اروپايي ټولنه: په افغانستان کې د اوبو سخت کمښت جدي اندېښنې راپارولې دي

طالبانو زیاته کړې، چې یاد کسان تر ثبت او بشري مرستو وروسته خپلو اصلي مېنو ته لېږدول شوي دي.

د یادونې ده، چې له ګاونډیو هېوادونو په تېره بیا له پاکستان او ایرانه د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو لړۍ په ډېرې چټکۍ سره روانه ده.

همدا نن د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ خبر ورکړی، چې له ایران او پاکستانه ډېری راستنېدونکي د اېستلو په بهیر کې له ناوړه چلند، توقیف او د کورنۍ له غړو جلاوالي سره مخامخ دي. د دغه بنسټ په وینا؛ ځینو یې د راستنېدو په بهیر کې خپل ملکیتونه او شتمنۍ هم له لاسه ورکړې دي.

نوموړي سازمان پنج‌شنبه (د وږي ۶مه) په یوه بیان کې زیاته کړې، چې په وروستیو میاشتو کې له ګاونډیو هېوادونو په تېره بیا له ایران او پاکستانه تر یو مېلیون ډېر افغانان په خپله خوښه یا په جبري ډول افغانستان ته ستانه شوي دي. د یاد بنسټ په وینا؛ دغه راستنېدونکي له سختو بشري ناروینونو، د سرچینو نشتوالي او ناڅرګند راتلونکي سره مخامخ دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې؛ د روان زېږدیز کال له پیل راهیسې تر اوسه پورې له ۱.۴ مېلیون ډېر کسان افغانستان ته ستانه شوي دي. یوازې له ایرانه یو مېلیون او له پاکستانه شاوخوا ۱۵۰زره کسان د اپرېل په میاشت کې بېرته راغلي دي. د مارچ له ۲۰مې راهیسې تر ۶۰۰زره ډېر کسان ستانه شوي، چې نږدې ۳۵۰زره یې په جبري توګه اېستل شوي دي.
ورته مهال، د افغان ښځو او نجونو د وضعیت په اړه اندېښنې ډېرې شوې دي. راستنېدونکو د زیاتو محدودیتونو، ځورونې او تبعیض راپور ورکړی دی. قومي او مذهبي لږکۍ، خبریالان او د بشري حقونو فعالان هم له پراخ ګواښ سره مخامخ دي.

افغانستان اوس‌مهال د بې‌کارۍ، بې‌وزلۍ، وچکالۍ، د زلزلو او سېلابونو له امله د زیانونو په څېر له لویو ننګونو سره مخامخ دی. د کډوالو په لویه کچه اېستل د دغه هېواد پر محدودو سرچینو لوی فشار راوړی دی.

د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ خبرداری ورکړی، که بېړنۍ مرستې و نه‌شي؛ نو د بېرته راستانه‌شویو کسانو ملاتړ کول به یوازې د څو نورو اوونیو لپاره شونې وي. نوموړي بنسټ له نړۍوالې ټولنې او خلکو غوښتي، چې د خوړو، روغتیايي مرستو، سرپناه، اوبو او کار په ګډون کډوالو ته اسانتیاوې برابرې کړي.

په لیک کې ټینګار شوی، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې په افغانستان کې د بشري حقونو پراخې سرغړونې روانې دي او تر ډېره د معافیت فرهنګ د دې لامل شوی چې د جرمونو عاملان له عدالت نه خوندي پاتې شي. د دغه لیک پر بنسټ؛ دغه مېکانېزم باید «د بشري حقونو او نړۍوالو بشرپاله قوانینو د سرغړونو څېړنه وکړي، شواهد راټول او خوندي کړي، د مجرمانو د پېژندنې لپاره کار وکړي او د عدالت بهیر ته حقوقي ملاتړ برابر کړي.»

افغان او نړۍوالو مدني ټولنو زیاته کړې، چې طالبانو په تېرو کلونو کې د ښځو، نجونو، لږکیو او د LGBTQI+ ډلې پر وړاندې پراخ محدودیتونه لګولي او د بشري حقونو د مدافعانو، خبریالانو، هنرمندانو او د ټولنې د نورو فعالو غړو ځورونې، ربړول، خپل‌سرې نیونې او سزاګانې دوام لري.

په لیک کې راغلي، چې د افغانستان د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ته د طالبانو له لوري د لاس‌رسي نه ورکول د ځواب‌ویلو بهیر لا پسې زیانمن کړی او یوازینۍ لاره دا ده چې ملګري ملتونه یو خپلواک او باصلاحیته نړۍوال مېکانېزم جوړ کړي.

د دغه لیک لاسلیک‌کوونکو غوښتنه کړې، چې د بشري حقونو شورا دې په خپله راتلونکې (۶۰مه) غونډه کې دغه مېکانېزم تصویب او لازمې سرچینې د ځانګړي راپور ورکوونکي او نورو څارونکو جوړښتونو لپاره برابرې کړي.

په یاد لیک کې ټینګار شوی، چې نړۍواله ټولنه باید د افغانستان د خلکو تر څنګ ودرېږي، د قربانیانو او ژوندي پاتې شویو غږ واوري او د هغوی د عدالت‌غوښتنې ملاتړ وکړي.

پر افغانستان د طالب وسله‌والې ډلې تر بیاځل واکمنېدو وروسته د بشري حقونو وضعیت په بې‌سارې توګه ناوړه شوی دی. ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار او اساسي ازادیو بې‌برخې شوې، مذهبي او قومي لږکۍ له تبعیضي چلند سره مخ دي او د بیان ازادي په سختو محدودیتونو کې اېساره شوې ده.

په تېرو څلورو کلونو کې د ملګرو ملتونو ځانګړو راپورونو او د بشري حقونو نړۍوالو بنسټونو په وار-وار خبرداری ورکړی، چې د افغانستان اوسنی حالت د نړۍوالو قوانینو ښکاره سرغړونه ده. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا مخکې هم پر دې ټینګار کړی و، چې باید د سرغړونو د ثبت، څېړنې او د عدالت د خوندي کولو لپاره یو خپلواک نړۍوال مېکانیزم جوړ شي.

سرچینو پنج‌شنبه (د وږي ۶مه) زیاته کړې، چې دغه پېښه تېره ورځ غرمه مهال د خوست تڼیو ولسوالۍ په «روښاني» کلي کې شوې ده. سرچینې وايي، د دغې ځان‌وژنې لامل روښانه نه‌دی او نه هم ځايي طالبانو په دې تړاو څه ویلي دي.

د یادونې ده، چې په دې وروستیو کې د طالبانو حاکمیت تر سیوري لاندې افغانستان کې د ماشومانو د ځان‌وژنې پېښې ډېرې شوې دي. تر دې مخکې هم د خوست ځایي اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د یوه ۱۳ کلن ماشوم د ځان‌وژنې خبر ورکړی و.

افغانستان انټرنشنل-پښتو د روان کال په چنګاښ میاشت کې موندلې وه، چې د هغې میاشتې د یوې اوونۍ په ترڅ کې د پلازمېنې کابل په ګډون د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د ځوانانو د ځان‌وژنې لږترلږه ۱۰ پېښې شوې وې. اقتصادي ستونزې، بې‌کاري او رواني فشارونه د دې پېښو لوی لاملونه بلل کېږي.

دغه وېبپاڼه وایي، چې د امنیت پر ځای په افغانستان کې د طالبانو رژیم د پاکستان لپاره په یوه دوامداره او مستقیم امنیتي ګواښ بدل شوی دی.

له ۲۰۲۲کال وروسته چې کله له «ټي ټي پي» سره د سولې خبرې ناکامې شوې، د پاکستاني طالبانو بریدونه خورا زیات شوي دي. د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټوټ په وینا، یوازې د ۲۰۲۵کال د مارچ په میاشت کې له ۱۰۰ څخه زیات بریدونه شوي، چې ۲۲۸کسان یې وژلي او ۲۵۸نور یې ټپیان کړي دي.

د راپورونو له مخې، ډېری قربانیان پولیس، پوځیان او ملکي کسان دي، په ځانګړې توګه په خېبرپښتونخوا او بلوچستان کې.

د ملګرو ملتونو راپورونه ښیي، چې دغه ډله په ختیځ افغانستان کې خوندي پټنځایونه لري او د طالبانو له مستقیم یا غېرمستقیم ملاتړ څخه برخمنه ده.

په مقاله کې راغلي، د پاکستان او افغانستان تر منځ سرحدي لانجې ورځ تر بلې زیاتېږي. طالبانو د ډیورنډ کرښه د رسمي پولې په توګه نه ده منلې او که څه هم پاکستان د ډیورند پر کرښه د ۲۶۰۰ کیلومتره اوږدې اغزنې کټارې هڅه کړې، خو لا هم د سرحدي نښتو، هاواني بریدونو او تاوتریخوالي پېښې دوام لري. د ۲۰۲۵کال په مارچ میاشت کې د تورخم په لار کې خونړۍ نښته شوې وه، چې د یوه طالب د مرګ سبب وګرځېده.

وېبپاڼه زیاتوي، پاکستان تر اوسه د څه باندې ۲.۸میلیونه افغان کډوالو کوربتوب کوي، چې ۱.۳میلیونه د ثبت کارټونه لري او نږدې ۸۱۳زره نور د افغانانو تابعیت کارټ «ای سي سي» لري، چې د دې کډوالو شتون د پاکستان پر روغتیايي، تعلیمي او اقتصادي سرچینو سخت فشار اچولی دی. پر دې سربېره، د کډوالو کمپونه او د «ټي ټي پي» احتمالي جګړې د سرتېرو د جلب او جذب ځایونو په توګه لیدل کېږي، چې امنیتي اندېښنې یې نورې هم زیاتې کړې دي.

په کابل کې د طالبانو ایډیالوژیک واک د پاکستان دننه سخت دریځو ډلو ته زړورتیا ورکړې او په جوماتونو او مدرسو کې د توندلارو پیغامونه زیات شوي دي. سره له دې چې پاکستان د ترهګرۍ ضد پلانونه لکه د ملي عمل پلان «اېن ای پي» او د ملي ترهګرۍ ضد اداره «نکټا» لري، خو د سیاسي جوړجاړیو او کمزورې پلي کېدنې له امله یې اغېز محدود پاتې شوی دی.

پاکستاني شنونکي باور لري، چې پاکستان باید له طالبانو څخه د «ټي ټي پي» پر ضد عملي ګامونه وغواړي او د سرحدي همکارۍ غوښتنه وکړي، د شانګهای د همکارۍ سازمان په څېر سیمه‌ییزو چوکاټونو کې د طالبانو پر ضد فشار زیات کړي، د «نکټا ادارې» واک او عملي کولو ته لومړیتوب ورکړي او د سخت دریځۍ د مخنیوي هڅې په جدي ډول عملي کړي.

دوی دغه راز زیاتوي، چې د کډوالو د ستونزو د حل لپاره اوږدمهاله او خوندي تګلاره جوړه کړي، چې هم د انسانیت اړخ پکې خوندي وي او هم امنیتي ګواښونه مهار شي.

افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د پاکستان د بې‌ثباتۍ اساسي سرچینه ګرځېدلې ده. له «ټي ټي پي» څخه د طالبانو ملاتړ د جګړې د بیا پیل اصلي لامل بلل کېږي. که اسلام‌اباد بېړني او پرېکنده ګامونه پورته نه کړي، د پاکستان امنیتي وضعیت نور هم د خرابېدو په لور روان دی، چې مهار به یې لوړه بیه وغواړي.