د ازبکستان ولسمشر: په افغانستان کې دې د ټولنیزو-اقتصادي پروژو ملاتړ زیات شي

د بریټانیا ابزرورب ورځپاڼې دوشنبه (د وږي ۱۰مه) لیکلي، چې له یوې خوا په افغانستان کې طالبان د ښځو پر زده‌کړو، کار او ټولنیز ژوند پراخ بندیزونه لګولي؛ خو له بلې خوا په برېټانیا کې د ۶۷۸۴ نورو افغانانو دوسیې تر اوسه بیخي څېړل شوې نه دي.

د شنونکو په وینا؛ ښایي تر ۱۰ زره ډېر کډوال په ګډوډ وضعیت کې بند پاتې شي.

د روان کال د جون میاشتې تر پایه ۳۶۶۴ افغانان په هوټلونو او تر ۶ زرو ډېر افغانان په نورو لنډمهاله استوګنځایونو کې ساتل کېدل.

د دوی مدافع وکیلان وايي، افغانان په داسې وضعیت کې دي چې نه افغانستان ته ستنېدای شي او نه کار کولای شي؛ یوازې د حکومت مرستې ته اړ دي.

دغه انسټیټیوټ په خپل کلني راپور کې د نړۍ ۱۶۳ هېوادونه ارزولي دي. دغه هېوادونه د امنيتي وضعیت، کورنیو شخړو، سپکو وسلو ته د لاسرسي او سیاسي ټیکاو له مخې ډلبندي شوي دي.

تېر کال افغانستان په دې نوملړ کې ۱۶۰م ځای ځایګی لاره؛ خو سږکال تر پخوا دوه درجې امن بلل شوی دی.

افغانستان د سوېلي اسیا یوازینی هېواد دی، چې سپکو وسلو ته د لاسرسي، جرمونو، سیاسي بې‌ثباتۍ، سیاسي ترور، د کډوالو او بې‌ځایه شویو خلکو وضعیت او پوځي لګښتونو ته په کتو سره ټيټې نمرې ورکول شوې دي.

تر افغانستان وروسته یمن، کانګو، سوډان او اوکراین د نړۍ ناامنه هېوادونو ګڼل شوي دي.

د پاکستان له لوري د ورکړل شوي ضرب‌الاجل له رارسېدو وړاندې ګڼې افغانې کورنۍ د جبري ستنېدو له وېرې په خپله خوښه له پاکستانه وتلي دي.

مراد چې له څه باندې درېیو لسیزو راهیسې په پاکستان کې اوسېده او اوس تازه افغانستان ستون شوی وايي، که څه هم له پاکستانه د وتلو پرېکړه ورته اسانه نه وه؛ خو بله لار یې نه لرله.

نوموړی وايي، که څه هم په دې پوهېږي چې افغانستان دا مهال له ګڼو ننګونو سره مخامخ دی؛ خو دا څو شپې یې د پولیسو له لوري د نیولو او شړولو له ډاره پرته تېرې کړې دي.

هغه زیاته کړې:« شاوخوا دېرش کاله مې پاکستان کې ژوند وکړ، بچي مې هلته ستر شول، زه خپله ډېر ماهره اشپز یم هلته مې هم رسټورانټ لاره ګوزاره مې روانه وه؛ بس نور نه کېده او وطن ته د راتګ پرېکړه مې وکړه.»

په پاکستان کې د افغان کډوالو شورا د معلوماتو له مخې؛ په وروستیو کې هره ورځ سلګونه کورنۍ له پاکستانه افغانستان ته ستنېږي.

تمه کېږي، چې د افغان کډوالو د اېستلو په اړه د پاکستان له‌خوا د ورکړل شوي ضرب الاجل له پای ته رسېدو سره سم د پاکستان حکومت عملي اقدامات پیل کړي.

وړاندې د پاکستان حکومت په زغرده دا اعلان کړی و، چې د هغوی پر وړاندې به جدي اقدمات وکړي چې په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسناد نه لري.

داسې ښکاري، چې پر پاکستان د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ او نورو بېلابېلو اړخونو له لوري فشارونو هم تراوسه پایله نه‌ده ورکړې او نږدې یو نیم مېلیون افغان کډوال د شړلو له جدي ګواښ سره مخامخ دي.

نوموړي د یکشنبې په ورځ (د وږي ۹مه) په خپله اېکس پاڼه کې په تلویحي توګه طالبانو ته په خطاب کې ویلي: «امریکا او پاکستان یې واکمن د ښځو پر عکسونو او پر شاعرۍ بندیزلګولو بوخت کړي.»

نوموړي زیاته کړې، چې «ښکېلاک تل له وسلې سره نه راځي، په جهل او خرافاتو اخته کول د ښکېلاک معاصره وسله ده.»

لېوال د طالبانو هغې پرېکړې ته چې له مخې یې په تذکره کې د ښځینه و د عکس لګول ناروا بللي په اشارې سره وايي: «ولس وږی دی، وزګار دی، بې آبه دی، بې ښوونځي او بې پوهنې دی. افغانانې له خپلو انساني حقونو بې برخې دي.»

طالبانو د مشاعرو د تنظیم په قانون کې شاعران له عاشقانه شعر لیکلو او ویلو او همداراز د هبت الله د فرمانونو، حکمونو او پرېکړو له نقد کولو په جدي توګه منع کړي او همداراز یې خبرداری ورکړی، چې له سرغړونکو سره به جدي چلند وشي.

د طالبانو دغې پرېکړې تر دې مخکې هم ګڼ غبرګونونه راپارولي وو او لېوال هم د خپلې لیکنې په پای کې ویلي، «ګورئ، چې لا نور به څه ووینئ.»

کونړ او ننګرهار ولایتونه نن شپه شاوخوا ۱۲ بجې سختې زلزلې او ورپسې ټکانونو لړزولي او یو شمېر کسانو ته د مرګ ژوبلې له اوښتو سربېره یو زیات شمېر کورونه هم نړېدلي دي.

محمد رييس محمدي وايي: «د خيريه بنسټونو اتحادیو سمدستي کونړ ته د تګ او د مرستو د برابرولو چمتووالی ښودلی.»

په دغې زلزله کې ډېره مرګ ژوبله د کونړ ولایت په نورګل ولسوالۍ کې رامنځته شوې او د ننګرهار په درهء نور ولسوالۍ کې هم یو شمېر کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

په کونړ کې د یادې زلزلې او ورپسې ټکانونو له امله څه باندې ۱۰۰ کسان روغتیايي مرکزونو ته لېږدول شوي او په ننګرهار کې د شوې زلزلې له امله ۹ کسان مړه او ۲۰ نور ټپيان شوي، خو د ځايي اوسېدونکو په وینا، په یاده زلزله کې د اوښتې مرګ ژوبلې کچه تر دې ډېره لوړه ده.

په یادو ولایتونو کې د طالبانو مسوولینو هم ویلي، دغه شمېرې وروستي نه دي او د هرې شېبې په تېرېدو سره پکې بدلون راځي او زیاتېږي.

ویل کېږي، چې یادې زلزلې د پاکستان ځينې سیمې هم لړزولي خو لا تراوسه د احتمالي ځاني او مالي زیانونو په تړاو څه نه دي ویل شوي.