د ایران د «ایرنا» په نوم خبري اژانس شنبه (وږي ۱۵مه) په یوه راپور کې ویلي چې د ایران له سویلي خراسان ولایت نه افغانستان ته د دغه هېواد صادرات ډېر شوي دي. سږکال د صادراتو ارزښت ۱۷۴ مېلیونه ډالر ښودل شوی.
د دغې رسنۍ د راپور لهمخې، ایراني چارواکي محمد کوهګرد تېره ورځ (شنبه) د سرحدي راکړېورکړې د همغږۍ شورا په غونډه کې ویلي له بندیزونو سره سره بیا هم د دغه هېواد سواګري په ښه وضعیت کې ده.
هغه زیاته کړه: «د روان کال په لومړنيو پنځو مياشتو کې یې تر پولو هاخوا زموږ ټرانزیټ ډېر شوی دی.»
د کوه ګرد په وینا، د سویلي خراسان ټرانزيټ چې د افغانستان په سوداګرۍ مالونو پورې اړه لري، سږکال په بېساري ډول ډېر شوی او ټول پړاوونه یې په ماهيرود پوله کې بشپړېږي.
هغه ویلي، سویلي خراسان ډېر سوداګریز مالونه افغانستان ته صادر کړي چې ارزښت یې ۱۷۴ میلیونه ډالره کېږي.
د طالبانو تر واک لاندې رسنیو خبر ورکړی چې شنبه (وږي ۱۵مه) له پاکستان او ایران نه دوه زره او ۲۱۶ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي. له دې ډلې یوازې یو زرو او ۴۹۲ کورنۍ له پاکستانه ورغلي دي.
طالبانو ته نږدې باختر خبري اژانس ویلي چې د ننګرهار د تورخم له لارې یو زرو او ۳۰۹ کورنۍ، د کندهار سپین بولدک له لارې ۱۶۳ کورنۍ او د هلمند د بهرمچې له لارې بیا یوازې ۲۰ کورنۍ افغانستان ته تللي دي. همداراز د نیمروز بندر ورېښمو پله باندې ۹۹ او د هرات په اسلام کلا ۶۲۵ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي. طالبانو دا نه دي ویلي چې دا کورنۍ په جبري توګه اېستل شوي او که په داوطلبانه توګه هېواد ته تللي دي.
هممهاله په ایران او پاکستان کې د کډوالو د اېستل کېدو څپې روانې دي. که څه هم له ایران څخه د افغانانو د اېستنې بهیر ټکنی شوی، خو پاکستان بیا د سپټمبر میاشتې له لومړۍ نېټې دا لړۍ بېخي ډېره چټکه کړې او ان د ملګرو ملتونو سره د ثبت کډوالو یا «پي او ار» کارټلرونکو د اېستنې عملیات یې هم پیل کړي.
په یاد هېواد کې مېشت افغانان وایي، پولیس په بېلابېلو ایالتونو کې ورپسې کور په کور ګرځي او تر نیول کېدو وروسته یې وباسي. که څه هم ملګرو ملتونو او یو شمېر هېوادونو له اسلاماباد نه غوښتي چې د اېستل کېدو دا لړۍ دې بنده کړي، خو پاکستان د دغه غوښتنو د منلو پر وړاندې دا ځل بېپروا ښکاري.
ورسره سره جوخت، له اسلاماباد یو شمېر هغه افغانان هم اېستل کېږي چې د لوېدیځ هېوادونو سره د کار د مخینې له کبله د کډوالۍ دوسیې لري او د طالبانو له لوري له جدي ګواښونو سره مخ دي. دوه اوونۍ وړاندې ان پولیسو د جرمني هېواد اړوند هغه لسګونه پناهغوښتونکي هم و اېستل چې د یاد هېواد د سفارت اړوند مېلمستونونو کې اوسېدل.
د افغانستان د مقاومت په نوم د طالبانو مخالفې جبهې مشر احمد مسعود د دغې ډلې د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي سره د ۱۴۰۰ لمریز کال د خبرو یوه مهمه برخه په ډاګه کړه. د مسعود په وینا، متقي ورسره په لیدنه کې روښانه کړې وه چې «په اسلام کې ټاکنې ځای نهلري».
احمد مسعود وایي، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر ترې غوښتي وو چې د طالبانو پر ضد د مقاومت مبارزه پای ته ورسوي او بېرته کابل ته ستون شي.
دا لیدنه هغه مهال په تهران کې شوې وه چې طالبان تازه پر افغانستان واک نه رسېدلي وو او د مقاومت جبهې وسلهوالې جګړې پیل کړې وې. افغانستان انټرنشنل هغه مهال راپور ورکړی وو چې امیرخان متقي د ایران د سپاهپاسداران په بلنه تهران ته تللی او د همدې بلنې په ترڅ کې د هغه او د مقاومت د مشرانو د لیدو زمینه برابره شوې وه.
احمد مسعود د شنبې په ورځ (د وږي ۱۵مه) د خواله رسنیو په اېکس شبکې کې د سپېس پرمهال یو ځل بیا برخلیک ټاکنه د خلکو حق وباله او د ټاکنو پر ارزښت یې ټینګار وکړ. هغه ایران ته د ۱۴۰۰ کال سفر ته په اشارې سره زیاته کړه: «متقي راته وویل ټاکنې په اسلام کې ځای نه لري. ما ګډونوالو ته وویل نو اسلامي هېوادونه لکه ایران نه پوهېږي چې دا کار یې کفر او غیر اسلامي دی؟».
امیرخان متقي د ۱۴۰۰ کال د مرغومي په میاشت کې په ایران کې له احمد مسعود، اسماعیل خان او یو شمېر نورو افغان څېرو سره لیدلي وو. هغه کابل ته تر ستنېدو وروسته ویلي وو چې د مقاومت مشران کولای شي پرته له اندېښنې افغانستان ته بېرته راستانه شي.
احمد مسعود په پرلهپسې ډول د خلکو د ټاکنیز حق ملاتړ کړی دی. نوموړي تازه په یوه مرکه کې ویلي وو که طالبان د ټاکنو، سولې او عدالت اصول ومني، دی د خبرو اترو لپاره چمتو دی.
طالبانو د بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان اساسي قانون لغوه کړ او خپل نظام یې د خپل تفسیر شوې «اسلامي شریعت» پر بنسټ جوړ کړ. دغه ډلې په تېرو څلورو کلونو کې ټول ټاکنیز او دېموکراټیک بنسټونه منحل کړي دي.
د طالبانو مخالفین او ګڼ هېوادونه د دغه ډلې واکمني «استبدادي، غیر ولسي او نامشروع» ګڼي چې پرېکړې یې تر ډېره د دې ډلې د اصلي مشرانو، په ځانګړي ډول د ملا هبتالله په لاس کې دي.
په مسکو کې د طالبانو سفارت خبر ورکړی چې د دې ډلې سفیر مولوي ګل حسن حسن او د دوی د چاپیریال ساتنې ادارې رییس مولوي مطیعالحق د ختیځ اقتصادي فورم ناسته کې ګډون کړی. یاد سفارت ویلي، دې ناستې ته د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین هم وینا کړې ده.
په خبرپاڼه کې راغلي چې دغه غونډه کې د ګڼو هېوادونو لوړ پوړو سیاسي چارواکو، اقتصادي او علمي شخصیتونو برخه اخیستې وه. د خبر لهمخې، د دغه فورم د ګډونوالو ویناوې د همکاریو پر پراختیا، پانګونې او د سیمه ییز اړیکو پر ډېرېدو راڅرخېدې.
همداراز ویل شوي چې د طالبانو دغه سفیر لوی یوریشیا ملګرتیا غونډه کې، د نړۍوالو تادیاتو اړوند ناستې او د چاپېریال ساتنې اړوند پروګرامو تر څنګ د مسکو یوه دولتي پوهنتون دننه په علمي سیمینار کې هم ګډون کړی دی.
ویل شوي چې مولوي ګل حسن په یاد پوهنتون کې له افغان زدهکړیالانو سره هم ناسته کړې او د هغوی ستونزې یې اورېدلي دي. طالبان په داسې حال کې مسکو کې د خپلو ناستو خبرونه خپروي چې دا ډله په ټوله نړۍ کې یوازې د روسیې له لوري په رسمیت پېژندل شوې، خو سفیر پرته له ډېپلوماټیک پروټوکول څخه منل شوی.
د شنونکو په اند، طالبانو ته د اړیکو لپاره چین، روسیه او د منځنۍ اسیا هېوادونه ورپاتې دي او ویل کېږي دا اړیکې هم د امنیتي او اندېښنو له کبله طالبانو سره پالل کېږي. د روسیې او طالبانو ترمنځ شته اړیکو ته هم د شک په سترګه کتل کېږي او کارپوهان باور لري چې په دغو اړیکو کې رېښتینولي نه تر سترګو کېږي.
هممهاله روسیې چارواکو له رسمیت پېژندنې سره سره نیوکې کړي چې پر کابل واکمنو طالبانو په خپله خاوره کې ترهګرو ډلو ته ځایونه ورکړي او په دغه هېواد کې د داعش ډلې فعالیت د سیمې او ګاونډیو هېوادونو لپاره یو لوی سرخوږی دی.
په ننګرهار کې د طالبانو مرستیال والي مولوي مصطفی وایي، د کابل له ارغندي نه یې ننګرهار ته د ۲۰۰ کیلو ولټه برېښنا د مزي غځونې چارې رسماً پیل کړي او له دې سره به د ازبکستان له وارداتي برېښنا نه ۱۲۶ مېګاواټه برېښنا ورکړل شي.
نوموړی زیاتوي: «د ۱۸میاشتو په جریان کې به بشپړ شي، تقریباً ننګرهار او کونړ دواړه به د برېښنا له سهولته برخمن شي». په یاد ولایت کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ رییس د دغه نوي سب سټېشن جوړېدو چارې د صنعت کارانو لپاره هم ګټور ګام بولي. د هغه په وینا، له دې سره به د صنعتکارانو د برېښنا ستونزه هم اواره شي.
دا پروژه داسې مهال پرانېستل کېږي چې طالبانو په وار-وار خپلو څرګندونو کې ادعا کړې چې پر وارداتي برېښنا یې خپله تکیه کمه کړې؛ خو بر عکس لیدل کېږي چې دغه ډله هره ورځ د ازبکستان او ترکمنستان د وارداتي برېښنا د لا ډېرې کارونې او واردولو اړوند پروژې پرانېزي.
د جاوید افغان د اوسپنې ویلي کېدو او ترېشلو د جوړېدو فابریکې مشر حاجي تور ملنګ د افغان صنعتکارانو لپاره د برېښنا اړتیا پوره کول مهمه ګڼي. د نوموړي په خبره: «که چېرته دا پروژه څومره یې کارونه ژر تر ژره وشي، نو دلته به په سلګونه فابریکې جوړې شي. مونږ دلته حصارشاهي صنعتي پارک لرو او د برېښنا د نشتوالي له کبله غیر فعال دی».
هغه زیاتوي چې په ننګرهار کې د صنعت پر وړاندې تر ټولو لویه ننګوونه د برېښنا نشتوالی دی او که دې برخه کې رېښتونې هڅې وشي، نو ورسره به د کارخونو شمېر ډېر شي او افغانستان به ډېرو برخو کې پر ځان بسیا شي.
هممهاله د میرویس عزیزي په نوم یو افغان پانګه څه موده مخکې له طالبانو سره د ۱۰مېلیارده امریکایي ډالرو په ارزښت د لس زره مېګاواټه برېښنا د تولید تړون لاسلیک کړ او تازه یې ژمنه کړې چې لومړی پړاو یې له هرات څخه پیلوي، خو لا هم د دغه پروژې د عملي چارو څرک نه دی لیدل شوی.
طالبانو همدا تېره ورځ په کابل کې له پانګهوالو سره یوه ګډه غونډه لرله او په کې یې په کور دننه د برېښنا د تولید په تړاو بحثونه او ژمنې کړې دي. دا لومړی ځل نه دی چې طالبان یوازې ژمنې کوي، بلکې تر دې وړاندې یې هم دا خبره کړې چې پر وارداتي برېښنا خپله تکیه را کموي.
د برېټانیا د اصلاحاتو ګوند (Reform UK) مشر نایجل فراج اعلان کړی چې که د دغه هېواد لومړی وزیر شي، نو افغان ښځینه پناهغوښتونکې به بېرته د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته واستوي.
د هغه دې څرګندونې د افغان پناهغوښتونکو، په ځانګړې توګه د ښځو او د بشري حقونو په اړه جدي اندېښنې راپارولي دي.
هغه له سکای نیوز سره په مرکه کې تایید کړه، که یې واک ته ورسېږي، هغه افغانان ان که مېرمنې هم وي چې د مانش له کاناله برېټانیا ته د ننوتو هڅه وکړي؛ نو سملاسي به ونیول شي او بېرته به یې افغانستان ته وشړي. نوموړي زیاته کړه چې کېدای شي د ماشومانو لپاره بېل شرایط په پام کې ونیول شي.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې له ۲۰۲۱ کال اګسټ میاشتې راهیسې افغانستان د طالبانو تر بشپړ کنټرول لاندې دی او ګڼ نړۍوال بنسټونه او د بشري حقونو سازمانونه په دغه هېواد کې د ښځو او لږکیو د پراخو حقونو د نقض راپورونه خپروي. د ښځینه پناهغوښتونکو بېرته داسې وضعیت ته ستنول چې پهکې د ځورونې، تبعیض او سختو ټولنیزو محدودیتونو جدي خطر موجود وي، پراخ انساني زیانونه رامنځته کولای شي.
فراج همداراز اعلان کړی چې که واک ته ورسېږي، برېټانیا به د اروپایي بشري حقونو له تړون نه وباسي، د پناهغوښتونکو لپاره ځانګړي هوټلونه به وتړي او ناقانونه کډوال به په پوځې اډو کې ځای پر ځای کړي. هغه ژمنه وکړه چې د «ناقانونه کډوالۍ قانون» له تصویب وروسته به د پناهغوښتونکو د بېرته ستنولو الوتنې د افغانستان او نورو هېوادونو پر لور په دوو اوونیو کې پیل شي.
د کډوالۍ چارو کارپوهان خبرداری ورکوي چې که دغه تګلاره عملي شي، نه یوازې د نړۍوالو اصولو خلاف ده، بلکې په عملي ډول هغه حالت ته د افغان ښځو بېرته ستنول دي چې خپله ملګري ملتونه یې هم له «جنسیتي اپارټایډ» سره ورته بللی دی.
د امریکا په ګډون په ډېری هېوادونو کې د کډوالو ضد سیاستونو افغانان هم سخت زیانمن کړي او همدا اوس د متحدو ایالتونو تر څنګ له پاکستان، ایران او ترکیې څخه د افغانانو د اېستل کېدو پراخ بهیر روان دی. پاکستان د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه د ملګرو ملتونو سره د ثبت کډوالو «پي او ار» کارټلرونکو او بېاسنادو افغانانو د اېستل جدي لړۍ پیل کړې او پولیس په بېلابېلو ایالتونو کې کور په کور افغانانو پسې د لټون عملیات کوي.
هممهاله د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ او یو شمېر نور سازمانونه اندېښنه څرګندوي چې افغانستان وار دمخه له بشري ناورین سره مخامخ دی او د دغه کډوالو په ستنېدو سره د بې روزګارۍ، فقر او اقتصادي بې ثباتۍ وضعیت لا پسې خراب شوی دی.
همدا راز اندېښنه ښودل شوی چې د بېرته ستنېدونکو مېرمنو او نجونو په ژوند کې هم د طالبانو تر واک لاندې سخت محدودیتونه او بندیزونه راغلي دي.