ملګري ملتونه: په تېرو نهو میاشتو کې له ایران او پاکستان څخه« ۲،۴ »میلیونه کډوال ستانه شوي

د بلغاریې سرحدي پولیسو د جمعه په ورځ (د وږي ۷مه) خبر ورکړی، چې د افغان کډوالو قاچاق وړونکې موټر د تېښتې هڅه کول، چې له امله یې د نورو موټرو سره ټکر وکړ او دوی ونیوه.

پولیسو ویلي، چې یو شمېر کډوال د اوبو د نشتوالي له کبله بې هوښه شوي وو او تر لومړنۍ طبي درملنې وروسته یې د کډوالو مرکز ته انتقال کړي دي.

د پولیسو چارواکو ویلي، چې افغان کډوالو له ترکیې څخه تر اروپا پوري د ناقونه تګ لپاره قاچاقبرانو ته ۴ زره یورو ورکړي وې.

د بلغاریا د پولیس مشر خبردارۍ ورکړی، چې قاچاقي لارې خطرناکه او د خلکو ژوند له ګواښ سره مخ کوي.

د نوموړي په خبره، چې هره ورځ پر پولو د کډوالو ډلې نیول کیږي.

د کډوالو په چارو کې کارپوهان د ناقانونه کډوالۍ لاملونه د افغانستان اقتصادي ناورین او ناامني ګڼي.

دوی اندېښنه ښودلې، چې که پر وخت د دې ستونزو د حل لپاره اقدام ونه شي دا ډول پېښې به نوري هم جدي انساني او حقوقي ستونزې را ولاړي کړي.

د بشري حقونو د نړیوالو وکیلانو ټولنې د جمعه په ورځ (د وږي ۷مه) په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د ښځو او نجونو د وضعيت په اړه راپور نشر کړی او دا وضعیت یې د اندېښنې وړ ګڼلی دی.

دغه ادارې له نړیوالو غوښتې، چې د ښځو په وړاندې د طالبانو کړنې وغندي او د حساب ورکول لپاره پر دغه ډلې فشار راوړي.

د بشري حقونو د همدې ادارې د معلوماتو له مخي، د کابل تر سقوط او واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته د دغه ډلې غيري رسمې ادارې شاوخوا ۱۰۰ فرمانونه صادر کړي دي.

د معلوماتو له مخي، د همدې فرمانونو له مخي، ښځې او نجونې له زده کړو، کار، روغتیا او عدالت ته د لاس رسي څخه محرومې شوي او ټولنیز حقونه محدود شوي دي.

د بشري حقونو د نړیوالو وکیلانو ټولنه زياتوي: «د طالبانو د روانو سرغوړونو په غبرګون کې اسټرالیا، کاناډا، جرمني او هالنډ هېوادونو د ښځو پر وړاندې هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانیسون د سرغړونو له امله د افغانستان په وړاندې نړیوال عدالت محکمې ته شکایتونه کړي دي.»

د دوی په خبره، چې د همدې دعوې له مخې د جرمونو نړیوالې محکمې د طالبانو مشر او د دغه ډلې قاضي القضات د نیولو حکمونه هم صادر کړي‌ دي.

دوی وايي، چې د همدې ادراې په مشرۍ په ۲۰۲۳ کال کې «جنسیتي تبعیض» د نړیوال قانون له مخي جرم پېژندل شوی او ژر به د جرمونو نړیوالې محکمې له خوا قانوني بڼه ومومي.

دغه ادارې په ۲۰۲۱ کال کې له ۱۰۰ زیاتې افغان ښځينه قاضیانې او وکیلانې له افغانستان څخه ایستلي.

دوی غوښتنه کړې: «موږ لا هم ټینګار کوو چې نړیواله ټولنه باید هغو افغانانو ته چې له ظلم او فشار سره مخ دي خوندي ځایونو کې پناه ورکړي.»

دغه ادارې د افغانستان د بشري حقونو د تېرو او اوسنیو سرغړونو د ثبت او مستند کولو غوښتنه کړې او ټينګار یې کړی، چې د ملګرو ملتونو له خوا دي د حساب ورکولو یو میکانیزم هم جوړ شي.

د دغه ادارې مرستیاله مشره حنا جیلاني وايي:« له کوم وخته چې طالبان بیا واک ته رسېدلي افغان ښځې سخت ظلمونه زغمې بېله دې چې له چا سره حساب وشي.»

دوی د ۲۰۲۵ کال له جنوري څخه د ایران او پاکستان څخه د ۱.۹ میلیونه افغان کډوالو په جبري ایستلو هم اندېښنه ښودلې.

د معلوماتو له مخې، چې د همدې کډوالو درېمه برخه ښځې او نجونې دي.

د بشري حقونو د همدې ادراې په خبره، چې افغانان بیا د طالبانو تر واک لاندې یو ګواښونکي چاپيریال ته لېږل کيږي.

د کرېکټ بورډ په وینا، دغه سیالۍ د جمعې په ماښام (د وږي ۷مه) په شارجه لوبغالي کې پيل شوه او پاکستان د پچې په ګټولو سره یې لومړی د توپ وهنې پرېکړه وکړه او د خپلو ۷ لوبغاړو په سوځېدو سره ۱۸۲ منډې جوړې کړې او د افغانستان کرېکټ ملي لوبډلې ته د ۱۸۳ منډو هدف وټاکه.

د افغان لوبډلې په ګټه فرید احمد ملک ۲، محمد نبي، مجیب الرحمن، عظمت الله عمرزي او لوبډلمشر راشد خان یوه-یوه وېکټه ترلاسه کړه.

افغان اتلانو تر اوسه په ۱۱ اورونو کې د ۳ لوبغاړو په سوځېدو سره څه باندې ۹۰ منډې کړي او لوبه همداراز دوام لري.

دغه غونډه تېره ورځ د ډيورند فرضي کرښې د دواړو غاړو د قبایلي مشرانو په ګډون سره جوړه شوې وه.

محمد علي سیف، په خپلو خبرو کې زیاته کړه، په جګړو او بې ثباتیو کې تل عام خلک قربانیان وي او په وینا یې د نړۍوالو جګړو په ګډون ټولې جګړې د خبرو له لارې پایته رسېدلي، له افغانستان څخه د امریکا تر وتنې وروسته د کرښې د دواړو خواو اړیکې پیکه شوي او ورسره د بې باورۍ فضا هم رامنځته شوې ده.

سیف د پاکستان پر مرکزي حکومت هم په نیوکو کولو سره وویل، په ځینو اقداماتو سره یې د کابل او اسلام اباد تر منځ واټن لاپسې پراخ کړی او همداراز یې د کرښې د دواړو خواو د خلکو ترمنځ پر قوي اړیکو ټينګار وکړ.

دا په داسې حال کې ده د تېرې ۴شنبې په شپه د پاکستان بې پیلوټه الوتکو پر خوست، ننګرهار او کونړ ولایتونو هوايي بریدونه وکړل او له امله یې یو شمېر ځايي اوسېدونکو ته مرګ ژوبله هم واوښته او د پاکستان دغه چاره د طالبانو او افغان سیاستوالو له تُندو غبرګونو سره مخ شوه.

د دغه راپور له مخې، چې د هېواد په کچه له ۲۰۰۰ زیات افغانان پوښتل شوي، ۹۲ سلنه کسانو ویلي چې د نجونو دوامداره زده کړه مهمه ده.

دغه ملاتړ هم په کلیوالي سیمو او هم په ښاري سیمو کې په پراخه کچه لیدل شوی دی.

په کلیوالي سیمو کې ۸۷ سلنه نارینه او ۹۵ سلنه ښځې د نجونو د ښوونځي ملاتړې دي، په داسې حال کې چې په ښاري سیمو کې دا شمېر د دواړو جنسونو لپاره ۹۵ سلنې ته رسېږي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ښځو ځانګړې استازې سوزان فرګوسن، وایي:«دا تل لومړی پیغام دی چې نجونې یې راسره شریکوي، هغوی تږي دي چې زده کړه وکړي او یوازې غواړي د زده کړې فرصت ولري، کورنۍ هم غواړي لوڼې یې زده کړې وکړي، ځکه هغوی پوهېږي چې سواد او زده کړه د یوې نجلۍ ژوند بدلولی شي، په داسې هېواد کې چې نیمایي خلک یې د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي.»

د ښځو پر ژوند د محدودیتونو اغېزې

راپور زیاتوي چې د طالبانو له لوري د ښځو پر غیردولتي ادارو د کار بندیز د افغان ښځو پر ورځني ژوند سخت منفي اغېز کړی.

د ۲۰۲۵ کال د جولای او اګست د یوې بلې سروې له مخې، ۹۷ سلنه ښځو ویلي چې دغه بندیز یې ورځنی ژوند اغېزمن کړی دی.

همدا ډول له نیمایي زیاتوموسیسو هم شکایت کړی چې د ښځو د کار محدودیت د هغوی پر خدمتونو منفي اغېز کړی.

د سروې نورې موندنې

سره له دې چې د ښځو پر ژوند سیسټماټیک بندیزونه لا روان دي، ۴۰ سلنه افغان ښځې بیا هم د بدلون او برابرو حقونو خوبونه ویني.

د ۲۰۲۵ د سروې له مخې، نږدې درې پر څلور ښځې خپل رواني وضعیت «بد» یا «ډېر بد» بللی.

درې پر څلور ښځې وایي چې په خپلو ټولنو کې هېڅ اغېز نه لري؛ نیمایي ښځې بیا وایي د کورنۍ په پرېکړو کې اغېز نه لري.

یوازې ۱۴ سلنه ښځې په اونۍ کې یو ځل له کوره وځي، په داسې حال کې چې یوازې ۲ سلنه نارینه همدومره محدودیت لري.

راپور ټینګار کوي چې که څه هم د عامه مشارکت ډېری لارې پر ښځو تړل شوې دي، خو د افغانانو پراخ ملاتړ ښيي چې د زده کړو د حق غوښتنه لا هم ژوندۍ ده.

طالبان د ۲۰۲۱ د اګست له واکمنۍ وروسته په تدریجي ډول پر ښځو سخت محدودیتونه ولګول، له منځني ښوونځي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز یې تر ټولو لانجمنه پرېکړه وه.

د ښځو پر کار، عامه ژوند او تګ راتګ یې پراخه محدودیتونه وضع کړل چې د نړیوالو د پراخو غبرګونونو سره مخ شول.