د بشري حقونو د څار وېبپاڼې «هرانا» راپور ورکړی چې د روان کال د زمري په میاشت کې په ایران کې په هرو پنځو ساعتونو کې یو کس اعدام شوی دی. په تېره یوه میاشت کې د ایران په زندانونو کې ۱۶۰ کسان اعدام شوي دي. تر دې وړاندې هم ۶ افغانان اعدام شوي دي.
هرانا شنبه (وږي لومړۍ) په خپل میاشتني راپور کې ویلي چې د اعدامونو تر څنګ یې لږ تر لږه د اعدام د ۱۶ سزاګانو او اعدام د حکم د تایید ۴ پېښې هم ثبت کړي دي.
هرانا د بېړني کورني او نړیوال اقدام، د خپلواکو نظارتي میکانیزمونو رامنځته کولو او ایران د بشري حقونو د ژمنو عملي کولو لپاره فشار ضروري بللی دی.
په وروستیو وختونو کې د بشري حقونو سازمان «ههنگاو» هم اعلان وکړ چې په تېرو ۸ میاشتو کې ایران ۸۰۰ کسان اعدام کړي دي. د دې شمېرو لهمخې، په اوسط ډول هره میاشت ۱۰۰ کسان اعدام شوي دي.
د دغه سازمان د شمېرو له مخې، په دې موده کې لږ تر لږه ۴۶ افغانان هم اعدام شوي دي.
د۱۴۰۳ لمریز کال د لړم په میاشت کې د ایران د بشري حقونو سازمان اعلان وکړ چې په ایران کې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته د افغانانو اعدامونه ډېر شوي دي.
ایران په ۲۰۲۴ کال کې لږ تر لږه ۸۰ افغانان اعدام کړي دي. د دې شمېرو له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې د افغانانو د اعدام کچه د ۲۰۲۳ کال پرتله درې برابره ډېره شوې ده.
په اېکس کې د ابوعلي سینا بلخي په اړه د ایران د ولسمشر لیکنه تر هغه وروسته جنجالي شوه، چې نوموړي د ابوعلي سینا له نوم څخه د «بلخي» تخلص لرې کړ. مسعود پزشکیان په دې لیکنه کې د ابوعلي سینا بلخي د زوکړې مبارکي ویلې ده، خو د بشپړ نوم پر ځای یې یوازې «ابوعلي سینا» لیکلی دی.
پزشکیان په خپل اېکس کې لیکلي: «د شېخالرییس ابوعلي سینا د زوکړې او د ډاکټر ورځ دې ټولو د روغتیا او ژغورنې سفیرانو، درنو ډاکټرانو او زمونږ قدرمنو همکارانو ته مبارک وي. هیله لرم چې د تخصص، پوهې، ژمنتیا او انسان دوستۍ په سیوري کې لکه تل د ګران ایران نوم نور هم لوړ او روښانه وساتئ.»
په اېکس پاڼه کې یو شمېر افغانانو بیا د «بلخي» کلمې د لرې کولو له امله د ایران پر ولسمشر مسعود پزشکیان له نیوکو سربېره د پوښتنې په بڼه ویلي، «ایا دا خوښوئ چې تاسو ته یوازې مسعود وویل شي او د تاسو تخلص پزشکیان ترې حذف کړي؟»
دوی همداراز د دغې لیکنې په کمېنټونو کې ویلي، ایران هر کله د افغانستان د علماوو په تړاو معلومات تحریفوي او هڅې کوي، چې یاد کسان چې په نړۍ کې د افغانستان په نوم یادېږي ایراني معرفي کړي.
افغانانو مسعود پزشکیان ته په وار-وار لیکلي: «ابو علي سینا بلخي، مولانا جلال الدین بلخي او ... تکرار یې کړئ چې بیا مو له یاده ونه وځي.»
په دغو کمېنټونو کې ځينو نورو افغانانو بیا ویلي: «ښاغلی ولسمشره، تاسو په داسې موقف کې یاست چې باید د افغانستان کلتور او تاریخي تمدن ته درناوی وکړئ، نه دا چې هغه تحریف کړئ. که د یوه هېواد ولسمشر نه شي کولی چې د تاریخ تر ټولو لوی فیلسوف نوم ولیکي نو له نورو څه تمه کېدای شي.»
ډېریو نورو افغانانو بیا د پزشکیان دغې لیکنې ته په غبرګون کې ویلي: «ابو علي سینا بلخي ووایه، چې خوله دې عادت شي.»
په دغو کمېنټونو کې چې شمېر یې نږدې ۴۰۰ ته رسېږي، یو شمېر افغانانو ویلي چې ابو علي سینا بلخي د نوم وروستۍ برخه یعنې «بلخي» د نړۍ په طبي کتابونو کې لیکل شوی دی. د «ابو علي سینا بلخي نوم یوازې (ابو علي سینا) نه دی او د «بلخي» برخې ته په نه سترګه کتل له خپلې رېښې او خاورې د جلا کولو په معنا دي او دغه کار تاریخ ته په سپکه کتل او د هویت تحریف دی.»
یوه بل افغان بیا لیکلي: «ابو علي سینا بلخي د افغانستان اړوند دی، جناب ولسمشره غلا بس ده.»
ځينو ایرانیانو بیا ابو علي سینا بلخي د خپل هېواد لپاره پردی ګڼلی او پر خپل ولسمشر یې په نیوکو سره په کنایه ډول ویلي: «جناب ولسمشره، له دې چې د پردیو اتباعو د زوکړې لپاره پیغام استوئ، له تاسو منندوی یو.»
دا په داسې حال کې ده، چې د ایران سفارت هم د ابو علي سینا بلخي چې د تاریخ له سترو علمي شخصیتونو څخه شمېرل کېږي، په یوه خپور شوي یادښت کې د هغه د نوم ترڅنګ د «بلخي» د تخلص له لیکلو ډډه کړې ده.
د وږي لومړۍ نېټه د ابن سینا بلخي د زوکړې له ورځې سره برابره ده، هغه نوموتی فیلسوف او وتلی ډاکټر چې د سیمې او نړۍ د تمدن په ډګر کې ځانګړی ځای لري.
ابو علي سینا بلخي د منځنيو پېړیو له اغېزمنو فیلسوفانو او ډاکټرانو څخه ګڼل کېږي. هغه د «الشفاء» په څېر مهم اثار چې د فلسفې او علومو په اړه ستره دايرهالمعارف ده او د «القانون فی الطب» په نوم اثر چې د طب د تاریخ له خورا معتبره سرچینو څخه دی، تألیف کړي دي او په دې توګه یې د اندېښنو او علم په تاریخ کې ځانګړی مقام خپل کړی دی.
ډېری تاریخي سرچینې له هغه څخه د «ابن سینا بلخي» په نوم یادونه کړې ده. د «بلخي» د تخلص دلیل د هغه زېږېدنه د بخارا په نږدې سیمه کې چې د بلخ له تابعو څخه وه او همداراز د ده د پلار عبدالله بن سینا اصلي ټاټوبی بلخ بلل کېږي. پر همدې بنسټ، په ځینو لرغونو متونو کې د هغه د نوم ترڅنګ د «بلخي» لقب هم ذکر شوی دی.
د پاکستان اېکسپرېس ټربیون وايي، په داسې حال کې چې پاکستان او ایران په خپل کور دننه او بهر کې ګڼې ستونزې او ننګونې لري، خو بیا هم دغه دواړه هېوادونه د افغانستان په سیاست کې پراخ نفوذ لري او همداراز په وچه کې د راګیر افغانستان لاره پر همدې هېوادونو ده.
دغه ورځپاڼه له طالبانو سره د پاکستان اړیکې ډېرې پېچلې ګڼي او زیاتوي، دغه اړیکې پر ستراتيژيک ملاتړ او تعامل او نه تعامل ولاړې دي. پاکستان د خپلو ګټو لپاره د دوحې د سولې بهیر کې مهم رول ترسره کړ، خو اوس یې پر وړاندې لویه ننګونه دا ده چې نړۍواله ټولنه پر دې قانع کړي چې طالبان اوس یوازې یوه سخت دریځه افراطي ډله نه، بلکې د حکومتولۍ وړ ډله ده.
ورځپاڼه زیاتوي، د پاکستان پوځ لا هم د «ستراتیژيک ژوروالي» پالیسي څاري خو په وینا یې اوس د یادې پالیسۍ وخت تېر شوی او نننی پاکستان د چین په مشرۍ د یوه سیمه ییز بلاک د جوړولو لپاره په خپلو پالیسیو کې تعدیلات راولي.
یاده ورځپاڼه کاږي، د پاکستان او طالبانو تر منځ په اړیکو کې تر ټولو ستر خنډ د پاکستان د طالبانو تحریک «ټيټيپي» دی او پاکستان له همدې امله له طالبانو ناراضه دی. پاکستان د ۲۰۲۲ کال په اپرېل میاشت کې په افغانستان کې د «ټيټيپي» د په نښه کولو په موخه پر افغانستان هوايي بریدونه وکړل.
ورځپاڼه کاږي، امریکا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې بېرته واک ته د طالبانو د رسېدو زمینه برابره کړه، هغه ډله چې په ۲۰۰۱ کال کې د لومړنۍ واکمنۍ له رانسکورېدو وروسته تسلیمېدو ته لېواله وه او همداراز یاده ډله په داسې حال کې دویم ځلې واک ته ورسېده چې په کافي اندازه یې سیاسي تجربه نه درلوده، خو دمګړی د اسیا په یوې ستراتیژیکه سیمه کې پر شاوخوا ۴۰ میلیونه کسانو حکومت کوي.
اېکسپرس ټربیون زیاتوي، امریکا د طالبانو د ډیپلوماټیک انزوا په اړه د نړۍوالې اجماع مشري کوي، خو روسیه او چین بیا د دغې اجماع د له منځه وړلو هڅې کوي.
د ورځپاڼې له مخې، د طالبانو په چلند کې د بدلون د راستلو لپاره له پاکستان سربېره د چین، مرکزي اسیا او ایران او همداراز روسیې ملاتړ ته اړتیا لري. روسیه په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې طالبان یې په رسمیت پېژندلي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې ایران له افغانستان سره شاوخوا ۹۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري او د ایراني چارواکو په وینا، په افغانستان کې هر تحول به د هغوی پر امنیت، اقتصاد او ټولنیزو شرایطو اغېز وکړي. په ایران کې شعیه مذهبی نظام حاکم دی، خو طالبان بیا سني مذهبه دي او خپلې ټولې چارې د حنفي فقهې له مخې ترسره کوي.
له دغه مذهبي تضاد سره سره جغرافیايي او اقتصادي مسایل او همداراز د دواړو هېوادونو پر وړاندې ګډ نړۍوال فشارونه دوی دې ته اړ اېستلي، چې په خپل منځ کې تعامل ولري.
سره له دې چې ایرانیان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یو څه خوشبینه وو، خو اوس داسې ښکاري چې ایران پر دې پوه شوی چې له طالبانو سره دوستي به ښه راتلونکې ونه لري.
له دې سره، که څه هم طالبان بیا یو وخت د پاکستان ستراتیژیک ملګری بلل کېده او له دغه ډلې سره د پاکستان انډيوالي جیوپولیټیکه بریا وه، خو اوس دا وضعیت په یوه وحشتناک خوب اوښتی دی.
د پاکستان د سولې مطالعاتو انسټیټیوټ د څېړنو له مخې، په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو له امله مرګژوبله ډېره شوې ده.
د ملګرو ملتونو په یوه راپور کې ویل شوي، چې پاکستاني طالبان نږدې ۶۰۰۰ جنګیالي لري او په پرمختللو وسلو سنبال دي. طالبانو هغوی ته اجازه ورکړې، چې په افغانستان کې فعال پاتې شي.
کارپوهان وايي، چې پر طالبانو تکیه کولو پاکستان ته هېڅ ګټه نه ده رسولې.
د ایران د سمنان انتظامي مسوول عباس عرب وايي، په تېرو ۷۲ ساعتونو کې ۲۷۳ افغان کډوال تر پېژندولو وروسته نیول شوي دي. هغه زياته کړې، چې د بې اسنادو کډوالو د پېژندلو، نیولو او اېستلو لړۍ لا هم دوام لري.
یاد ایراني چارواکي د شنبې په ورځ (د وږي لومړۍ) نېټه یوې خبري ناستې ته وویل، چې نیول شوي کسان د اخراج مرکزونو ته انتقال شوي او دا بهیر په جدي توګه روان دی.
هغه ټینګار وکړ: «پولیس هڅه کوي د خلکو د امنیت او غوښتنو د پوره کېدو لپاره کار وکړي.»
ایران له اسراییل سره تر ۱۲ ورځنۍ جګړې وروسته د افغان کډوالو د اېستلو بهیر ډېر چټک کړی دی.
د ایراني چارواکو په وینا، تر دې دمه له یوه میلیون ډېر افغانان له دغه هېواده اېستل شوي دي.
د ملګرو ملتونو دوو ادارو په تازه راپور کې ویلي، چې تر دې دمه له ایران او پاکستانه شاوخوا ۲.۳ میلیونه افغانان افغانستان ته ستانه شوي دي.
د راپور له مخې، یوازې په پاکستان کې پولیسو په تېرو اتو میاشتو کې له ۵۴ زرو زیات افغان کډوال نیولي دي.
د مازندران ولایت د بابل ولسوالۍ د امنیتي ځواکونو قوماندان مخکې ویلي، چې د بې اسنادو افغان کډوالو د اېستلو لړۍ بېوقفې دوام لري او تر دې دمه ۱۵۰۰ افغان کډوال له ټولې ولسوالۍ څخه پېژندل شوي او د شړلو لپاره اړوندو ادارو ته سپارل شوي دي.
تر دې وړاندې د کډوالو نړۍوال سازمان (IOM) له ګاونډيو هېوادونو څخه د افغانانو د ډله ییزې ستنېدو په اړه خبرداری ورکړی و او غوښتنه یې کړې وه، چې دې راستنېدونکو ته د رسېدګۍ لپاره دې ژر تر ژره مالي سرچینې برابرې شي.
امنیتي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو د شنبې په ورځ د پاکستاني طالبانو تحریک اړوند د ۵۰ افغان جنګیالیو مړي د پکتیکا مرکزي روغتون ته انتقال کړي دي. دغه جنګيالي ډیورنډ کرښې ته نږدې د بلوچستان د «سمبازه» په سیمه کې د پاکستان له پوځ سره په نښتو کې وژل شوي وو.
مخکې امنیتي سرچینو ویلي و، چې دا مړي به د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې خپلو کورنیو ته وسپارل شي.
طالبانو تراوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.
په هغه انځورونو کې چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي معلومېږي، چې دغه مړي د امبولانسونو له لارې انتقالېږي.
طالب جنګیالي له نظامي موټرو سره امبولانسونه بدرګه کوي.
سرچینو ویلي، چې دا مړي د شنبې په ورځ (د وږي لومړۍ) نېټه د پکتیکا مرکز ښرنه ښار کې مرکزي روغتون ته انتقال شوي.
د پاکستان پوځ د زمري په ۲۱مه اعلان وکړ، چې ډیورنډ کرښې ته یې نږدې د بلوچستان په سمبازه سیمه کې د پاکستاني طالبانو تحریک ۵۰ غړي وژلي دي.
سرچینو ویلي، چې د پاکستاني پوځ په عملیاتو کې شاوخوا ۹۰ سلنه وژل شوي کسان افغانان وو، چې د حافظ ګل بهادر ډلې پورې یې تړاو درلود او د پاکستان د امنیتي ځواکونو پر وړاندې عملیاتو لپاره پاکستان ته داخل شوي وو.
د حافظ ګل بهادر تر مشرۍ لاندې ډله د پاکستان پر وړاندې د مهمو ډلو له جملې څخه ګڼل کېږي، چې پخوا د پاکستاني طالبانو تحریک یوه پوځي څانګه بلل کېده.
دغې ډلې تر اوسه د پاکستان پر امنیتي ځواکونو څو خونړي بریدونه ترسره کړي دي.
پاکستان څو ځله پر طالبانو تور لګولی، چې د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان ته یې پناه ورکړې او له طالبانو یې غوښتي، چې په دې اړه عملي ګامونه واخلي؛ خو طالبان بیا دا تورونه رد کړي دي.
تر دې وړاندې په ملګرو ملتونو کې د پاکستان استازي ویلي و، چې په افغانستان کې مېشتې ترهګرې ډلې په ځانګړې توګه تحریک طالبان پاکستان چې شاوخوا شپږ زره جنګیالي لري، د پاکستان د ملي امنیت او د سیمې د ثبات لپاره «تر ټولو لوی او بېړنۍ ګواښ» دي.
عاصم افتخار احمد چې دا څرګندونې یې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په ناسته کې کړي، ټینګار کړی چې د ترهګرۍ ګواښ د پاکستان لپاره یو جدي او بېړنی حالت لري.
په روسیه کې د طالبانو سفارت ویلي، چې د بلاروس په زندانونو کې یې د افغان بندیانو د وضعیت د ارزونې په موخه یو پلاوی یاد هېواد ته استولی دی.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو او په ځانګړي ډول د محدودیتونو د لګول کېدو او فقر او بېکارۍ له امله یو زیات شمېر ځوانانو او کورنیو نورو اروپايي هېوادونو ته مخه کړې ده.
افغانستان- مسکو او مسکو- بلاروس او همداسې بلاروس- پولنډ او ورپسې نورو اروپایي هېوادونو د تګ لپاره د افغانانو قاچاقي لارې ګڼل کېږي.
په دې وروستیو کې بلاروس اروپايي هېوادونو ته د تلونکو افغانانو د نیونې بهیر پراخ کړی او د ځينو اروپايي هېوادونو په څېر بلاروس هم پرېکړه کړې، چې بندي افغانان بېرته خپل هېواد ته واستوي.
په روسیه کې د طالبانو سفارت د دغه سفارت مستشار حافظ عبدالله یاسر په مشرۍ یو پلاوی له هغو زندانونو څخه د لیدنې په موخه د بلاروس جمهوریت ته استولی، چې پکې افغان بندیان توقیف دي.
د سفارت د خبرپاڼې له مخې، یاد پلاوي د بلاروس له ځينو چارواکو سره د توقیف شویو افغانانو ستونزو ته د رسېدنې او بېرته هېواد ته د ستنولو په تړاو خبرې کړې دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، «په دې لیدنه کې د توقیف شویو هېوادوالو ستونزو ته د رسېدنې په پار د بلاروس له یو شمېر چارواکو سره کتنې وشوې او د زنداني شویو هېوادوالو د ستونزو د حل په ځانګړې توګه یې هېواد ته د لېږد په برخه کې هر اړخیزې خبرې وشوې.»