د افغان او نړۍوالو مدني ټولنو یوې لویې ډلې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا او د دغې شورا غړو هېوادونو استازو ته په یوه پرانيستي لیک کې د افغانستان د ناوړه بشري وضعیت په اړه جدي اندېښنه ښودلې او یو ځل بیا یې د ځوابویلو د یوه خپلواک مېکانېزم جوړېدو غوښتنه کړې ده.
په لیک کې ټینګار شوی، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې په افغانستان کې د بشري حقونو پراخې سرغړونې روانې دي او تر ډېره د معافیت فرهنګ د دې لامل شوی چې د جرمونو عاملان له عدالت نه خوندي پاتې شي. د دغه لیک پر بنسټ؛ دغه مېکانېزم باید «د بشري حقونو او نړۍوالو بشرپاله قوانینو د سرغړونو څېړنه وکړي، شواهد راټول او خوندي کړي، د مجرمانو د پېژندنې لپاره کار وکړي او د عدالت بهیر ته حقوقي ملاتړ برابر کړي.»
افغان او نړۍوالو مدني ټولنو زیاته کړې، چې طالبانو په تېرو کلونو کې د ښځو، نجونو، لږکیو او د LGBTQI+ ډلې پر وړاندې پراخ محدودیتونه لګولي او د بشري حقونو د مدافعانو، خبریالانو، هنرمندانو او د ټولنې د نورو فعالو غړو ځورونې، ربړول، خپلسرې نیونې او سزاګانې دوام لري.
په لیک کې راغلي، چې د افغانستان د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ته د طالبانو له لوري د لاسرسي نه ورکول د ځوابویلو بهیر لا پسې زیانمن کړی او یوازینۍ لاره دا ده چې ملګري ملتونه یو خپلواک او باصلاحیته نړۍوال مېکانېزم جوړ کړي.
د دغه لیک لاسلیککوونکو غوښتنه کړې، چې د بشري حقونو شورا دې په خپله راتلونکې (۶۰مه) غونډه کې دغه مېکانېزم تصویب او لازمې سرچینې د ځانګړي راپور ورکوونکي او نورو څارونکو جوړښتونو لپاره برابرې کړي.
په یاد لیک کې ټینګار شوی، چې نړۍواله ټولنه باید د افغانستان د خلکو تر څنګ ودرېږي، د قربانیانو او ژوندي پاتې شویو غږ واوري او د هغوی د عدالتغوښتنې ملاتړ وکړي.
پر افغانستان د طالب وسلهوالې ډلې تر بیاځل واکمنېدو وروسته د بشري حقونو وضعیت په بېسارې توګه ناوړه شوی دی. ښځې او نجونې له زدهکړو، کار او اساسي ازادیو بېبرخې شوې، مذهبي او قومي لږکۍ له تبعیضي چلند سره مخ دي او د بیان ازادي په سختو محدودیتونو کې اېساره شوې ده.
په تېرو څلورو کلونو کې د ملګرو ملتونو ځانګړو راپورونو او د بشري حقونو نړۍوالو بنسټونو په وار-وار خبرداری ورکړی، چې د افغانستان اوسنی حالت د نړۍوالو قوانینو ښکاره سرغړونه ده. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا مخکې هم پر دې ټینګار کړی و، چې باید د سرغړونو د ثبت، څېړنې او د عدالت د خوندي کولو لپاره یو خپلواک نړۍوال مېکانیزم جوړ شي.
سرچینو پنجشنبه (د وږي ۶مه) زیاته کړې، چې دغه پېښه تېره ورځ غرمه مهال د خوست تڼیو ولسوالۍ په «روښاني» کلي کې شوې ده. سرچینې وايي، د دغې ځانوژنې لامل روښانه نهدی او نه هم ځايي طالبانو په دې تړاو څه ویلي دي.
د یادونې ده، چې په دې وروستیو کې د طالبانو حاکمیت تر سیوري لاندې افغانستان کې د ماشومانو د ځانوژنې پېښې ډېرې شوې دي. تر دې مخکې هم د خوست ځایي اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د یوه ۱۳ کلن ماشوم د ځانوژنې خبر ورکړی و.
افغانستان انټرنشنل-پښتو د روان کال په چنګاښ میاشت کې موندلې وه، چې د هغې میاشتې د یوې اوونۍ په ترڅ کې د پلازمېنې کابل په ګډون د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د ځوانانو د ځانوژنې لږترلږه ۱۰ پېښې شوې وې. اقتصادي ستونزې، بېکاري او رواني فشارونه د دې پېښو لوی لاملونه بلل کېږي.
د عیني شاهدانو په وینا، په دغو بریدونو کې د ماشومانو په ګډون ملکي وګړو ته هم مرګژوبله اوښتې ده.
د لومړي برید موخه د خوست ولایت د سپېرې ولسوالۍ د سورکاخ کلی و. دا سیمه له اوږدې مودې راهیسې د تحریک طالبان پاکستان «ټيټيپي» او د حافظ ګل بهادر ډلې د جنګیالیو د استوګنځای په توګه ګڼل کېږي.
د سیمې اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي، چې بېپیلوټه الوتکې د ماښام پر مهال پر یوې ودانۍ برید وکړ. د لومړنیو راپورونو له مخې، په دغه برید کې دوه ماشومان وژل شوي او شپږ تنه نور ټپیان دي.
دویم برید د ننګرهار ولایت د شینوارو ولسوالۍ په ۲۸ویاله سیمه کې ترسره شوې دي. په نښه شوی کور چې د سیمې اوسېدونکي وایي دوه ځله پرې برید ترسره شوې، د شهسوار په نوم کس پورې تړاو لري، چې د «ټي ټي پي» د ملاتړي په توګه پېژندل کېږي. په دې برید کې دوه ماشومان ورک شوي او دوه نور ټپیان دي، چې د بېړنیو روغتیایي خدمتونو لپاره د شینوارو ولسوالۍ اړوند د غني خېلو دولتي روغتون ته لېږدول شوي دي.
بلخوا، د کونړ ولایت اړوند د ډیورنډ په کرښه پرتو ولسوالیو «دانګام، سرکاڼو او مروره» کې هم د الوتکو او چاودنو غږونه اورېدل شوي دي.
ځایي سرچینو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلې، چې له ماښام راهیسې یې د یادو ولسوالیو په لرې پرتو او غرنیزو سیمو کې د بې پیلوټه الوتکو غږونه او له چاودنو وروسته روښنایي لېدلي دي، خو د مرګژوبلې په اړه څه نه وایي.
داسې ویل کېږي، چې د کونړ په یادو سیمو کې د تحریک طالبان پاکستان «ټيټيپي» جنګیالیو پټنځایونه شتون لري.
که څه هم پاکستان تر اوسه د دغو بریدونو مسوولیت په رسمي ډول نه دی منلی، خو سرچینې وايي چې دغه بېپیلوټه الوتکې ښايي د پاکستاني پوځ پورې تړاو ولري.
پاکستان په تېرو کلونو کې هم څو ځلې د افغانستان خاوره په نښه کړې ده، چې د ۱۴۰۳کال د مرغومې په میاشت کې د پکتیکا په برمل ولسوالۍ باندې د پاکستان د هوايي برید له امله لږ تر لږه ۴۶ کسان وژل شوي وو، چې ډېری یې ښځې او ماشومان وو.
له هغه وخت راهیسې چې کله طالبان په افغانستان کې یو ځل بیا واک ته رسېدلي دي، د پاکستان او طالبانو اړیکې پرلهپسې ترینګلې پاتې شوې دي.
اسلاماباد وايي، چې د تحریک طالبان پاکستان «ټيټيپي» او د حافظ ګل بهادر ډلې جنګیالي د افغانستان په خاوره کې خوندي پټنځایونه لري او له همدې ځایه پر پاکستان بریدونه ترسره کوي.
خو طالبانو بیا تل دا ټینګار کړی، چې پاکستان دې خپله ستونزه د خبرو له لارې د «ټيټيپي» سره حل کړي، خو پاکستان د پوځي اقدام پر دوام ټینګار کوي.
یوازې څو ورځې وړاندې «د زمري په ۳۱مه» د پاکستان امنیتي چارواکو اعلان وکړ، چې لږ تر لږه ۴۵ پاکستاني طالبان وژل شوي دي.
ویل شوي، چې له دې ډلې څخه ۳۰تنه د باجوړ په یوه جومات کې د بم جوړولو پر مهال د چاودنې له امله مړه شوي او ۱۵نور د جنوبي وزیرستان په جګړو کې ووژل شول.
سربېره پر دې، په خېبر پښتونخوا کې په وروستیو نښتو کې لږ تر لږه ۵ پاکستاني امنیتي ځواکونه او ۳ملکي وګړي وژل شوي او څو تنه نور ټپیان دي.
کارپوهان باور لري، چې د خوست، کونړ او ننګرهار وروستي بریدونه ښيي چې پاکستان غواړي د افغانستان په خاوره کې د پاکستاني طالبانو پټنځایونه په نښه کړي، ځکه چې په تېرو میاشتو کې د تحریک طالبان پاکستان بریدونه په شمالي او جنوبي وزیرستان، باجوړ او خېبر کې زیات شوي دي.
د دغو بریدونو دوام کولی شي د کابل او اسلاماباد اړیکې له نوي بحران سره مخ کړي. که څه هم دواړه لوریو په وروستیو کې د سیاسي او اقتصادي اړیکو د بیارغونې هڅې پیل کړې وې، خو وروستي بریدونه ښايي یو ځل بیا د بېباورۍ فضا پیاوړې کړي.