د طالبانو لوی درستیز فصیحالدین فطرت د چهارشنبې په ورځ په یوه مرکه کې د امریکايي وسلو د پوځې نندارې اړوند د ډونالډ ټرمپ نارضایتۍ له امله هغه «بخیل» وباله. فطرت همداراز وویل، چې امریکا له دوی څخه ځینې غوښتنې لري، خو دوی یې نه عملي کوي.
هغه زیاته کړه، طالبان یو پوځ جوړوي چې شمېر به یې د ۱۵۰ زرو تر ۲۰۰ زرو سرتېرو پورې وي.
فصیحالدین فطرت وویل، دا شمېر نظامي او ملکي ځواکونه دا مهال د طالبانو لپاره بسنه کوي.
نوموړي دا څرګندونې د طالبانو د بیا واکمنېدو د څلورمې کلیزې په مناسبت د دې ډلې یوې رسنۍ سره وکړې.
هغه زیاته کړه، طالبان د امریکا غوښتنې نه پوره کوي او امریکا بیا له همدې امله دوی ته ستونزې جوړې کړې دي.
نوموړي دا ونه ویل، چې امریکا له دوی څخه څه ډول غوښتنې لري.
دغه لوړپوړي طالب چارواکي د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د هغو څرګندونو په اړه هم خبرې وکړې، چې د بګرام هوايي اډې په اړه یې کړې وې.
هغه وویل، طالبان دا اډه هېڅ بهرني هېواد ته نه ورکوي او په دې اړه مذاکرات نه کوي.
فصیحالدین فطرت وایي، چې اوس د طالبانو ځواکونه په بګرام کې مېشت دي او هلته پوځي نندارې جوړوي، نو ځکه ټرمپ بخیلي کوي.
د هغه په وینا، امریکا د بګرام لپاره ډېر پلانونه درلودل.
امریکا او طالبان اوس هم د داعش پروړاندې استخباراتي همکاري لري؛ خو واشنګټن له طالبانو غواړي چې د ښځو په اړه خپلې پالیسۍ او د حکومت جوړولو بڼه بدله کړي.
امریکا تر اوسه د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی او دا هم روښانه نه ده، چې واشنګټن له طالبانو څخه نورې کومې غوښتنې لري.
د ټرمپ حکومت د طالبانو د پالیسۍ له نه بدلون وروسته دغه ډله ترهګره بللې ده او د بهرنیو چارو وزیر یې پاکستان ته له سفر څخه منع کړ.
دا وروستی اقدام ښيي، چې امریکا هڅه کوي څو د فشار وسیلې وکاروي او طالبان دې ته اړ کړي چې خپلې تګلارې بدلې کړي.
۲۰۰ زره کسیزه پوځ
واک ته د طالبانو د رسېدو په څلورمه کلیزه کې د دې ډلې لوی درستیز د خپل پوځ شمېر اعلان کړ.
فصیحالدین فطرت وویل، چې د دفاع وزارت کې د ملکي او نظامي پرسونل شمېر د ۱۵۰ څخه تر ۲۰۰ زره ترمنځ دی.
د طالبانو لوی درستیز زياته کړه، چې د طالبانو ځواکونو لپاره نوي یونیفورمونه اخیستل شوي او ډېر ژر به ووېشل شي.
واک ته له رسېدو وروسته طالبانو د تېر حکومت په امنیتي ادارو کې بنسټیز بدلونونه راوستي دي.
ځیني مسلکي او روزل شوي نظامي ځواکونه له امنیتي ادارو او دفاع وزارت څخه اېستل شوي او د طالبانو جنګیالي پکې ځای پر ځای شوي دي.
په اسلاماباد کې د امریکا سفارت پاکستان ته د خپلواکۍ د ورځې مبارکي ویلې ده او ټينګار یې کړی، چې دواړه هېوادونه تلپاتې ملګرتیا ته درناوی لري. دغه سفارت پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي: «موږ یو ځای د همکارۍ داسې لارې هواروو، چې د دواړو ملتونو لپاره ګټورې وي.»
په اسلاماباد کې د امریکا سفارت د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) په خپله رسمي پاڼه کې د پاکستان خلکو ته د خپلواکۍ د ورځې مبارکي ویلې ده.
په اعلامیه کې د دواړو هېوادو پر ملګرتیا، ګډو هڅو او ګټو ټينګار شوی.
دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا متحده ایالتونو تېره ورځ له پاکستان سره په یوه ترهګرۍ ضد غونډه کې د ترهګرۍ د ټولو ډولونو پر وړاندې د مبارزې ژمنه تکرار کړې ده. په اسلام اباد کې د امریکا سفارت وايي، چې په دې ناسته کې د امریکا د ترهګرۍ ضد ادارې سرپرست همغږوال ګریګوري لوګرفو او د چارو سرپرستې ناتالي بېکر ګډون کړی و.
په اسلام اباد کې د امریکا سفارت د سې شنبې په ورځ (د زمري ۲۱مه) په یوه اعلامیه کې وویل، چې دغه خبرې اترې د دواړو هېوادونو د ګډې ارادې د پیاوړتیا لپاره وې، څو د دې «نړۍوال ګواښ» پروړاندې مبارزه وشي.
سفارت ټینګار کړی، چې واشنګټن په ترهګرۍ ضد جګړه کې همکارۍ ته ژمن پاتې کېږي.
د یادولو ده، چې په دې وروستیو کې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له پاکستان سره اړیکې پراخې کړې دي او د پاکستان د پوځ له لوی درستیز مارشال عاصم منیر سره یې هم لیدلي دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت هم ویلي، چې په ترهګرۍ ضد جګړه کې د امریکا او پاکستان همکاري خورا مهمه ده.
د متحدې جبهې مشر، جنرال سمیع سادات، وایي چې افغانانو په تېرو څلورو کلونو کې د طالبانو اصلي څېره پېژندلې او اوس ترې ستړي شوي دي. نوموړی وایي: «د دغې ډلې سقوط په سترګو وینم.» د سادات په وینا، طالبانو له نړۍوالو سره کړې ژمنې او د مثبت بدلون راوستل نه دي عملي کړي.
د متحدې جبهې مشر جنرال سمیع سادات د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) د افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په مرکه کې ویلي، چې په امریکا کې د ولسمشر ټرمپ د بیا ټاکلو سره د طالبانو ضد جبهو او فعالیتونو ته اسانتیاوې برابرې شوې دي.
هغه زياته کړې: «د جو بايډن په اداره کې د طالبانو پروړاندې فعالیتونه محدود و، خو د ټرمپ په راتګ سره اسانتياوې رامنځته شوي او نړۍ ته هم دغه ډله ظالمه، جابره او ترهګره ډله ثابته شوې.»
سمیع سادات وايي، چې دا مهال د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د القاعدې شبکه، د هغوی جنګيالي او فعالیتونه دوام لري او سیمه په یوه ستراتیژیک رقابت کې ده.
د نوموړي په خبره، د افغانستان په اړه به د امریکا سیاست اقتصاد محوره نه، بلکې سیاسي، استخباراتي او نظامي اړخونه ولري.
هغه ویلي: «دا امکان کم دی چې امریکا به خپل عسکر بیا افغانستان ته ولېږي؛ خو دا امکان زیات دی، چې امریکا به خپل پخواني ملګري د طالبانو پروړاندي تقويه کړي تر څو د طالبانو حکومت ړنګ کړي.»
سادات زیاته کړې، د خپلو هڅو په دوام بیا هم د امریکا پر خبرو تکیه نه کوي.
هغه ویلي: «موږ یوازې امریکا او اروپا ته نه کښېنو د افغانستان د ازادۍ لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکوو، ځوان نسل کولی شي چې دغه ډله را چپه کړي او یو خپلواک نظام جوړ کړي.»
سمیع سادات وايي، چې تېرو څلورو کلونو کې وضعیت په کور دننه او بهر د افغانانو لپاره ډېر سخت و او اوسنی حالت ورته د دوزخ په څېر دی.
نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي، چې له څلورو کلونو راهیسې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې لا هم د نړۍوال مشروعیت له سیسټم نه بهر پاتې دی. یوازینی استثنا روسیه ده، چې متزلزل رسمیت پېژندلو یې د کابل او مسکو ترمنځ یو محتاطانه تعامل رامنځته کړی، خو مسکو خپله هم په نړۍواله کچه منزوي او تر نړۍوالو بندیزونو لاندې دی.
نړۍوالې ټولنې چې له دوحې تړون وروسته د یو «نوي افغان اسلامي»، پرانېستي او مشارکتي حکومت تمه لرله، اوس له یوه تړلي، انحصاري او مشروعیت نهلرونکي «اسلامي امارت» سره مخ ده. د رسمیت نه پېژندلو دا دوام افغانستان له نړۍوال مالي نظام، سیاسي تعامل، پراخو مرستو او په کور دننه او بهر سیاسي خبرو اترو څخه محروم کړی دی.
طالبانو پرله پسې هڅې کړې، چې له ګاونډیو، سیمهییزو قدرتونو او نړۍوالو سازمانونو سره اړیکې ټینګې کړي. هغوی د اقتصادي بندیزونو نرمولو او د افغانستان د کنګل شویو شتمنیو خوشې کولو غوښتنه کړې، خو نړۍوالې ټولنې په ځانګړې توګه لوېدیځ یو واضسح شرط وړاندې کړی، چې د بشري حقونو درناوی او د ټولو افغانانو د استازیتوب وړ، ټولګډونه حکومت جوړول دي.
دا غوښتنه تر اوسه طالبانو نه ده عملي کړې. د طالبانو کابینه چې په بشپړ ډول د دې ډلې له غړو او ديني عالمانو جوړه ده، د قومي، سیاسي او مذهبي تنوع هېڅ استازیتوب نه کوي.
د یادولو ده، چې د طالبانو واکمنۍ د څلورم کال په درشل کې ده او د دې ډلې پروړاندې بېلابېلې سیاسي او پوځې جبهې هم رامنځته او د طالبانو پروړاندې فعالیتونه ترسره کوي، خو طالبان بیا د افغانانو او نړۍوالو هره غوښتنه او سپارښتنه بابیزه ګڼي او د خپل سخت دريځه سیاست پر مټ د افغانستان په خاوره واکمني کوي.
د خبریالانو د خوندیتوب کمېټه وایي، طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې د افغانستان خپلواکې رسنۍ له منځه وړي او پر ځای یې خپلې تبلیغاتي دستګاوې فعاله کړې دي. دغه دستګاوې د دې ډلې د رسنیزو مسوولینو او امنیتي ادارو له خوا پرمخ وړل کېږي، چې په زرګونه افغانۍ تنخواوې ورکوي.
لسو افغان خبریالانو د خبریالانو د خوندیتوب کمېټې سره په مرکه کې ویلي، چې خپلواکې رسنۍ اوس محدودې شوي، تر بندیزونو لاندې دي او ډېری یې تړل شوې دي.
یادې کمېټې په دې اړه په خپل خپور کړي راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې ازادې رسنۍ میلیونونو کسانو تعقیبول.
له دغو خبریالانو یو شمېر یې د امنیتي دلایلو له مخې د نوم له ښودلو ډډه کړې.
طالبان اوس شاوخوا ۱۵ ټلوېزیوني، راډيويي، چاپي او ډیجیټلي رسنۍ مخ ته وړي، چې پکې یوټیوب، اېکس پاڼه او ټېلګرام هم شامل دي، چې خپله سخت دريځه اسلامي ایډیالوژۍ سره فعالیت کوي.
د جلاوطنه افغان خبریالانو د مرکز مشر احمد قریشي د خوندیتوب کمېټې سره په خبرو کې ویلي: «د واکمنې ادارې رسنیزه تګلاره یوازې یوه لاره مخ ته وړي، دوی هر ډول خبر، نظر او روایت ردوي، له رښتیا سره اختلاف لري، ان دوی شخصي نظریات چې په فېسبوک کې خپرېږي هم تبلیغات ګڼي او سزاوې ورکوي.»
په جلاوطنۍ کې خبریالان اوس هم د خپلواکو معلوماتو وروستي سرچینې ګڼل کېږي، چې د افغانستان په اړه معلومات وړاندې کوي.
یو شمېر خبریالانو له امنیتي ګواښونو، ستونزو او ننګونو له کبله دندې له لاسه ورکړي او ډېری یې د جبري بېرته ستنېدو له ګواښ سره مخ دي.
وېرېدلي خبریالان، جاسوسۍ ته اړ اېستل
پر افغانستان د طالبانو د بیا واکمنېدو څلور کاله پوره شول. یو شمېر خبریالانو د خبریالانو د خوندیتوب کمېټې سره په خبرو کې ویلي: «دوی وېرېدلي، بېدندو شوي، له پراخ سانسور سره مخ دي او د دغې ډلې تر سخت څار لاندې فعالیت کوي.»
د یوه ټلوېزیون پخوانی مشر وايي، چې د طالبانو استخباراتي ادارې داسې سیسټم جوړ کړی، چې یو خبریال د بل خبریال معلومات باید ورکړي.
د نوموړي په وینا: «هغوی له خبریالانو څخه د نورو خبریالانو اړوند شخصي معلوماتو بشپړ لېست غواړي: لکه نوم، د پلار نوم، پته، ټلیفون شمېره، اېمېل او وټس اپ ادرسونه.»
د طالبانو استخبارات د خبریالانو ټولنیزې رسنۍ څاري او هغوی د خپرو شویو پوسټونو له کبله نیسي.
د دغه ډلې د امربالمعروف محتسبان هغه کسان هم نیسي، چې د دوی د مذهبي مقرراتو سره سم عمل نه کوي: «محتسبانو موسیقي، ډرامې، د نارینه او ښځو ګډ غږونه او ورته نور څه بند کړي.»
د دوو رسنیو مسوولینو د خبریالانو خوندیتوب کمېټې ته ویلي: «خبریالان له خواشینونکو پلټنو سره مخ دي، ځکه طالبان د عوایدو پلټنې کوي، که خبریال د دوی له غوښتنو سرغړونه وکړي له دندې د اېستلو غوښتنه کوي که نه د جواز یا مالیاتو برخه کې ستونزې جوړوي.»
د طالبانو د امربالمعروف وزارت یو ویاند ويلي، چې دوی په تېر کال له رسنیو سره ۱۰۰۰ غونډې کړي، تر څو د اسلامي ارزښتونو ترویج ته کار وکړي.»
د کمېټې په وینا، دا خبرې پر رسنیو د اخلاقي فشارونو څرګندونه کوي.
په افغانستان کې دوو ښځينه خبریالانو ویلي، چې په تېرو دوو کلونو کې له ۱۰ ځله زیات طالبانو د پوښتنو لپاره غوښتي او درې ساعته ورڅخه پلټنې شوې دي.
دوی ویلي: «موږ ته ویل شوي، چې ولې کار کوي، باید پر کور کښېني.»
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون مرکزي رسنيز رول لري، چې په پښتو او درې نشرات کوي، همدارنګه ار ټی اې انګليسي او عربي وېب سایټونه هم لري.
طالبانو «د شریعت غږ راډيو» په نوم راډیو فعاله کړې، چې په ټول هېواد کې له ۵۰۰ زیات کارکوونکي لري او کلنۍ بودیجه یې شاوخوا ۶۰۰ میلیونه افغانۍ ده.
باختر خبري اژانس چې په ۱۹۳۹ کال کې جوړ شوی، په کابل کې ۶۰ کارکوونکي لري او په هر ولایت کې څلور-څلور خبریالان لري، چې د طالبانو د اطلاعاتو وزارت تر مدیریت لاندې کار کوي.
د یادولو ده، چې د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت څو نورې ورځپاڼې هم اداره کوي.
انیس ورځپاڼه په دري، هېواد په پښتو او کابل ټایمز په انګلیسي ژبه فعالیت کوي، چې دغه ورځپاڼې لسګونه کلونه مخکې پیل شوې دي.
په طالبانو پورې اړوند راډيوګانې
حریت راډیو یوه وېبپاڼه، یوټیوب چینل او سیمهییزې خپرونې لري، په څو ژبو فعالیت کوي او په کابل او ولایتونو کې ۲۶ کارکوونکي لري.
دغه راډيو په ۲۰۲۲ کال کې د طالبانو د استخباراتو ادارې له خوا فعاله شوې ده.
امید راډيو په ۲۰۲۳ کال کې د دغه ډلې د فاع وزارت له خوا فعاله شوه.
پولیس راډیو په ۲۰۲۱ کال د طالبانو د کورنیو چارو وزارت له خوا په کابل او کندهار کې فعاله شوې
د طالبانو وېبپاڼه
المرصاد وېبپاڼه چې په څو ژبو خپرونې کوي، په ۲۰۲۳ کال فعاله او د داعش پر وړاندې فعالیت کوي.
د طالبانو د استخباراتو له خوا اداره کېدونکي چینلونه
میهن یوټیوب چینل د طالبانو د مخالفینو د ځپلو لپاره جوړه شوې، چې ۱۲ کارکوونکي لري، مشري یې د استخباراتو د رسنیو مرستیال جواد څارګر کوي.
یاد یوټیوب چینل د طالبانو تاریخ بیانوي او پر سیالانو نیوکې کوي.
الااماره وېبپاڼه چې د طالبانو د ویاند ذبیح الله مجاهد له لوري اداره کېږي، له ۲۰۲۱ مخکې هم فعاله وه او لا یې هم فعالیتونه روان دي.
د ناسمو معلوماتو د خپرولو کمپاین
د طالبانو د استخباراتو چارواکي څلور دفترونه لري، چې د هغوی له خوا ناسم معلومات خپرېږي او کارکوونکي یې لسګونه کسان دي چې له ۶ زرو څخه تر ۱۰ زرو افغانیو تنخواوې لري.
دوی په ټولنیزو پاڼو کې جعلي حسابونه مخ ته وړي او د طالبانو پر مخالفینو نیوکې کوي.
د دې چارو مشري د طالبانو د استخباراتو لوړپوړي چارواکي جابر نعماني، جواد امین، څارګر او فضل الرحمان اوریا کوي.
د طالبانو د سختو محدودیتونو له امله ډېرې رسنۍ بندې شوې یا یې فعالیتونه په بشپړ ډول منع شوې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د استخباراتو د رسنیو او خپرونو رییس خلیل همراز او د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد بیا د خبریالانو د خوندیتوب پیغامونو ته ځواب نه دی ورکړی.
د ازادو رسنیو او ازادو خبریالانو پروړاندې د طالبانو سخت دریځه چلند
د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان د چهارشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) پر اېکس پاڼې د طالبانو د څلور کلنې واکمنۍ په لړ کې د خبریالانو پر وړاندې د تاوتریخوالي د ۵۳۹ ثبت شویو پېښو خبر ورکړی دی.
دغه سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه پېښې د ۲۰۲۱کال د اګست له میاشتې څخه نیولې بیا د ۲۰۲۵کال د جولای تر میاشتې پورې ثبت شوې دي.
د خبرپاڼې له مخې؛ له دې ډلې ۲ خبریالان وژل شوي، ۲۰ ټپيان شوي، ۲۵۳ نيول شوي، ۷۹ ګواښل شوي، ۵۱ وهل شوي، ۵۹ خبریالانو سره ناقانونه چلند شوی، ۵ تښتول شوي، پر دوو خبريالانو د وژنې هڅې شوې او دغه ډول د خبريالانو د وېرولو او ځورولو نورې پېښې هم ثبت شوې دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د جنسيت د وېش له مخې له دې ډلې ۴۸۷نارينه او ۵۲ یې ښځينه خبريالانې دي.
له بل پلوه، څو ورځې وړاندې د بې پولې خبریالانو سازمان یا «ار اېس اېف» په څه کم درېیو اوونیو کې په کابل د طالبانو له لوري د څلورو خبریالانو او د رسنیو د کارکوونکو نیول غندلي دي.
د بې پولې خبریالانو د سوېلي اسیا څانګې مشره «سیلیا مرسېر» د یوې اعلامیې په خپرولو سره وایي، د روان کال (د جولای له ۲۲مې) راهیسې د طالبانو استخباراتو او د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت په کابل کې څلور خبریالان او د رسنیو کارکوونکي په خپل سر نیولي او لا یې هم برخلیک نه دی روښانه شوی.
د تهران پوهنتون استاد او د افغانستان د چارو کارپوه «کیومرث بزدان پناه» وایي، که طالبان ادعا کوي چې هلمند د اوبو د کمښت له ستونزې سره مخ دی، دا خبره په بشپړ ډول ناسمه ده. هلمند د کافي اوبو لرونکی دی، خو د ایران کمزورې سیمهییزه ډیپلوماسي نشي کولای د خپلې حقابې ګټې خوندي کړي.
یزدانپناه له یوې ایراني رسنۍ سره په مرکه کې ټینګار کړی، چې که څه هم د بند جوړول د افغانستان حق دی، خو دا هېواد باید د ګاونډیتوب او د سیستان او بلوچستان د بشري ژوند شرایط په پام کې ونیسي.
هغه وویل، د تیر پُل او ګفګان د بندونو پروژې باید وڅېړل شي، ځکه د دغو پروژو له بشپړېدو وروسته به ایران ان د ډېرو بارانونو په موسم کې هم د اوبو برخه ترلاسه نه کړي.
د ده په خبره، یوازې رسنیزې څرګندونې د ستونزې حل نه دي، ځکه د نړۍ په ځانګړې توګه د منځني ختیځ د وچکالۍ لړۍ د ایران د حقابې د ترلاسه کولو ستونزه نوره هم پېچلې کړې ده.
هغه زیاته کړه، چې د ایران او افغانستان تاریخي ګاونډیتوب او پخواني تړونونه باید په پام کې ونیول شي، خو پر دې تړونونو باید بیا کتنه وشي، تر څو د دواړو لوریو د منلو وړ حل وموندل شي.
دغه کارپوه وویل، چې که د ایران اوبو حق په سمه توګه تامین نه شي، دا به د ختیځ ایران د زر کیلومتره اوږده پوله ییزه سیمه له سختو امنیتي، حکومتي او چاپېریالي ننګونو سره مخ کړي، په ځانګړي ډول سیستان او بلوچستان چې د هلمند سیند وروستۍ برخه ورته رسېږي.
یزدانپناه هغه کسان ملامت کړل، چې د افغانستان په چارو کې یې کلونه مسوولیتونه لرل او د سترې بودیجې لرلو باوجود یې د ملي او سیمهییزو ګټو په خوندیتوب کې مهم ګامونه وانخیستل.
هغه زیاته کړه، چې اوسمهال طالبانو د هریرود مسیر بدل کړی او د ایران خاورې ته د اوبو د ورتګ مخه یې نیولې ده، چې دا د ایران د ډیپلوماسۍ او پلان جوړونې د کمزورتیا ښکارندویي کوي.
هغه وړاندیز وکړ، چې ایران باید بدیله لارې هم په پام کې ونیسي، لکه د عمان له سمندر څخه د اوبو انتقال د هامون جهیل او د جازموریان دښتې ته څو د سیستان او بلوچستان د اوبو اړتیاوې پوره شي.
یزدانپناه وویل، چې طالبان نشي کولای د دې په بدل کې چې ایران یې په رسمیت وپېژني، د اوبو حق ورکړي. د هغه په وینا، دا به د سیاسي ذلت بېسارې بېلګه وي.
هغه وړاندیز وکړ، چې که طالبان د ایران د حقابې په ورکولو کې همکاري ونه کړي، ایران باید خپل فشار راوړونکي وسایل وکاروي، لکه د غېرقانوني افغان کډوالو اېستنه یا د افغانستان لپاره د چابهار بندر او نړۍوالو اوبو ته د لاسرسي محدودول.
د هغه په باور، هند او امریکا د افغانستان د بندونو په پروژو کې ښکېل دي، خو که دا خبره سمه وي، دا د ایران د بهرنیو چارو د وزارت د بې مسوولیتۍ ښکارندویي کوي.
هغه وویل، چې ایران باید له هند سره خبرې کړې وای، څو له دغو پروژو لاس واخلي، خو امریکا طبیعي ده چې د ایران سره د اوږدمهاله شخړو له امله د دغو پروژو ملاتړ وکړي.
یزدانپناه ټینګار وکړ، چې د افغانستان په اړه د ایران اوسنی دریځ ډېر پڅ دی او په لومړیتوبونو کې یې دقت نشته، چې دا مسله د دواړو هېوادونو په اړیکو او د ایران په سیمهییز ځواک منفي اغېزه کولی شي.
د یادولو وړ ده، چې د افغانستان او ایران تر منځ د حقابې معاهده په ۱۳۵۱ کال کې د دواړو شاهي حکومتونو د لومړي وزیرانو تر منځ لاسلیک شوه. دغه هوکړه یوه سریزه، ۱۲ مادې او دوه پروتوکولونه لري.
په دغه هوکړه کې راغلي، چې افغانستان باید په یوه نورمال کال کې په منځنۍ کچه په ثانیه کې ۲۲ متر مکعب اوبه ایران ته د حقابې په توګه ورکړي.
د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت په وروستیو ورځو کې د کابل ښار ګڼو رسټورانټونو ته سپارښتنه کړې، چې له دې وروسته ښځې او نارینه، ان که خاوند او مېرمن یا د کورنۍ غړي هم وي، په یوه مېز او یا یوه برخه کې یو ځای کېناستلای نه شي.
د کابل ښار یوې اوسېدونکې افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې په رسټورانټونو کې د ښځو او نارینه وو د ځایونو د جلا کولو بهیر پیل شوی دی.
هغه چې یوه واده شوې مېرمن ده، وایي چې که له دې وروسته له خپل خاوند سره رسټورانټ ته ولاړه شي، نو پکار ده چې د طالبانو د لارښوونې پر بنسټ خپله د ښځو په برخه کې کېني او خاوند یې د نارینه وو په برخه کې.
هغې د خواشینۍ په څرګندولو سره وویل: «یو رسټورانټ مو پر مخ خلاص و، چې هغه راباندې بند شو.»
د دې خبر د کرهوالي د معلومولو لپاره مو د مشتريانو په بڼه له څو رسټورانټونو سره اړیکه ونیوله او ورته مو وویل: «مونږ یوه کورنۍ مېلمستیا لرو چې ښځې او نارینه دواړه پکې شامل دي. خو د دغو رسټورانټونو ځینو ځواب ورکوونکو مونږ ته په ټینګه وویل چې د ښځو او نارینه وو ګډه ناسته په بشپړ ډول منع ده، ان که یوازې یوه مېرمن او خاوند، یعنې دوه کسان هم وي.
له رسټورانټونو سره د اړیکو تر نیولو وروسته مو پام شو، چې ډېرو یې په خپلو رسمي پاڼو کې د ښځینه کارکوونکو د ګومارنې خبرتیاوې هم خپرې کړې دي، چې دغه خبرتیاوې له همدې محدودیتونو سره تړاو لري.
اخوا د رسټورانټونو مالکان وايي، چې دغه نوي محدودیت د هغوی پر کاروبار ناوړه اغېز کړی او د ډېری کورنیو د راتګ مخه یې نیولې ده.
د دوی په وینا، مخکې به کورنۍ د یو ځای ناستې له امله خوښ وو، خو اوس ډېری خلک غواړي د کور دننه خواړه وخوري او د ګډې ناستې د نشتوالي له کبله بهر خوراک ته زړه نه ښه کوي.
د کابل ښار د منځنۍ کچې د یوه رسټورانټ مالک د امنیتي دلایلو له امله د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل: «موږ ته څرګندې لارښوونې شوي چې که ښځې او نارینه یو ځای کېني، زموږ رسټورانټ به وتړل شي او جریمه به شو. پخوا مو د کورنیو لپاره ځانګړې خونې لرلې، خو اوس باید ښځې او نارینه په جلا ځایونو کې کېني. دې کار زموږ د مشتریانو شمېر ډېر راکم کړی دی.»
د کابل په وزیر اکبر خان سیمه کې د یوه بل رسټورانټ چلونکی وايي، چې دا بندیز د دوی د پلور د کچې د ښکته کېدو لامل شوی دی: «کله چې کورنۍ یو ځای خواړه خوري، د هغوی خوند بل وي. اوس چې د مېړه او ښځې تر منځ د ناستې اجازه نشته، ډېری خلک یوازې خواړه اخلي او ځي.»
بلخوا، بیا عام خلک د طالبانو له خوا دا نوی بندیز د وګړو په شخصي ژوند کې د مداخلې په معنا ګڼي.
د ښار یوه اوسېدونکې چې له مېړه سره یې د یوه هوټل مخې ته ولاړ وو، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته په خپلو خبرو کې وویل: «زه نه پوهېږم چې زموږ یو ځای کېناستل څه ستونزه جوړوي. موږ مېړه او ښځه یو، د خپلې کورنۍ غړي یو. دا په شخصي ژوند کې مداخله ده او هېڅ اسلامي دلیل نه لري.»
د امر بالمعروف له لوري په رسټورانټونو لګېدلی دا نوی بندیز که څه هم د عامو خلکو له غبرګونونو سره مخ شوی، خو ځیني کسان چې ځان د اسلامي ارزښتونو ملاتړي بولي، د طالبانو له دې پرېکړې ملاتړ کړی دی.
قاري ابوبکر چې د کابل ښار د پنځمې ناحیې اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي: «اسلام د ښځو او سړیو تر منځ د محرمیت حدود ټاکلي دي. ګډې ناستې ډېری وخت ناوړه پیغامونه ورکوي. که څوک غواړي له کورنۍ سره خواړه وخوري، نو په خپل کور کې دې دا کار وکړي، خو په عام ځای کې باید اصول مراعت شي.»
دا په داسې حال کې ده، چې څو ورځې مخکې له کابل څخه باوري سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۱۶مه) وویل، چې د طالبانو د امر بالمعروف محتسبان له څو ورځو راهیسې په کابل کې کور په کور ګرځي، کورني سینګارتونونه بندوي او د هغوی وسایل له ځان سره وړي.
دا لومړی ځل نه دی، چې طالبان د ښځو پر فعالیتونو بندیز لګوي. له ۲۰۲۱کال راهیسې د نجونو ښوونځي، پوهنتونونه، دفترونه، پارکونه او مسافرت ټول د محدودیتونو لاندې راغلي دي. اوس، تر دې بندیزونو وروسته کور هم د مېرمنو لپاره د کار ځای نه دی پاتې شوی.
د ښځو له اړیکو او کلتوري ژوند وروسته، اوس د هغوی د عامه ځایونو د کارونې محدودیتونه هم ورځ تر بلې ډېرېږي.
د ښځو د حقونو فعالان وايي، چې دا ډول بندیزونه یوازې د ښځو پر ژوند نه، بلکې د کورنیو پر ټولنیز جوړښت هم منفي اغېز کوي. لیلو افغان چې د ښځو د حقونو فعاله ده، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي: «کله چې ښځه د مېړه ترڅنګ په یوه عام ځای کې د خوړو اجازه نه لري، دا یوازې د ښځو د حذف کولو د لړۍ یوه بله لړۍ ده.»
په همدې حال کې د طالبانو د امر بالمعروف وزارت چارواکو په نارسمي ډول افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي، چې دغه اقدام د «اسلامي شریعت د عملي کولو» برخه ده او ټول رسټورانټونه باید د دې سپارښتنې جدي پلي کولو ته ژمن وي.