې یې د امریکا له حکومت سره د همکارۍ له امله د ګواښ لاندې دي. د موقتي خوندیتوب پروګرام د هغو لپاره طرح شوی و، چې خپل هېواد ته بېرته ستنېدل ورته خطرناک وي، خو اوس د دغه خوندیتوب پای ته رسېدل، د زرګونو کسانو د ژوند، امنیت او راتلونکي لپاره لویه پوښتنه راپورته کړې ده.

هغه زیاتوي، که یوه نظریه یا پرېکړه د ولس له غوښتنو او ارزښتونو له دې اصل سره په ټکر کې وي، نو نه یوازې دا چې نه منل کېږي، بلکې د ولس له خوا ردېږي.

فضلي دا څرګندونې په داسې حال کې کړي، چې د طالبانو له خوا د څو کلونو راهیسې د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار، سفر او د ټولنیز ژوند پر ګډون پراخ محدودیتونه وضع شوي دي، چې نه یوازې دننه په افغانستان کې، بلکې په نړۍواله کچه یې هم پراخې اندېښنې راپارولې دي.

هغه د طالبانو له لوري د ښځو د تعلیم او کار پر بندیزونو نیوکه کړې او وایي، دا ډول پرېکړې «نه ولسي ریښه لري، نه د افغاني ټولنې له ارزښتونو سره اړخ لګوي.»

نوموړی باور لري، چې دغه بندیزونه د یو ځانګړي فکري تفکر استازولي کوي، چې د ټول ملت نظر نه شي تمثیلولای.

هغه خبرداری ورکړی، چې دا ډول پرېکړې «هېڅکله دوام نشي موندلای، ځکه ولس دا خپله پرېکړه نه ګڼي، بلکې پر ځان یې تپل شوې بولي.»

فضلي وایي، «هر وارد شوی فکر، که مذهبي افراطیت وي او که وارد شوي لبرالي نظریات، چې ولسي بنسټ ونه لري، ماتېدونکی وي.»

د هغه په وینا، دا ډول ایډیولوژۍ یوازې لنډمهاله جذابیت لرلای شي، خو نه شي کولای د ملت په اوږدمهالي فکر او باور کې ځان ځای کړي.

فضلي په ځانګړې توګه په سیاسي مسایلو کې د ولس د پرېکړې پر اهمیت ټینګار کړی او وایي، که خلک د ملي پرېکړو په بهیر کې خپل رول ونه ویني، نو دغه پرېکړې د دوی نه، بلکې د بهرنیانو ګڼي او پر وړاندې یې حساسیت پیدا کوي.

هغه زیاتوي: «که ولس د ملي پروسو په پرېکړو کې خپل رول و نه ویني، نو دغه پروسې د ځان نه، بلکې پردۍ ګڼي، او بالاخره یې ردوي.»

فضل محمود فضلي په تاریخي حوالو هم تمرکز کړی او وایي، افغاني ټولنه له پخوا راهیسې له بهرنیو ایډیولوژیو سره حساسه پاتې شوې او د هر هغه فکر یا خوځښت پر وړاندې چې له ولسي ارزښتونو سره اړخ ونه لګوي، مقاومت کوي.

هغه زیاتوي، که هر نوی سیاسي یا فرهنګي خوځښت غواړي د ولس په منځ کې دوام ومومي، باید له همدې خاورې، له همدې ټولنې او له همدې فرهنګ نه راټوکېدلی وي.

هغه د هېواد بېلابېلو سیمو، کلتورونو او نسلونو خلکو ته یو پېژندل شوی ادبي شخصیت و.

تراب تېره شاوخوا یوه لسیزه کې په ځانګړې توګه له هغه وروسته ډېر مشهور شو، چې د وطن، قربانۍ او مقاومت په اړه یې ویلي شعرونه د رسنیو، ټولنیزو شبکو او ولسي ناستو له لارې پراخ محبوبیت وموند.

د هغه ناڅاپي مړینه د فرهنګي او ادبي ټولنې له‌خوا یوه نه جبرانېدونکې ضایعه بلل شوې ده. ګڼو لیکوالانو، شاعرانو، فرهنګیانو او عامو هېوادوالو د نوموړي پر مړینې خواشیني ښودلې ده.

لیکوال او شاعر محمدحسین فطرت پر خپلې فېسبوک پاڼې لیکلي: «مطیع‌الله تراب د معاصرې ادبي دورې وطن‌دوست ادب یو تکړه غږ و. د هغه شعر د سړي زړه ته رسېده، ځکه چې له زړه راوتی و.»

د ادبي ټولنو ترڅنګ، ګڼ شمېر عام افغانان هم د هغه پر مړینې خواشیني دي او د ټولنیزو شبکو له لارې یې د نوموړي یاد تازه کړی دی.

مطیع‌الله تراب د خپلو اشعارو له لارې د ملي یووالي، قربانۍ، د مظلومو ملاتړ او د سولې پیغام خپراوه، شعرونه یې تل له احساسه، درد، ژورې مینې او ملي تعهد څخه ډک وو.

د نوموړي د جنازې د مراسمو او ځای په اړه تر دې دمه جزیات نه دي خپاره شوي.

اندرابي په یوې څېړنیزه مقاله کې چې د «چېپر بریف» په نامه انګلیسي وېبپاڼې خپره کړې ویلي، د روسیې د استخباراتي او ترهګرۍ ضد کړیو له لوري داسې راپورونه خپاره شوي، چې په افغانستان کې د بهرنیو جهادي ډلو فعالیت په بې‌ساري ډول زیات شوی او دا ډلې اوس له هر ډول خنډ پرته فعالیت کوي.

هغه زیاته کړې، چې مسکو له اوږدې مودې راهیسې ادعا کوي چې داعش-خراسان څانګه او ورسره تړلې ډلې له لوېدیځو استخباراتي شبکو پټ ملاتړ ترلاسه کوي. که څه هم دا ادعاوې تر ډېره مبالغه ګڼل کېږي، خو د کرملین د ژورې ستراتېژیکې د وېرې سرچینه هم جوړوي.

په مقاله کې راغلي، استخباراتي موندنې ښيي چې د افغانستان په شمال ختیځو ولایتونو کې چې له منځنۍ اسیا سره ګډې پولې لري، د بهرنیو وسله‌والو حضور زیات شوی.

روسیه اندېښنه لري، چې د افغانستان ناامني نه یوازې د همدې هېواد لپاره، بلکې د تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان لپاره هم یو مستقیم ګواښ دی. دا درې واړه هېوادونه له روسیې سره تاریخي اړیکې لري او له کورنیو سیاسي ناپایداریو هم رنځ وړي.

اندرابي په خپله مقاله کې زیاتوي، چې د روسیې له لوري له طالبانو سره تماس یوازې د سیاسي رسمیت موضوع نه ده، بلکې موخه یې د استخباراتي لاسرسي زیاتول، د څارنې شبکې پراخول او لږ تر لږه د معلوماتو شریکولو میکانېزمونه جوړول دي. د مسکو لپاره طالبان شاید یو تاکتیکي درد وي، خو بهرني جهادي ځواکونه یو ستراتېژیک تهدید ګڼل کېږي.

هغه لیکي، چې طالبان هڅه کوي د هر لوی قدرت تعامل د نړۍوال رسمیت نښه وښيي.

دغه ډله چې په هېواد دننه له مشروعیت څخه بې‌برخې ده او له زور سره یې واک نیولی، بهرنی تعامل د مشروعیت د ترلاسه کولو لنډه لاره ګڼي، پرته له دې چې پوه شي مقابل لوری کومه موخه لري.

د طالبانو لپاره دا مهمه نه ده چې روسیه امنیتي اندېښنه لري که ستراتېژيک توازن، بلکې دا ورته ډېره مهمه ده چې دا تعامل څنګه خلکو ته وړاندې کړي. همدغه فکري نابرابري ډېره ګواښونکې ده؛ ځکه چې بهرنیو هېوادونو له طالبانو سره هر ډول تخنیکي همغږي د دوی له لوري د حکومت ملاتړ تعبیرېږي.

مقاله کې راغلي دي، چې په دې حالاتو کې داسې اندېښنې هم شته چې چین ښايي د روسیې پر نقش قدم لاړ شي. خو د چین دریځ له روسیې سره توپیر لري. د بېجینګ اساسي اندېښنه د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ له وسله‌والو پورې تړلې ده، چې ډېری یې له کلونو راهیسې په افغانستان کې پټ دي.

بلخوا، چین د نړۍوالو سیالیو په ځانګړې توګه له امریکا سره د اقتصادي او تخنیکي برلاسۍ په سیالۍ کې ښکېل دی. د دې ستراتېژۍ په چوکاټ کې افغانستان ته یو ثانوي اهمیت ورکوي.

د مقالې له مخې، تر هغه چې چین وکولای شي د خپل لوېدیځ سرحد امنیت د مالي فشار، تجارتي لارو او استخباراتي همکارۍ له لارې تامین کړي، هغوی د طالبانو د رسمیت پېژندنې لپاره هېڅ بېړنۍ اړتیا نه ویني، ځکه داسې ګام د چین لپاره ډېپلوماټیک لګښت لري، خو ستراتېژیکه ګټه نه لري.

د افغانستان د جمهوري نظام یاد پخوانی وزیر په خپله مقاله کې له دې اړیکو څخه راپورته کېدونکو ګواښونو ته ګوته نیسي او وایي، که څه هم روسیه او چین دا تعامل د امنیتي اړتیاوو له مخې توجیه کوي، خو دا ډول اړیکې د نړۍوالې اجماع لپاره پراخ سیاسي او اخلاقي ګواښونه رامنځته کوي.

لومړی، دا به هغه اصل له منځه یوسي چې رسمیت باید له ټول‌ګډونه حکومت، د بشري حقونو رعایت او له ترهګرۍ سره د ریښتینې مبارزې سره مشروط وي. دویم، د طالبانو له لوري د زور له لارې واکمنۍ ته مشروعیت ورکول به د افراطیت او استبداد ترویج ته لاره هواره کړي او ښايي نورو ورته خوځښتونو ته هم په زور د واک نیولو جرات ورکړي.

درېیم، له طالبانو سره هر ډول استخباراتي تعامل یا پټه همغږي باید واضحه تشرېح شي چې دا ډیپلوماسي نه ده، بلکې یوازې د ترهګرۍ د مهار هڅه ده. که دا وضاحت ورنه کړل شي، نو د طالبانو حاکمیت ته مشروعیت ورکول کېږي، په ځانګړې توګه د رسنیو او عامه ذهنیت په فضا کې.

اندرابي زیاتوي، چې د روسیې له لوري د طالبانو سره تماسونه د کومې ایډیولوژۍ ګډوالۍ نه، بلکې د ستراتېژیکې وېرې نښه ده. افغانستان د طالبانو تر ولکې لاندې ورځ تر بلې یو بې‌نظم او له واک‌دارۍ په خلاصه فضا ته بدلېږي؛ یو داسې حالت چې بهرني قدرتونه یې له تاوانه ډېر وېرېږي.

هغه وايي، چې د امریکا لپاره دا یو مهم پړاو دی، په داسې حال کې چې نړۍوال ځواکونه له انزوا نه د تاکتیکي تعامل پر لور روان دي، واشنګټن باید مشري وکړي او دا اصل وساتي چې اصلاحات باید له رسمیت وړاندې راشي. هر ډول ډیپلوماټیک تعامل که دوه‌اړخیز وي یا څو اړخیز، باید د مشخصو شرطونو سره تړلی وي: له ترهګرۍ سره رغنده همکاري، د مدني ازادیو خوندیتوب او ټول‌ګډونه سیاسي ګډون چې د افغانستان قومي او ټولنیز تنوع تمثیل کړي.

که دغه اصول موجود نه وي، نړۍواله ټولنه د داسې رژیم مشروعیت ګواښ ته ځان اچوي چې نه د بدلون نیت لري او نه د سیمې د ثبات لپاره رغنده نقشه.

مسعود اندرابي وړاندې لیکي، چې باید امریکا د طالبانو پر وړاندې د یوه مشروع سیاسي اپوزېسیون جوړولو ملاتړ هم وکړي؛ یو داسې اپوزېسیون چې د افغانانو د یو خپلواک، ډیموکرات، او ټول‌شموله راتلونکي هیلې استازولي وکړي.

که له نړۍوالو متحدینو سره همغږۍ کې دغه خوځښت ملاتړ شي، دا به یو پیاوړی پیغام وي، نه یوازې افغانانو ته، بلکې طالبانو ته، ګاونډیانو ته او نړۍوالو ته هم چې د افغانستان راتلونکی یوازې د زور له لارې نه ټاکل کېږي او تر ټولو مهمه دا چې دا به پخپله افغانان په ځانګړې توګه نوی نسل، ځواکمن کړي چې د خپل هېواد د برخلیک مشري پخپله وکړي.