د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې سرپرست مطیع الحق خالص وايي، د تېرو څو لسیزو جګړو پر مهال د ډول ډول ممنوعه او کیمیايي وسلو د کارېدو له امله ډېری افغانان زیانمن شوي او همداراز پر بېلابېلو ناروغیو هم اخته شوي دي.
مطیع الحق خالص د سې شنبې په ورځ (د وږي ۴مه) د کابل په یوه خصوصي پوهنتون کې د «چاپېریال او دوامداره پراختیا» تر سرلیک لاندې په یوه علمي سیمینار کې زیاته کړه، په داسې حال کې چې افغانستان د اقلیمي بدلون په برخه کې هېڅ ډول ونډه نه لري، خو د نړۍ په کچه د اقلیمي بدلون له اړخه یو له زیانمنو هېوادونو دی.
د نوموړي په وینا، د هېواد په لویو ښارونو کې په نا منظمه او غېر پلاني توګه د ښارونو پراختیا هم ډېرې ستونزې رامنځته کړي، چې د حل لپاره یې باید ټول په ګډه کار وکړي.
مطیع الحق خالص د یاد پوهنتون له استادانو او زده کړیالانو وغوښتل، چې د چاپېریال ساتنې، علمي څېړنو او د عامه پوهاوي کچې لوړولو په برخو کې دې له دولتي ادارو سره همکاري وکړي.
د ویلو ده، چې افغانستان یو له هېوادونو دی چې د اقلیمي بدلون له اړخه ډېر زیانمن دی او د تېر نظام له رانسکورېدو وروسته په دې برخه کې نړۍوالو هم خپلې پروژې په نیمايي کې پرېښودې او د طالبانو له غوښتنو سره سره یې تر اوسه خپله نیمه کاره پروژې نه دي بشپړې کړي.
په امریکا کې یوې فدرالي محکمې پرېکړه کړې، چې د افغانستان د مرکزي بانک له پانګې څخه دې د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو او په افریقا کې د امریکا پر دوو سفارتونو د القاعده د بریدونو د قربانیانو کورنیو ته غرامت ور نه کړل شي.
محکمې په خپله پرېکړه کې څرګنده کړې چې دوی نشي کولای یوازې د طالبانو پر رول تکیه وکړي، که څه هم هغوی د القاعده او ترهګرۍ ملاتړ کړی دی.
رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، چې دا پرېکړه د تېرې اوونۍ په ترڅ کې د زمري میاشتې په ۳۱مه شوې ده.
د نیویارک ښار د منهټن استیناف محکمې ویلي، د افغانستان د مرکزي بانک شتمني چې د امریکا د مرکزي بانک په نیویارک څانګه کې ساتل کېږي، د بهرنیو دولتونو د مصونیت د قانون له مخې له مصادرې خوندي ده، ځکه دغه بانک د افغانستان د حکومت پورې اړه لري.
ادعا کوونکي ونه توانېدل دا ثابته کړي، چې «د ترهګرۍ د خطرونو د بیمې» تر قانون لاندې د افغانستان بانک د طالبانو له خوا کارول شوې اداره ده او باید د غرامت ورکړې لپاره مسوول وبلل شي.
یادو کورنیو هڅه کوله هغه ۳.۵ میلیارده ډالر ترلاسه کړي، چې د بایډن حکومت د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په میاشت کې د هغوی د حقوقي دعوې له امله کنګل کړي وو.
قاضي هوزه کبرانس وویل، چې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ ۱۵مه دغه شتمنۍ کنګل شوې.
هېڅ شواهد نه وو تر څو وښیي، چې بانک د طالبانو تر کنټرول لاندې و یا یې هغوی سره مرسته کړې.
هغه زیاته کړه، چې طالبان وروسته د بانک مشرتابه بدل کړ.
دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا حکومت طالبان د یوه ترهګر سازمان په توګه پېژني.
واشنګټن تر اوسه طالبان د افغانستان د رسمي حکومت په توګه نه دي منلي.
القاعده هغه مهال چې مشر یې په افغانستان کې و، د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په ۱۱مه پر نیویارک کې د سوداګرۍ پر نړۍوالو برجونو بریدونه وکړل، چې له امله یې شاوخوا ۳ زره کسان ووژل شول.
امریکا له طالبانو وغوښتل، چې د القاعده مشران دې ورته وسپاري او له دې وروسته یې پر افغانستان یرغل وکړ.
همداراز، القاعده په ۱۹۹۸ کال کې د امریکا د سفارتونو (په کینیا او تانزانیا) مخې ته د بمي بریدونو مسوولیت هم منلی، چې په پایله کې ۲۲۴ کسان ووژل شول.
د تېر جمهوري نظام والي عبدالجبار نعیمي د سې شنبه په ورځ (د وږي ۴مه) افغانستان انټرنشنل- پښتو ته په یوې لیکنه کې ویلي، افغانستان په سیاسي ډول منزوي شوی، خپل غږ او سیاسي استازولي نه لري او له نړۍ سره یې د راکړې ورکړې وړتیا هم له لاسه ورکړې ده.
عبدالجبار نعیمي په دې لیکنه کې په ډاګه ویلي: «افغانستان د نړۍ له نظم او ارزښتونو سره په مقابل کې واقع کړل شوی دی. نړۍ کې پرمختګ دی، د پوهې او زده کړې تلوسه ده، نوی ژوند دی، ولسي حکومتونه دي، د ولسي قوانینو حاکمیت دی، د بشري حقونو تامین دی، خو په افغانستان کې سرچپه حالت حاکم دی.»
نعیمي په دې لیکنه کې د افغانستان اوسني ډيپلوماتیک وضعیت او دا چې په رسمیت نه دی پېژندل شوی په اشارې سره وايي، په دغسې وضعیت کې افغانان له نړۍوال سیاسي سیستم څخه د حذف کېدو په حال کې دي او په وینا یې اوسنی روان حالت به افغانانو ته ډېر لنډمهالي او اوږدمهالي زیانونه ولري.
د تېر نظام دغه چارواکی د افغانستان د اقتصادي وضعیت په اړه وايي، دغه هېواد د اقتصاد له اړخه هم له رکود سره مخ دی، بې کاري او فقر زیات شوی او ورسره د لوږې کچه هم لوړه شوې او په وینا یې که چېرې دغه وضعیت دوام ومومي، نو افغانان به تر څو راتلونکو کلونو له ډېر بد حالت سره مخ شي.
عبدالجبار نعیمي په دې لیکنه کې په افغانستان کې د طالبانو تر حاکمیت لاندې د ښځو او نجونو وضعیت ته په نغوتې سره ویلي، له څو کلونو راهیسې د نجونو او ښځو پر مخ د منځنیو زده کړو، پوهنتونونو او کار دروازې او ان د روغتیايي زده کړو مرکزونه د دوی پر مخ بند دي او ښايي په راتلونکي کې په روغتونونو کې ښځینه ډاکترانې بیخي نه وي او په داسې وضعیت کې په هېواد کې د مور او ماشوم د مړینې کچه ډېره لوړه شي.
نوموړی زیاتوي: «که پر ښځو داسې سخت بندیزونه دوام وکړي، نو د ټولنې نیم وګړي به په ذهني، فکري او ظرفیتي توګه سخت زیانمن شي.»
د نوموړي په وینا، دمګړی افغانان له یوه نامعلوم برخلیک سره مخ دي او په افغانستان کې په سیستماتیک ډول د روڼاندو او پوهنتوني نسل د له منځه وړلو سلسله روانه ده او په باور یې د هر ډول نوي عصر له زده کړو سره دوښمني روانه ده.
نعیمي له نړۍوالې ټولنې او په سر کې له امریکا سره اړیکې مهمې ګڼي او همداراز له امریکا او د هغې له هغو متحدینو چې په افغانستان کې یې په ګډه کار کړی غواړي، چې پر اوسني وضعیت چوپ پاتې نشي او د افغانانو د سوکالۍ لپاره هلې ځلې وکړي.
عبدالجبار نعیمي زیاتوي: «د افغانانو هیله دا نه ده چې امریکایان دې بیا افغانستان ته د پوځونو او جګړې لپاره راشي، خو دا تمه لري چې د اوږدمهاله سولې او ثبات لپاره امریکايي دوستان مرسته وکړي.»
د نوموړي په وینا، واشنګټن د افغانانو تر منځ خبرو ته له زمینې برابرولو سربېره په پخوانیو پیل کړو پروژو کې مرستې وکړي، څو نور افغانان په ارامه ژوند وکړي او افغانان د سولهییز ژوند ډاډ تر لاسه کړي.
د نعیمي په باور، افغانان په نړۍ کې د شته ستونزو او بدنامیو (ترهګرۍ، توندروۍ او بدبختۍ) عاملین نه دي، بلکې دوی د نړۍوالو مسایلو او لوبو قربانیان دي او اوس د نړۍوالې ټولنې اخلاقي مسوولیت جوړېږي، چې افغانان له روانې بدبختۍ څخه وژغوري او ستونزو ته یې رسېدنه وکړي.
نوموړی باوري دی، چې سوله ییز افغانستان د سیمې، امریکا او د ټولې نړۍ او همداراز په خپله افغانانو ته چې له څو لسیزو راهیسې کړول کېږي، ګټور دی.
د یادونې وړ ده، چې د افغانستان او امریکا تر منځ د ثبت شویو اړیکو تاریخ تر ۲۰۰ کلونو پورې رسېږي او په لومړي ځل په ۱۸۲۷ کال کې د امریکا د وخت ولسمشر «جوسیا هارلن» افغانستان ته سفر وکړ او د افغانستان د هغه وخت له امیر دوست محمد خان سره کتلي وو او په ۱۹۱۹ کال کې د غازي شاه امانالله خان له لوري د خپلواکۍ له اعلان وروسته په ۱۹۲۱ کال کې د امریکا متحده ایالاتو ولسمشر «وارن هارډینګ» افغانستان په رسمیت وپېژانده او ورسره له افغانستان سره د امریکا رسمي اړیکې پیل شوې.
د روغتیا نړۍوال سازمان په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» د بېړني وجهي صندوق او د افغانستان د بشري مرستو صندوق څخه د ۶.۳ میلیونه ډالرو په ارزښت مالي مرسته ترلاسه کړې ده، څو د دغه هېواد تر ټولو زیانمنو ټولنو ته روغتیايي خدمات پراخ کړي.
د دغو مرستو له جملې څخه نږدې ۴.۹۸ میلیونه ډالره ځانګړي شوي دي، چې له مخې به یې د روغتیا نړۍوال سازمان په ۱۳ولایتونو کې ۴۲ لومړني روغتیايي مرکزونه فعال کړي، ۱۵د څارنې ټیمونه ګوماري او ۲۴۹ لومړنۍ روغتیايي بستې برابرې او ووېشي.
په ورته وخت کې، شاوخوا ۱.۳۹ میلیونه ډالره به د ۶ فرعي روغتیايي مرکزونو، ۱۰د څارنې ټیمونو او ۱۳ د خوارځواکۍ د درملنې د بستر مرکزونو ملاتړ وشي، ترڅو له سختې خوارځواکۍ ځورېدونکو ماشومانو ته د ژوند ژغورنې درملنه برابره شي.
دغه مرسته په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د افغانستان روغتیايي سیسټم له سخت فشار سره مخ دی او نږدې د درېیمې برخې خلک ان تر ټولو بنسټیزو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی نه لري.
د افغانستان لپاره د روغتیا نړۍوال سازمان استازی ډاکټر اډوین سېنېزا سلواډور وایي: «د روغتیا نړۍوال سازمان له اوچا بېړني وجهي صندوق او د افغانستان بشري مرستو صندوق له دې مرستو هرکلی کوي، ځکه دا به زموږ وړتیا لوړه کړي چې د ناروغیو خپرېدو ته ځواب ووایو، د مخنیوي وړ مړینې کمې کړو او له هغو ټولنو سره مرسته وکړو، چې له اقتصادي او چاپېریالي کړکېچونو، جبري ستنېدنو او بې ځایه کېدنې ډېر اغېزمنې شوې دي. په ګډه، دغه مرستې موږ ته دا زمینه برابروي، چې د هېواد په ډېرو سیمو کې ډېرو خلکو ته خدمت وکړو.»
د دغه پروژو په پلي کولو سره به نېغ په نېغه له ۷۴۷زره کسانو سره مرسته وشي او د ناروغیو د کنټرول د ښه کېدو له لارې به تر ۲.۴ میلیونه نورو کسانو پورې په غېرمستقیم ډول ګټه ورسوي.
د افغانستان لپاره د اوچا مرستیالې کېټ کیري وویل: «په افغانستان کې د روغتیا نړۍوال سازمان کار خورا مهم دی. دا مرستې به د دې بنسټ ژغورونکې پروژې لا پراخې کړي. مرستې په داسې وخت کې رارسېږي چې بېساری شمېر افغانان له ایران او پاکستان څخه راستنېږي او د دغه هېواد لویې برخې د سختې وچکالۍ له ګواښ سره مخ دي.»
د یادولو وړ ده، چې د دغو پروژو له لارې به د افغانستان کمزوری روغتیايي سیسټم یو څه پیاوړی شي، بنسټیز روغتیايي خدمتونه به زیانمنو سیمو ته ورسېږي، د خوارځواکۍ له ستونزو سره د مخ ماشومانو پر وخت درملنه به یقیني شي او د ناروغیو د څارنې او د خپرېدو پر وړاندې د مبارزې پروسې به لا اغېزمنې شي. دغه مرستې د ناروغیو د مخنیوي او د خلکو د ژوند د ژغورنې لپاره یو حیاتي ګام بلل کېږي.
سره له دې چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده تر اوسه په عام محضر کې د خلکو مخې ته نه دی راڅرګند شوی او له کلونو راهیسې یوازې یو انځور ترې خپور شوی او له محدودو طالب چارواکو سره یې لیدلي، خو طالب چارواکي تل په خپلو څرګندونو کې په پټو سترګو د هغه د بیعت او اطاعت غوښتنه کوي.
په همدې لړ کې د نیمروز ولایت لپاره د طالبانو والي نن په یوه سیمینار کې هم د امیرانو اطاعت پر نورو واجب بللی دی.
محمد قاسم خالد د دوشنبې په ورځ (د وږي ۴مه) د امنیتي او دفاعي ځواکونو لپاره په یو ورځني «اصلاحي» سیمینار کې وویل: «په اسلامي نظام کې د امیرانو اطاعت د نظام پر هر وګړي واجب دی او موږ ټول باید خپل ځانونو د خپلو مشرانو په اطاعت کې مکلف وبولو.»
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له ګڼو محدودیتونو سربېره نجونې زده کوونکې له شپږم ټولګي پورته د زده کړو او ښځې د کار له دوامه محرومې شوې دي، خو محمد قاسم خالد بیا وايي چې د هبت الله اخوندزاده فرمانونه له شریعت سره برابر او د ټولنې په خیر او ښې ګڼې دي او پلي کول یې په هره برخه کې لازم دي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د طالبانو مشر یوازې د ښځو د محدودولو لپاره شاوخوا ۱۰۰ فرمانونه صادر کړي او د دغه سازمان په ګډون ګڼو نړۍوالو سازمانونو او هېوادونو له طالبانو غوښتي، چې پر ښځو هر ډول لګول شوي محدودیتونه لغوه کړي.
د افغانستان پخواني مرستیال ولسمشر امرالله صالح ډونالد ټرمپ مخاطب کړی، چې ولې خلیلزاد د دوحې تړون له امله نه تعقیبیږي او لاهم طالبانو ته دده تر واک لاندې ادارې نه هره اونۍ ۴۰ میلیون ډالري کڅوړې ځي. ټرمپ تازه له کابل نه د امریکا د وتلو په تړاو د بایډن پر ادارې نیوکې کړې دي.
امرالله صالح په ایکس د کابل د ابي ګیټ د چاودنې په تړاو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د پیغام پر بنسټ لیکلي، چې بایدن د «جعلي بریا نندارې» لپاره د طالبانو ځواکمنتیا ته پراختیا ورکړه او هغوی یې واک ته ورسول.
صالح په خپل پوسټ کې ټرمپ ته په خطاب کې لیکلي چې ولې زلمی خلیلزاد، چې د دوحې تړون یې لاسلیک کړی، تر هیڅ قانوني تعقیب لاندې نه دی او ولې لاهم هره اونۍ طالبانو ته د ده د ادارې تر واک لاندې ۴میلیون ډالري کڅوړې استول کیږي.
صالح همدارنګه ویلي چې د امریکا ملاتړ، که ودرول شي، طالبان به ژر له واکه را وغورځېږي.
ټرمپ په خپل پیغام کې ویلي، چې بایډن ادارې د افغان ځواکونو له خبرولو پرته په نیمه شپه له کابل نه د امریکايي ځواکونو وتل پیل کړل او له دې فرصت نه په استفادې طالبانو په زرګونو وینو ته تږي بندیان او مجرمان خوشي کړل.