د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو وجهي صندوق یا یونیسف وايي، د افغانستان په لرو پرتو سیمو کې هغه روزنیز ټولګي چې په خپله د خلکو لهخوا جوړ شوي، په زدهکړو کې مهمه ونډه لري او دوی یې ملاتړ کوي.
په افغانستان کې د دغه صندوق د استازي مرستیالې انډریا تازه په اېکسپاڼه کې لیکي، په بامیان ولایت کې یې له هغو روزنیزو ټولیګو لیدنه کړې چې د تدریس چارې یې د ښځینه ښوونکو له لوري پرمخ وړل کېږي.
نوموړې زیاته کړې، دا ډول ټولنیز او ولسي روزنیز ټولګي چې د نجونو په زدهکړو کې حیاتي رول لري، هغه مهال اغیزمن تمامېدای شي چې ښځینه ښوونکې موجودې وي. اغلې انډریا همداراز ویلي ویاړي چې له نړۍوالو شریکانو سره په ګډه د دا ډول ښځینه ښوونکو ملاتړ ته دوام ورکوي.
دا په داسې حال کې ده چې طالبانو په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پرمخ د ښوونځیو دروازې تړلي چې له کبله په کور دننه او بهر له دوامدره نیوکو سره مخ دي او د ملامتۍ ګوته هم نیول ورته نیول کېږي چې نجونې یې د زدهکړې له بنسټیزو حقونو راګرځولې دي.
د پاکستاني رسنيو د راپورونو له مخې، د ایران او پاکستان د دفاع وزيرانو پرون (شنبه، زمري ۱۱مه) په اسلاماباد کې د يوه رسمي ملاقات پر مهال ژمنه کړې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ به د دفاعي همکاريو پراخولو ته دوام ورکوي او د سيمې د سولې او ثبات لپاره به ګډ کار کوي.
په دې لیدنه کې، د ايران د دفاع وزیر سرتېپ عزيز ناصرزاده له خپل پاکستاني سيال خواجه محمداصف سره د دوهاړخيزو او سيمهييزو موضوعاتو په اړه خبرې کړې دي.
د پاکستان د دفاع وزارت په يوه خپره شوې خبرپاڼه کې ويل شوي چې دواړو خواوو د ګډې لېوالتیا پر بنسټ د سیمهییز امنیتي وضعیت ارزونې، ترهګرۍ سره د مبارزې او د دفاعي همکاریانو د پراختیا په تړاو سلا-مشورې کړې دي.
دواړو وزيرانو يو ځل بيا ژمنه کړې چې د ایران او پاکستان ترمنځ به خپلې اړيکې لا پياوړې کړي. د پاکستان دفاع وزارت لیکلي: «خواجه اصف د ايران د پرلهپسې رغنده تعامل قدرداني وکړه او څرګنده یې کړه چې دفاعي ډېپلوماسي د ګډو امنيتي ګواښونو په حل کې مهم رول لري».
سرتېپ ناصرزاده ویلي چې تهران له اسلاماباد سره د دفاعي اړيکو د لا پياوړتيا هوډ لري. هغه زياته کړه: «ایران غواړي چې له پاکستان سره د متقابل درناوي پر بنسټ د ګډو ارزښتونو او اعتماد لا قوي کېدو اړوند همکارۍ وکړي». دواړه لوریو په راتلونکي کې د دفاع اړیکو پر ډېرېدو خوښي ښودلې او ژمنې یې کړي چې د سیمې امنیت او ثبات لپاره به په ګډه کار کوي.
ایران او پاکستان داسې مهال د سیمې په تړاو بحثونه کوي چې دواړه لوري پر افغانستان دواکمنو طالبانو څخه امنیتي اندېښنې هم لري. اسلاماباد په وار وار نیوکې کړي چې طالبانو د ترهګرو ډلو د ملاتړ او ورته د پناه ورکولو له امله د سیمې امنیت له ګواښ سره مخ کړی دی.
په ننګرهار کې د طالبانو ولایت مقام رسنیز دفتر خبر ورکړی چې منځنۍ اسیا ته د د اړیکو پراختیا او کلتوري تبادلو په موخه د تلونکو ګرځندویانو یوه ډله د تورخم له لارې افغانستان ته رسېدلې ده. په دې ۱۶ کسیزه ډله کې د بېلابېلو هېوادونو ګرځندویان شامل دي.
طـالبان وایي، د دغو ګرځندویانو د سفر یوه موخه افغانستان هم دی، څو هلته د کلتوري تبادلو او امن افغانستان انځور نندارې ته وړاندې کړي. ویل کېږي تر افغانستان وروسته دا ډله تاجکستان ته سفرونه کوي او ټولټال به ۲۳ ورځې په بېلابېلو هېوادونو کې تېرې کړي.
طالبانو همداراز ویلي چې د دوی په واکمنېدو سره د افغانستان تاریخي، طبیعي ښکلا لرونکو او فرهنګي سیمو ته د بهرنیو ګرځندویانو سفرونه ډېر شوي دي. پر افغانستان دا واکمنه ډله داسې مهال دا ادعا کوي چې نیوکې کېږي دوی خپله بهرنیو یوټیوبرانو، ګرځندویانو او د خواله رسنیو فعالانو ته بلنې ورکوي، څو د افغانستان د ډاډمن امنیت په تړاو دغه هېواد ته سفر وکړي او خلکو ته مالومات وړاندې کړي.
سره له دې چې طالبانو د امنیت ټینګښت دعوې کوي، خو بیا هم بهرنیو سېلانیانو ته امنیتي پروټوکولونه ورکوي او د احتمالي امنیتي اندېښنو له کبله یې ان ځینو ته د ګرځېدو لپاره ساتونکي هم ورکړي دي. څه موده مخکې د افغانستان انټرنشنل موندنو په ډاګه کړې وه چې طالبانو هغو چینایي سېلانیانو ته چې امنیتي وضعیت یې د ډاډ وړ بللو هم ساتونکي ورکړي وو.
د تبلیغاتي کارپوهانو په وینا، طالبان د خواله رسنیو لرونکو سېلانیانو څخه خپلې ډلې ته د مثبتې پروپاګنډې د یوې الې په توګه کار اخلي او د امنیت دروغجنې دعوې پرې تبلیغوي. نږدې دوه کاله وړاندې په بامیانو کې هسپانوي سېلانیان د ناڅرګندو وسلهوالو له لوري ووژل شول او هغې راورسته د بهرنیو سېلانیانو په شمېر کې کموالی هم راغلی دی.
د امریکا په ګډون یو شمېر هېوادونو له خپلو وګړو غوښتي چې افغانستان اوس مهال باثباته او د ښه امنیت لرونکی هېواد نهدی او وګړي یې باید له ورتګ څخه ډډه وکړي.
د عزیزي ګروپ لهخوا په افغانستان کې د ۱۰ زره میګاواټه برېښنا د تولید هوکړه په خواله رسنیو کې له پراخو غبرګونونو سره مخ شوې چې ډېرو یې هرکلی کړی، خو ځینو بیا د دغې پروژې د پلي کېدو په اړه شک ښودلی دی.
د ټولنیزو رسنیو ځینو کارکوونکو په افغانستان کې د عزیزي ګروپ له لوري د ورکړل شویو ژمنو مخینې ته په کتو د دغه لویې پروژې د پلي کېدو په اړه شک ښودلی دی. ځینو کارونکو بیا ویلي، هیله لري چې افغانستان په ټولو برخو کې ځان بسیاینې ته ورسېږي، خو لیدل کېږي چې طالبان له ځینو پروژو تبلیغاتي استفاده کوي.
که څه هم پرون د عزیزي ګروپ مشر میرویس عزیزي په کابل کې د هوکړې د لاسلیک په مراسمو کې ویلي چې له دغې لویې پروژې د هېڅ ډول سیاسي ګټې تمه نهلري، خو ځینو کاروونکو په افغانستان کې د عزیزي ګروپ هغو ژمنو ته اشاره کړې چې لا پوره شوي نه دي.
میرویس عزیزي دوه کاله وړاندې په افغانستان کې د سرطاني ناروغیو درملنې د یو پرمختللي روغتون، زېږنتون او د یتیمانو لپاره د پالنځی د جوړولو ژمنه کړې وه. نوموړي زیته کړې وه چې دې پروژې ته یې ۵۰۰ میلیونه ډالره ځانګړي کړي دي.
په ورته وخت کې د عزیزي ګروپ د هرات له زلزله ځپلو سره د ۳۰۰ مېلیونه افغانیو د مرستې اعلان هم کړی و او ویلي و چې د دغه ولایت په زنده جان ولسوالۍ به خلکو ته په اساسي ډول سرپناوې ورغوي.
د عزیزي ګروپ له لوري د ۱۰ زره میګاواټه برېښنا د تولید پر پروژې ۱۰ میلیارده ډالره لګښت راځي چې د یاد ګروپ د معلوماتې لهمخې په راتلونکو اووه کلونو کې به یې چارې بشپړي شي.
ټاکل شوې د ۱۰ زره میګاواټه تولید شوې برېښنا ۴ زره میګاواټه د کورونو او ودانیو د رڼا کولو او ۶ زره نوره د صنعتي چارو او د صنعتي ښارګوټو د لګښت لپاره ځانګړي شي.
اېکسپرېس ټرېبیون ورځپاڼه په خپله سرمقاله کې لیکي، د نوي ډیلي او اسلاماباد ترمنځ د مې میاشتې تر شخړو وروسته نازک اوربند ترهګرو ډلو ته فرصت برابر کړی چې په بېلابېلو سیمو کې ډیورنډ کرښې ته څېرمه له دې وضعیت څخه ګټه پورته کړي.
یاده ورځپاڼه وایي، د پاکستان پوځ اوس مهال خپلې ډېری امنیتي سرچینې د ختیځې پولې پر خوندیتوب متمرکزې کړې دي چې له امله یې د لوېدیځې پولې امنیت، په ځانګړي ډول بلوچستان، خېبرپښتونخوا او نورو سیمو کې د ترهګرۍ پر ضد عملیاتو ته کمه پاملرنه کېږي.
د بلوڅ بېلتون پالو او تحریک طالبان پاکستان یا ټيټيپي په وروستیو پراخو بریدونو کې دا څرګنده شوې چې له دې فرصت څخه دغو ډلو ښه ګټه اخیستې ده.
د پاکستاني طالبانو په اړه لویه اندېښنه دا ده چې دغه ډله له افغانستانه پرته له کومې وېرې فعالیت کوي. یادې ورځپاڼې د ملګرو ملتونو د یوه راپور په حواله لیکلي چې پاکستاني طالبان لا هم «د افغان طالبانو له پراخ لوژېستیکي او عملیاتي ملاتړ څخه برخمن دي او «ډېر شمېر وسلو ته یې لاسرسی موندلی» چې د دوی د بریدونو ځواکمنتیا یې لوړه کړې ده.
په راپور کې ویل شوي چې د دې ډلې جنګیالي اوس شاوخوا ۶۰۰۰ کسانو ته رسېدلي دي. یاد راپور داسې شواهد هم وړاندې کوي چې افغان طالبان له داعش سره په جګړه بوخت دي،خو هم مهاله ټي ټي پي او داعش د افغانستان دننه تاکتیکي اړیکې هم سره لري.
له فکري توپیرونو سره سره، ویل شوي چې پاکستاني طالبان د بلوڅ بېلتون پالو ځینو غړو ته د افغانستان د سوېل په یو شمېر سیمو کې د خپلو کمپونو دننه روزنه او پناه ورکړې ده.
ورځپاڼه کاږي، د اسلاماباد لپاره اوس پوښتنه دا ده چې ټيټيپي یوه سختدریځه مذهبي ډله ده، که یو بشپړه پاکستان ضد ترهګره ډله ګرځېدلې؟ که دا فرضیه سمه وي، نو دا د اسلاماباد هغه ادعا پیاوړې کوي چې وايي دواړه ډلې، یعنې ټيټيپي او بلوڅ بېلتونغوښتونکي، د هند له مالي ملاتړ څخه برخمن دي.
د سرمقالې په پای کې راغلي، داعش هم د هند لهخوا د پاکستان پر ضد د اسلامي ارزښتونو ضد څرګندونو څخه د خپلو جنګیالیو د جلب او جذب لپاره کار اخلي. همداراز نوي ډیلي هڅه کړې چې د خپلو هر ډول امنیتي او استخباراتي ناکامیو پړه پر پاکستان واچوي.
اېکسپرېس ټریبیون په یوې مقاله کې د طالبانو، پاکستان، چین او روسیې ترمنځ اړیکې د جیو-اقتصاد او جیو-سیاست له نظره ارزولې دي. مقاله کاږي، پاکستان په ۲۰۲۲ کال کې د لومړي ځل لپاره خپله د ملي امنیت پالیسي خپره کړه، چې پکې څرګنده شوه چې اقتصادي امنیت د ملي امنیت بنسټیز اړخ ګڼل کېږي.
د مقالې لیکوال ډاکټر محمد علي احسان وايي، که د افغانستان په اړه د پاکستان اوسني سیاست ته وکتل شي، نو دا خبره ډېره ګرانه ښکاري چې څنګه جیو-اقتصاد کولای شي د جیو-سیاست پر وړاندې لومړیتوب ومومي.
مقاله کاږي، پاکستان افغانستان ته د ټرانزیټ اساسي لاره برابروي او افغانستان د پاکستان تر ټولو لوی صادراتي بازار بلل کېږي. نو دا یوازې جیوایکانومیکس نه، بلکې جیوپولیټیکس هم دی، چې دواړه هېوادونه یې په یوه داسې اړیکه تړلي چې که څه هم ډېره دوستانه نه ده، خو دوامداره پاتې شوې ده.
په افغانستان کې یوې وروستۍ جیوپولیټیکي پېښې د دغه هېواد په اړه اوسنی بحث تر خپل سیوري لاندې راوستی، هغه دا چې روسیې طالبان په رسمیت وپېژندل او ښایي د مسکو دغه چاره پر سیمې هم پراخ اغېز وکړي او دا یوازې روسیه نه ده، بلکې چین هم له طالبانو سره د چلند په برخه کې د سیمه ییزې اجماع د رامنځته کولو له مفکورې ملاتړ کوي او چین پر دې باور دی، چې له طالبانو سره باید یوازې د یوې نظامي ډلې په توګه چلند ونه شي، بلکې د یوه مسوول سیاسي ځواک په توګه وپېژندل شي.
روسیې، د طالبانو په رسمیت پېژندلو سره له دغې ډلې سره دومره مرسته وکړه، چې له یوې نظامي ډلې څخه یوه نړۍوال مشروع سیاسي ځواک ته واوړي.
په مقاله کې راغلي، چې روسیې له کومې ځانګړې اجنډا پرته دا کار نه دی کړی، خو دغه اجنډا څه کېدای شي؟
روسیې او چین په ګډه له طالبانو سره د ډيپلوماټیکو چارو د عادي کولو پر وړاندې د امریکا په مشرۍ نړۍواله اجماع او د رسمیت پېژندنې پر وړاندې یې اېښي شرایط ننګولي دي.
چین د افغانستان په مساله کې د جیوپولیټیک تګلاره کاروي، څو د خپلو جیو اقتصادي تګلارو لپاره مناسب چاپېریال رامنځته کړي. د چین ولسمشر د روان زیږیز کال په پیل کې د طالبانو د سفیر اعتبار لیک ومانه او هغه په دې کار سره نړۍوالو ته وښوده، چې بېجینګ نه غواړي افغانستان له نړۍوالې ټولنې بهر پاتې شي.
د جیوایکانومیکس له نظره، چین نه غواړي په افغانستان کې بېثباتي د مرکزي او سوېلي اسیا لپاره د بېجینګ پلانونه ګډوډ کړي او هڅه به وکړي، چې له طالبانو سره په یوه ډول تعامل ولري څو نا امنۍ په پاکستان کې د چین میلیاردونو ډالرو پانګونو ته زیان ونه رسېږي.
د مقالې لیکوونکی د یوې پوښتنې په توګه مطرح کوي: که چین هم طالبان په رسمیت وپېژني، ایا د رسمیت پېژندنې څپه به پراخه شي؟
مقاله کاږي، روسیې او چین د امریکا له ضده له طالبانو سره تعامل ته مخه کړې ده. امریکا هم له طالبانو سره د اړیکو د عادي کولو لپاره ۳ مهم شرطونه په ډاګه کړي؛ یو یې دا چې افغان خاوره د بل هېڅ هېواد پر ضد ونه کارول شي، بشري حقونو ته درناوي وشي او د ښځو پر وړاندې محدودوونکې پالیسیو ته د پای ټکی کېښودل شي.
د جیو اقتصاد له مخې، روسیه غواړي د روان کال تر پایه له افغانستان سره د دوه اړخیزې سوداګرۍ کچه له اوسني ۱ میلیارد ډالرو څخه تر ۳ میلیارد ډالرو پورې لوړه کړي. افغانستان د روسیې لپاره یو مهم ټرانزیټي دهلېز دی. که افغانستان خپل وضعیت سم کړي، کولی شي د سیمهییز اتصال په برابرولو سره د سوېلي اسیا بازارونو ته د روسیې د تېلو او غنمو په رسولو کې مهم رول ترسره کړي.
د روان کال په اپریل کې روسیې، ازبکستان او افغانستان د ټرانس-افغان رېل پټلۍ د چارو د پیل تړونونه لاسلیک کړل او ورسره د سیمه ییز اتصال په برخه کې د افغانستان ستراتیژیک اهمیت یو ځل بیا په ډاګه کړ. د روسیې اقدامات ښايي د افغانستان په اړه د نړۍوالې ټولنې دریځ په بنسټیز ډول بدل کړي. د ولسمشر ټرمپ د تعرفو بهیر د نړۍ د ډېرو هېوادونو له خوا له کرکې سره مخ شوی دی.
د پاکستان د اېکسپرېس ټریبیون ورځپاڼې د مقالې له مخې، د پاکستان اوسنی حکومت له اوسني امریکایي ادارې سره ښې اړیکې لري او دا چې پاکستان هم د طالبانو پر ضد د نړۍوالې اجماع برخه ده، د طالبانو په تړاو د روسیې جیوپولیټیکس ته به د پاکستان غبرګون څه وي؟ دا به د وخت په تېرېدو سره روښانه شي.
دغه مقاله په داسې حال کې خپرېږي، چې پر افغانستان د طالبانو له څلور کلنې واکمنۍ وروسته، روسیه لومړی هېواد شو چې د تېرې چنګاښ میاشتې په ۱۲مه یې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژانده.
که څه هم دغه رسمیت پېژندنه له پراخو غبرګونونو سره مخ شوې، خو طالبانو ته یې هیله پیدا کړې چې نور هېوادونه په ځانګړي ډول ګاونډیان به هم ورته ګام پورته کړي.