امرالله صالح: خلیلزاد دې د هرات د نندارې په اړه ووايي چې ایا افغانستان اوس ښه ځای دی؟

د دغه وزارت د هنر او کلتور مرستیال عتیق‌الله عزیزي په بامیان ولایت کې د لرغونو اثارو د بیا رغونې له چارو د کتنې پرمهال ویلي چې دغه اثار د بشري تمدن ګډه شتمني ده او باید د ساتنې په برخه کې یې نړیوال همکاري وکړي.

نوموړي همدا راز ویلي چې په بامیانو د تاریخي اثارو د بیارغونې د چارې په بشپړېدو به دلته د سېلانیانو تګ راتګ زیات شي.

دا په داسې حال کې ده چې وړاندې د بامیان په ګډون د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د تاریخي اثارو او ځایونو د ویجاړې او په دې برخه کې د لازم نه پام په اړه خبرونه خپاره شوي دي.‎

طالبان داسې مهال د هېواد تاریخي اثارو ته ځانونه ژمن بولي چې یادې ډلې د خپلې واکمنۍ په لومړۍ دوره کې د بامیان لرغونی بت وویشت او ویجاړ یې کړ او دغه کار په کور دننه او بهر ګڼ غبرګونونه راپارول.

هغه انځورونه او ويډيوګانې چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، د طالبانو له لوري د دې سړي له جسد سره د وېرونکي چلند صحنه ښيي. په يوه ويډيو کې ښکاري، چې یو طالب جسد په لغتو وهي.

په بله ويډيو کې ښکاري چې د دې سړي جسد د هرات ښار کندهار دروازې په څلورلارې کې راځړول شوی او ځينې خلک د هغه په وینو لړلي جسد څخه عکسونه اخلي. درېيمه ويډيو ښيي، چې طالبان دا جسد د رنجر موټر په شا پورې تړلی او په هرات ښار کې یې ګرځوي.

د دغه ګوند مشر نایجل فراج له ټایمز ورځپاڼې سره په مرکه کې ویلي، که ګوند یې بریالی شي، برېټانیا به د اروپا بشري حقونو له کنوانسیون څخه وباسي.

د دې ښی‌ لاسي ګوند د پلان پر بنسټ، هغه کډوال به وشړي چې د مانش کانال له لارې په کښتيو کې برېټانیا ته ورغلي دي.

نایجل فراج وویل: «موږ کولای شو له خلکو سره ښه و اوسو، کولای شو له ځينو هېوادونو سره ښه اړیکې ولرو، خو په ورته وخت کې له ځينو هېوادونو سره خورا سخت دریځ هم درلودلای شو.» هغه زیاته کړې چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ دا خبره په بشپړ ډول ثابته کړې ده.

کله چې له دې ښي‌لاسي سیاست‌وال څخه پوښتنه وشوه چې که دا کډوال بېرته خپلو هېوادونو ته وشړل شي هلته به یې بشري حقونه تر پښو لاندې شي، ایا دا د اندېښنې وړ خبره نه ده؟ ایا هغوی به شکنجه یا و نه وژل شي؟ نوموړي په ځواب کې ویلي، هغو اړخونو ته پام کوي چې برېټانیا ته ګواښ پېښوي.

نایجل فراج وویل: «زه د نړۍ د استبدادي رژیمونو نه، بلکې د برېټانیا په کوڅو کې د ښځو او نجونو د امنیت مسوول یم.»

په برېټانیا کې په تېرو اوونیو کې خلک د هغو هوټلونو مخې ته د اعتراض په ډول راووتل چې کډوال په کې اوسېږي. دا اعتراضونه تر هغه وروسته پيل شول چې یو کډوال په جنسي تېري تورن شو.

د اکسفورډ پوهنتون د ورکړل شویو شمېرو له مخې، شاوخوا دوه پر درېیمه برخه هغه کسان چې د مانش کانال له لارې برېټانیا ته ورځي، پناه غوښتنه یې منل کېږي. د دغه پوهنتون څېړنې ښيي چې له دې کډوالو څخه یوازې درې سلنه یې بېرته خپلو هېوادونو ته استول کېږي.

د یاد ریاست ویاند عابدالله فاروقي همداراز ویلي چې په یاده موده کې افغانستان ته د پاکستان له لوري د ګڼو نشه‌یي توکو «ټابېلټونو» مخه هم نیول شوې ده.

فاروقي زیاته کړې چې د افغانستان د دقیمتي ډبرو او تاریخي اثارو قاچاق په جدي توګه منع دی او هغوی چې د دغه توکو قاچاق کوي، پر وړاندې به یې جدي چلند کیږي.

طالبان په داسې حال کې د قیمتي ډبرو او تاریخي اثارو د قاچاق د مخنیوي خبره کوي چې د ځینو راپورونو پربنسټ په وروستیو کې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې په خپل سر د کانونو کیندنې کېږي.

که څه طالبانو ویلي چې د کانونو د کېندنې چارې د منظم پلان له مخې کېږي، خو تر ډېره دوی ته له دې کبله د ملامتۍ ګوته نیول کېږي چې په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم یې په نامعیاري توګه د کان‌کېندنې چارې چټکې کړې دي.

هرانا شنبه (وږي لومړۍ) په خپل میاشتني راپور کې ویلي چې د اعدامونو تر څنګ یې لږ تر لږه د اعدام د ۱۶ سزاګانو او اعدام د حکم د تایید ۴ پېښې هم ثبت کړي دي.

هرانا د بېړني کورني او نړیوال اقدام، د خپلواکو نظارتي میکانیزمونو رامنځته کولو او ایران د بشري حقونو د ژمنو عملي کولو لپاره فشار ضروري بللی دی.

په وروستیو وختونو کې د بشري حقونو سازمان «هه‌نگاو» هم اعلان وکړ چې په تېرو ۸ میاشتو کې ایران ۸۰۰ کسان اعدام کړي دي. د دې شمېرو له‌مخې، په اوسط ډول هره میاشت ۱۰۰ کسان اعدام شوي دي.

د دغه سازمان د شمېرو له مخې، په دې موده کې لږ تر لږه ۴۶ افغانان هم اعدام شوي دي.

د۱۴۰۳ لمریز کال د لړم په میاشت کې د ایران د بشري حقونو سازمان اعلان وکړ چې په ایران کې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته د افغانانو اعدامونه ډېر شوي دي.

ایران په ۲۰۲۴ کال کې لږ تر لږه ۸۰ افغانان اعدام کړي دي. د دې شمېرو له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې د افغانانو د اعدام کچه د ۲۰۲۳ کال پرتله درې برابره ډېره شوې ده.