طالبانو د یوه پخواني سرتېري د کورنۍ د غړو وژلو پېښه شخصي دښمني وبلله

روسیې په جولای میاشت کې خپلو کورنیو اړتیاوو ته په پام، افغانستان او ترکمنسان ته د تېلو صادارت کم کړي او دا کچه د افغانستان په تړاو له ۳۳ زره او ۵۰ ټنو څخه ۹زره او ۵۰۰ ټنو ته کمه شوې ده.

د رویټرز د رپوټ له مخې، په جولای میاشت کې مسکو د کورني بازار لپاره د پټرولو حجم ۲،۳۶ میلیونه ټنه ټاکلی، په داسې حال کې چې په تېره جون میاشت کې دا کچه ۲،۱۸ میلیون ټنه وه. د دې ترڅنګ، مسکو د اګست له لومړۍ نېټې څخه د سپټمبر تر پایه پورې د پټرولو صادرات بند کړي دي.

په ورته وخت کې بېلاروس، چې افغانستان او ترکمنستان ته هم پټرول صادروي، د جولای په میاشت کې یې خپل صادرات لوړ کړي دي.

د افغانستان پر لور د بېلاروسي پټرولو ټرانزیت له اته زه او سل ټنو څخه ۲۹ زره ټنو ته لوړ شوی او تر کمنستان ته له ۵۱ زرو څخه ۵۱ زره او ۵۴۰ ټنو ته لوړ شوی دی.

پټرول افغانستان ته له ځمکنیو لارو او د کسپین سمندر له لارې وړل کیږي، لومړی له استراخان څخه د ایلینکا ترمینل له لارې په ټانکرونو کې او بیا د ترکمنستان له لارې تېرېږي.

د سوداګرو په وینا، د ترکمنستان له لارې د روسي "یورو-۵" چاپېریالي پټرول د موټرو په واسطه ایران ته لېږدول کېږي، خو ایران د ټیټې کچې محصول د بدیل په توګه افغانستان ته استوي.

سوداګر وايي، ایراني پېرودونکي د لوړې کچې تیلو واردولو ته لیواله دي، خو افغان مصرف کوونکو ته قیمت اهمیت لري.

په جون کې افغانستان او ترکمنستان ته د روسیې او بېلاروس د پټرولو صادرات۱۳۲زره او ۷۰۰ ټنو ته ورسېدل، چې د ایران او اسراییل شخړې یې یو لامل ګڼل کیږي، خو د سوداګرو د معلوماتو له مخې، ایران اوس هم د افغانستان د موټرو د سون‌توکو تر ټولو ستر عرضه‌کوونکی دی.

په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت په ایکس لیکلي چې په دې لیدنه کې دواړو لوریو د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر دوه اړخیزو اړیکو تفصیلي خبرې وکړې، چې په ځانګړي ډول په خیبر پښتونخوا کې د مېشتو افغان کډوالو وضعیت، د خلکو ترمنځ تګ راتګ، او د سرحدي بندرونو، په ځانګړې توګه د تورخم دروازې، پر ستونزو او د حل لارو پکې تمرکز شوی دی.

په لیدنه کې په افغانستان کې د سرطان روغتون جوړولو باندې هم بحث شوی، چې دواړو خواوو یې پر ممکنه عملي کېدو خبرې کړې دي.

د خېبر پښتونخوا حکومت په تازه پرېکړه کې افغان کډوالو ته سپارښتنه کړې چې په خپله خوښه افغانستان ته ستانه شي.

وروسته له هغه چې د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت په مزارشریف ښار کې د امیر علي شیر نوایي د مجسمې د نړولو په تړاو له طالبانو څخه د وضاحت غوښتنه وکړه، طالبانو د بلخ په مرکز مزارشریف ښار کې د نوايي د یادګار کتېبې د بیارغوني چارې پیل کړې.

په بلخ ولایت کې د طالبانو مطبوعاتي دفتر د پنجشنبې په ورځ د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د امیر علي شیر نوایي د یادګار کتیبې د بیارغونې چارې یې د ۱،۵ میلیون افغانیو په لګښت پیل کړې او د یوې میاشتې په موده کې به بشپړې شي.

د مزارشریف لپاره د طالبانو ښار وال حافظ عبدالرحمن همت ويلي، چې په پروژه کې د کتېبې ترمیم، د شنو ساحو جوړول، ناستځایونه، کتابتون او د امیر علي شیر نوايي د ژوند او ادبي اثارو د معرفي لوحو جوړول شامل دي.

همت ویلي:« موخه مو دا ده، چې د ملي او تاریخي شخصیتونو ارزښتونه وساتو، د ښار ښکلا ته وده ورکړو او خلکو ته یو فرهنګي چاپېریال برابر کړو.»

د طالبانو په خبرپاڼه کې دا نه دي ویل شوي، چې د امیر علي شیر نوايي نړول شوي مجسمه بیارغوي.

امیر علي شیر نوايي د ۱۵مې پیړۍ افغان تُرک توکمه ادبي، سیاسي او فرهنګي شخصیت و او طالبانو یې مجسمه څو ورځې وړاندې په مزارشریف کې ونړوله.

طالبانو تردې وړاندې هم د یو شمېر سیاسي، فرهنګي او تاریخي شخصیتونو مجسمې او یادګارونه نړولي او د ځینو څېرې یې مسخ کړې دي، چې د خلکو له سختو غبرګونونو سره مخ شوي دي.

د چین د بهرنیو چارو وزارت کابل ته ددغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر د سفر په تړاو په یوه اعلامیه کې ویلي، چې وانګ یي د طالبانو له رییس الوزرا مولوي محمد حسن اخوند سره په ناسته کې نوموړي ته د ختیز ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) په اړه یادونه کړې، چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا د ترهګر سازمان په توګه پېژندل شوی او طالبان باید د بیجنګ اندېښنو ته په پام ددې ډلې پر ضد خپلې هڅې چټکې کړي.

وانګ یي د امنیتي همکاریو پیاوړتیا، چې د پولې کنټرول او د ایغور جنګیالیو پر وړاندې اقدامات پکې شاملیږي، د اقتصادي همکاریو د تضمین لپاره مهمه ګڼلې ده.

د چین سفیر د طالبانو د کورنیو چارو له وزیر سراج الدین حقاني سره هم په ناسته کې د چین او افغانستان د پولې پر کنټرول او په واخان کې پر ګډو ګزمو خبرې کړې دي.

وانګ یي په دې ناسته کې ویلي، چې «په تاریخ کې ښکیلاکګرو او امپریالیستانو تل هڅه کړې چې افغانستان تر خپلې ولکې لاندې راولي، خو تل یې ناکامي لیدلې او په راتلونکي کې هم دا ډول هڅې ناکامې دي».

نوموړي زیاته کړې، چې بیجنګ تل د لویو او وړو هېوادونو د برابروالي پلوی دی، د زورواکو له خوا د کمزورو د ځورونې مخالف دی او باور لري چې هېوادونه باید د برابرۍ او ګډو ګټو پر بنسټ اړیکې وساتي.

د افغانستان یو شمېر شمالي ولایتونه، په ځانګړې توګه بدخشان د چین د مخالفو وسله والو ډلو د راټولېدو ځای ګڼل کیږي، خو رپوټونه وايي، چې طالبانو د ختیز ترکستان اسلامي غورځنګ یو شمېر غړي د سوریې د جګړې پرمهال دمشق ته سوق کړي او ځینې غړي یې د افغانستان په لویدیز کې میشت کړي دي.

د طالبانو رییس الوزرا د چین د بهرنیو چارو وزیر ته ژمنه ور کړې، چې ددوی اداره به «هېڅ ځواک ته اجازه ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د چین پر وړاندې د ګواښ په توګه وکاروي».

ختیز ترکستان غورځنګ، چې غوڅ اکثریت پکې ایغوریان دي، د ختیز ترکستان په نامه د یوه جلا هېواد لپاره جګړه کوي. ایغوریان د چین په سنکیانګ ایالت کې اوسیږي، چې پولې یې له افغانستان، پاکستان، تاجکستان، قرغیزستان او یو شمېر نورو هېوادونو سره نښتې دي.

د چین د بهرنیو چارو وزارت له دې وړاندې د ۲۰۲۳ کال په اپرېل کې د افغانستان په اړه په یوه اعلامیه کې ویلي و، چې د ختیز ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) د چین له خوا په قانوني ډول ترهګریز سازمان ګڼل کېږي او په افغانستان کې یې حضور د چین، افغانستان او سیمې امنیت ته جدي ګواښ دی.

چین له طالبانو په مکرر ډول غوښتنې کړې دي، چې خپلې ژمنې په جدي توګه عملي کړي او ددې ډلې په ګډون ټول ترهګر ځواکونه له منځه یوسي او د چین او نورو هېوادونو د وګړو، ادارو او پروژو امنیت خوندي کړي.

د شنونکو په باور، چین دغه غورځنګ خپلې ځمکنۍ بشپړتیا او په سویلي او منځنۍ اسیا کې د یو کمربند، یو سړک پروژې لپاره خطر ګڼي.

چین د افغانستان او پاکستان ترمنځ درې اړخیزې خبرې اترې هم په همدې موخه پر مخ وړي چې سیمه‌ییز ثبات او همکاري پیاوړې او د چین د پروژو پلیتابه ته لاره اواره شي.

د لیدنې پر مهال په افغانستان کې د «عزیزي انرژي» د پروژو د پلي کولو مسوول انجینیر کورکوت اوز ترکمن څرګنده کړه، چې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال د دفتر په همغږۍ او د همدې ډلې د اوبو او برېښنا، کانونو او پټرولیم وزارتونو په همکارۍ د برېښنا د تولید یوه ستره پروژه د ټولټال ۸۰۰ مېلیونه امریکایي ډالرو په ارزښت په بامیان ولایت کې پلې کېږي.

هغه وویل، دغه پروژه به په دوو جلا پړاوونو کې د بامیان د سیغان او کهمرد ولسوالیو د سکرو له زېرمو څخه د برېښنا تولید ته عملي بڼه ورکړي. د هغه په وینا؛ پروژه د عزېزي انرژي له لوري تمویلېږي او د هغې په پیل سره به زرګونه دندې د بامیان ولایت اوسېدونکو ته برابرې شي او ۸۰۰ مېګاواټه برېښنا به د هېواد عمومي شبکې ته تولید او ولېږدول شي.

انجنیر ترکمن زیاته کړه، چې د انرژۍ تولید به یوازې د سکرو په کارولو محدود نه وي؛ بلکې د ګازو، اوبو، لمر او باد له سرچینو څخه به هم په بېلابېلو ولایتونو کې ګټه پورته شي.

په بامیان ولایت کې د طالبانو والي مولوي عبدالله سرحدي د ناستې پر مهال ویلي، د دغې مهمې پروژې پلي کېدل د بامیان د خلکو یو له لویو هیلو څخه ده؛ څو د برېښنا انرژۍ ته لاسرسی ومومي. تر لیدنې وروسته د عزیزي ګروپ تخنیکي پلاوي په سیغان او کهمرد ولسوالیو کې د سکرو د استخراج له سیمو هم لیدنه کړې ده.

دا په داسې حال کې ده، چې څه موده وړاندې میرویس عزیزي په کابل کې اعلان وکړ چې د ۱۰مېلیارده ډالرو په ارزښت افغانستان کې د برېښنا په برخه کې پانګونه کوي. هغه ویلي و، چې د دغه پانګونې په پایله کې به د ۱۰زره مېګاواټه تولیدي برېښنا زمینه برابره شي.

خو د مخکیني جمهوري نظام د لومړي مرستیال امرالله صالح په ګډون یو شمېر سیاست‌والو او د چارو کارپوهانو د میرویس عزیزي دغه ژمنې تشې لافې وبللې او ټینګار یې وکړ، چې دغه چاره یوازې تبلیغاتي بڼه لري او نوموړي سره دومره شتمني هم نه‌شته.

صالح میرویس عزیزي په فساد، د تورو پیسو په لرلو او په لافو شافو تورن کړی دی.