یعقوب مجاهد د قطر دولت د دفاع له وزیر سره وکتل

په خوست کې ځايي سرچینو نن سې شنبه د (وږي ۲۵مه) وویل چې یاد مدني فعال د ځینو ټولنیزو ستونزو او په ځانګړي ډول له خوست ښار څخه تڼیو ولسوالۍ ته د غځیدلي سرک د اساسي جوړولو په اړه مبارزه کوله، خو د نوموړي دغه کار د خوست پر ځایي طالبانو ښه نه لګېده.

محمدالله ګران ته نژدې یوې سرچینې، چې نه غواړي نوم یې خپور شي وویل، « محمدالله ګران تر دې وړاندې هم په خوست کې د طالبانو بېلابېلو ادارو احضار کاوه او ترې غوښتل کېدل چې له هغې مبارزې دې لاس پر سر شي چې حکومت پکې نقد کیږي».

تر دې دمه طالبانو د ددغه ټولنیز فعال د نیول کېدو په اړه څه نه دي ویلي خو سرچینې وايي، د نوموړی دوسیه د طالبانو قضايي ادارو ته لېږل شوې ده او پر هغه دا تور دی، چې د طالبانو ضد تبلیغات یې کول.

دا اقدام یوازې پر اړیکو او کاروبار اغېز نه کوي؛ بلکې د هېواد د ځوان نسل پر غږ، هویت او ټولنیزو حرکتونو یې هم ژور سیوری غوړولی دی.

دا حالت د یوې مهمې پوښتنې سبب کېږي: ایا په افغانستان کې هم د جین زي (تنکي ځوان کهول) د راپورته کېدو امکان شته؟

د نېپال تجربه؛ د جین زي (Gen Z) راپورته کېدل

نېپال کې په سپټمبر په میاشت کې داسې یو سیاسي بدلون رامنځته شو چې سرچینه یې د ځوانانو نارضایتي وه.

حکومت د ټولنیزو رسنیو لکه فیسبوک، انسټاګرام او یوټیوب پر کارولو بندیز ولګاوه، چې دا کار د خلکو، په ځانګړي ډول د ځوانانو غوسه راوپاروله. د کار نشتوالی، د فساد کچه، د بیان ازادۍ محدودیتونه او د "نیپوټیزم" تورونه د جین زي د لاریونونو اصلي عوامل شول. دا خوځښت د حکومت د سقوط او د نوي سیاسي واقعیت د رامنځته کېدو سبب شو.

د افغانستان او نېپال ورته والی

که څه هم افغانستان او نیپال د تاریخ، جغرافیې، عقیدې، زده کړو او سیاسي باور له پلوه ډېر توپیر لري، خو د ځوان نسل د ناخوښۍ عوامل ورته دي.

دا ورته والی د ټولنیزو رسنیو له برکته دی، چې له نړۍ سره ځوانان وصل شوي او د خپل حق په پار غږ پورته کوي.

په نېپال کې زرګونو ځوانانو انټرنېټ او ټولنیزې رسنۍ د خپل کاروبار او ژوند وسیله ګرځولې وه، چې له بندیز سره یې د ځوانانو غوسه راوپارېدله، کټ مټ په افغانستان کې هم یو محدود شمېر ځوانان انټرنېټ د خپل رزق وسیله ګرځولې او همدا راز د اړیکو او کاروبار په پار درې کار اخلي چې محدودیت یې ورته غوسه راپارولی شي.

په افغانستان کې اقتصادي بحران دومره ژور شوی چې د ځوانانو لپاره د کار او فرصتونو نشتوالی د مهاجرت د څپو سبب شوی.

په افغانستان کې دا مهال نېږدې اووه میلیونه انسانان ټولنیزې رسنۍ او انټرنېټ کاروي او پر انټرنېټ بندیز ښايي دا کړکېچ لا پیاوړی کړي.

دا مهال په افغانستان کې د ټولیزو اړیکو ټول وسایل تر سخت سانسور لاندې دي او ټولنیزې شبکې د طالبانو تر فشار لاندې په پرله‌پسې ډول بندېږي، چې دا چاره د ځوان کهول د نارضایتۍ او غوسې سبب ګرځي.

همدا راز د ټولنې نیمایي برخه له بنسټیزو حقونو بې‌برخې شوې، چې دا د جین زي د غوسې یو مهم محرک ګرځېدلی شي.

بل خوا طالبان د ټول واک څښتنان دي او د خلکو ګډون په سیاسي بهیر کې نفي کوي چې دا چاره هم د جین زي د انقلاب او درېدو سبب ګرځېدلی شي.

د افغانستان ځانګړې ستونزې

سره له دې چې عوامل ورته دي، خو افغانستان د ځانګړو شرایطو له امله د نیپال د سناریو بشپړه تکرار نه شي کولی:

• سخت امنیتي کنټرول: طالبان د پولیسو، استخباراتو، امربالمعروف او سختو سزاګانو له لارې هر ډول مظاهرې یا غونډې په لومړیو ساعتونو کې ځپي، چې له امله یې د راپورته کېدو امکان کمیږي.
• انټرنېټي محدودیتونه: په داسې حال کې چې د نیپال جین زي (Gen Z) د ټولنیزو شبکو له لارې منظم شول، په افغانستان کې د انټرنېټ پرېکول او سانسور د همدې وسیلې کارونه ډېر محدودوي، خو که چېرې د سټلایټ له لارې انټرنېټ تنظیم شي د راپورته کېدو هماهنګي زیاتېدی شي.
• سیمه‌ییز وېش: د افغانستان ټولنه یو موټی سیاسي غبرګون ته په ډېره سخته راټولېږي، ځکه سمتي وېشونه د ګډ غږ پر وړاندې خنډ دي.

د افغان جین زي ځواک او د اعتراض بدیلې لارې

افغانستان د نړۍ یو له تر ټولو ځوانو ټولنو څخه دی؛ شاوخوا ۶۵ سلنه نفوس یې د ۲۵ کلونو څخه کم عمر لري. دغه نسل د نړۍوالو ارزښتونو، ټېکنالوژۍ او د بشري حقونو له ژمنو سره اشنا دی. که څه هم دوی د ښکاره لاریون توان نه لري، خو د اعتراض نوې بڼې یې رامنځته کړې دي:

• پرلیکه مقاومت: د ټولنیزو شبکو پر مټ د طالبانو پر وړاندې کمپاینونه او نړۍوالو ته د پیغام لېږل یوه تر ټولو مهمه وسیله ده.
• فردي اعتراضونه: د ښځو او نجونو وړې غونډې، د زده کړو مخفیانه دوام او د مدني خوځښتونو کوچني شبکې چې غږ یې د رسنیو له لارې غبرګ شي.
• د کډوالۍ څپې: زرګونه ځوانان د هېواد پرېښودو ته اړ شوي، چې دا خپله د یو ډول اعتراض څرګندونه ده.

په افغانستان کې د Gen Z د راپورته کېدو ټول شرایط شته، بېکاري، اقتصادي ستونزې، د بیان د ازادۍ نشتوالی، د ښځو د حقونو تر پښو لاندې کېدل او د انټرنېټ بندېدل؛ خو د طالبانو د امنیتي فشار او ټولنیزو وېشونو له امله دا خوځښت نه شي کولای د نیپال په څېر ښکاره او پراخه بڼه غوره کړي.

افغان جین زي به غالباً خپل غږ په پټو، مجازي او انفرادي لارو ورسوي. که طالبان د ازادۍ د محدودولو لاره همداسې پر مخ یوسي، نو د ځوان نسل غبرګون به د "انلاین مقاومت" په بڼه واورېدل شي او یا به هم د کډوالۍ په څپو کې انعکاس شي.

په هر حال، د افغانستان د راتلونکې سیاسي معادلې پر جوړولو کې د دې نسل رول له پامه نه شي غورځول کېدی.

د طالبانو د ریاست الوزرا د دفتر له لوري پر ایکس خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي چې د ملګرو ملتونو ځانګړې استازې روزا اوتنبایوا په دې لیدنه کې د افغانستان د ختیزو ولایتونو له زلزله‌ ځپلو سره د طالبانو د حکومت «پر وخت اقدامات او د بېړنیو مرستو رسول وستایل».

طالبانو د نوموړې له قوله ویلي، چې ملګري ملتونه به په روغتیا، طبیعي پېښو او نورو برخو کې له افغانستان سره خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.

د خبرپاڼې له مخې، اوتنبایوا زیاته کړه: «ما شخصاد ملګرو ملتونو د مرستو رسولو پروسه له نږدې څارلې او ډاډ ورکوم چې موږ به په راتلونکې کې هم له افغانانو سره د مرستې لپاره کار ته دوام ورکړو.»

هغې همداراز له طالبانو وغوښتل چې د یاد سازمان د نویو دفترونو د قراردادونو په نوي کولو کې همکاري وکړي.

په خبرپاڼه کې راغلي، د ریاست‌الوزرا د دفتر مشر ملا عبدالواسع د ملګرو ملتونو د مرستو ستاینه وکړه او ټینګار یې وکړ چې طالبان هڅه کوي پر وخت د خلکو ستونزې حل کړي.

خان په یوه پیغام کې چې د نوموړي پر ایکس خپور شوی، ویلي: «د قبایلي خلکو، د افغانستان د حکومت او د افغان ولس ترمنځ ګډه همکاري دایمي سولې ته لاره پرانیزي. له دې درې اړخیزې همغږۍ پرته عملیات نه بریالي کېږي او نه دایمي حل رامنځته کېږي.»

هغه د پاکستان د پوځ پر اوسنیو تګلارو نیوکه کړې او څرګنده کړې یې ده، چې د پوځ مشر عاصم منیر له ګومارل کېدو وروسته له افغانستان سره اړیکې قصدا خرابې شوې.

عمران خان زیاتوي، « لومړی د طالبانو حکومت ته ګواښونه وشول، بیا افغان کډوال جبرا وشړل شول، وروسته بریدونه پر افغان خاوره وشول او اوس په قبایلي سیمو کې د عملیاتو په نوم ګامونه پورته کېږي».

د پاکستان پخواني لومړي وزیر ټینګار کړی، چې د دغو تګلارو پایله یوازې د پاکستان د خلکو تلفات دي، نوموړی زیاتوي: «پولیس، پوځیان او عام ولس وژل کېږي، حال دا چې دا ټول زموږ خپل خلک دي، په دا ډول سیاست سوله نه شي ټينګولی، سوله یوازې د خبرو له لارې راتلای شي.»

عمران خان خبرداری ورکړی، چې پوځي عملیات به ترهګري نوره هم زیاته کړي او د پولیسو د مصروفېدو له امله به د قانون او نظم حالت نور هم خراب شي.

د هغه په وینا، دا تګلارې د عوامي نېشنل ګوند د حکومت پر مهال هم ناکامې شوې وې.

هغه په خېبر پښتونخوا کې پر ولسي استازو غږ کړی، چې د خپل اعلی وزیر په مشرۍ د ایالتي ستونزو د حل لپاره ګډه ناسته وکړي او په ځانګړي ډول د وروستیو سېلاب ځپلو سیمو د سولې او بیارغونې لپاره ځانګړي ګامونه پورته کړي.

خان خپلو متحدینو ته وړاندیز کړی، چې د محمود خان اڅکزي په مشرۍ د سولې پلاوی افغانستان ته واستوي او د خبرو له لارې د ستونزو حل ولټوي.

د دوشنبې په ورځ د جرمني د حکومت، بهرنیو او کورنیو چارو وزارتونو دریو ویاندویانو په برلین کې یوې خبري ناستې ته وویل، چې د دغه هېواد د کورنیو چارو وزارت استازي له طالبانو سره په تخنیکي خبرو اترو بوخت دي او له قطر نه د برلین ځینې استازي کله ناکله کابل ته کاري سفرونه کوي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت ویاند هارمسن وویل چې اوسني مذاکرات د دولتي سکرترانو له کچې ټیټې تخنیکي خبرې دي او د دې خبرو اترو هدف یوازې د اخراج میکانیزم اسانه کول دي.

هغه زیاته کړه چې نور جزئیات د خبرو اترو په جریان کې څرګندېږي او اوس یې نه شي وړاندې کولی.

هارمسن وویل، چې شاوخوا ۴۵۰ زره افغانان په جرمني کې مېشت دي او له دې ډلې شاوخوا ۱۱ زره کسان مکلف دي، چې افغانستان ته اخراج شي.

هغه په روښانه ډول ونه ویل، چې ددې ټولو افغانانو اخراج له طالبانو سره د خبرو اترو برخه دی او که نه، خو زیاته یې کړه، «شمېر، که څه هم زه یې دلته دقیق نه شم ښودلی، دومره دی چې دا خبرې اترې ارزښت لري. دغه خبرې هم اړینې دي، چې د اخراج الوتنې منظمې شي او ډیر کسان افغانستان ته واستول شي».

هغه وايي، په وتلو مکلف کسان له جنایتکارانو او خطرناکو کسانو سره مساوي نه دي، خو زیاتوي، چې «د اوسېدو حق پلي کول او دا چې څوک ستنېږي او څوک نه، د ایالتونو مسوولیت دی».

د جرمني د حکومت ویاند مایر وویل، چې د طالبانو حکومت په هیڅ صورت د افغانستان د قانوني حکومت په توګه نه پېژندل کېږي. هغه زیاته کړه، « موږ یوازې نه یو، زیاتره هیوادونه د طالبانو موقتي حکومت د افغانستان قانوني حکومت نه ګڼي. د افغانستان د نړیوالو مکلفیتونو رعایت د دې لپاره مهم دی چې افغانستان له نړیوالې ټولنې سره بیا یو ځای شي».

د بهرنیو چارو وزارت ویاند هینترسیهر وویل، چې د تخنیکي خبرو اترو د ترسره کېدو دلیل دا دی چې د طالبانو موقتي حکومت د افغانستان د قانوني حکومت په توګه نه پېژندل کېږي. هغه یادونه وکړه چې اوسني مذاکرات په دوحه کې شوي او د کابل په تړاو لا رسمي جزئیات نه دي اعلان شوي.