د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې ریيس عبدالقاهر حاجي ادریس د اقتصادي همکاریو یا ایکو سازمان د غړو هېوادونو د احصاییوي ادارو د عمومي رييسانو په اتمه انلاین غونډه کې وویل، د دغې ادارې تر ټولو مهم لومړیتوب د نفوس او د کورنیو فهرست اخیستنې سراسري ملي سروې ترسره کول دي.
د طالبان د احصایې او معلوماتو ادارې د خبرپاڼې له مخې، دغه انلاین غونډه د سې شنبې په ورځ (د وږي ۲۵مه) د ایکو سازمان د دارلانشاء په کوربتوب او د دې سازمان د غړیو هېوادونو (افغانستان، ایران، ازبکستان، اذربایجان، ترکیې، قزاقستان، قرغېزستان، پاکستان، تاجکستان او ترکمنستان) د احصاییوي ادارو د عمومي رییسانو په ګډون جوړه شوې وه.
په دې غونډه کې عبدالقاهر حاجي ادریس وویل: «اوسمهال زموږ تر ټولو مهم لومړیتوب د نفوسو او کورنیو فهرستاخیستنې سراسري ملي سروې ترسره کول دي. موږ باور لرو چې اوسني شرایط د دې مهم کار د ترسره کولو او بریالیتوب لپاره مناسب دي، کوم چې له ۱۹۷۹ کال راهیسې په افغانستان کې نه دی ترسره شوی.»
نوموړي د دې ادارې له لوري د ترسره شویو سروېګانو او په دې برخه کې نورې مهمې لاستهراوړنې د غونډې له ګډونوالو سره شریکې کړې او ژمنه یې وکړه، چې د خپل احصاییوي ملي سیسټم د عصري کولو لپاره به اوسني احصایوي میتودونه او ټکنالوژیکي نوښتونه سره یوځای کړي.
په دې غونډه کې غړو هېوادونو د «ایکو د احصایې پنځه کلن ستراتیژیک پلان ۲۰۲۱-۲۰۲۶» د پلي کولو، د ایکو د نوي لید د مسودې پر بنسټ (۲۰۲۶ – ۲۰۳۵) د اقتصادي څېړنو او احصایې (ERS) د نوي کاري پلان د تصویب او د همکاریو د لا پراختیا په تړاو هم بحثونه وکړل.
حاجي ادریس هیله څرګنده کړه، چې د ایکو سازمان د غړو هېوادونو ترمنځ په بېلابېلو برخو په ځانګړي ډول د احصاییوي سروېګانو او نورو لویو احصاییوي پروژو د ترسره کولو په برخه کې د تجربو شریکولو او تخنیکي ملاتړ اړوند همکارۍ لا پراخې شي.
د یادونې وړ ده، چې د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې شاوخوا ۲ میاشتې مخکې په ۱۴۰۴ کال کې د هېواد اټکلي نفوس نږدې ۳۶.۴ میلیونه اعلان کړ او په وینا یې په دې کې ۵۱ سلنه یې نارینه او ۴۹ سلنه یې ښځینه دي.
ویل کېږي، چې په پلازمېنه کابل کې ۶ اعشاریه ۱ میلیون وګړي ژوند کوي او له ډلې یې ۳ اعشاریه ۱ میلیون یې نارینه او ۳ میلیونه یې ښځینه دي.
دا اقدام یوازې پر اړیکو او کاروبار اغېز نه کوي؛ بلکې د هېواد د ځوان نسل پر غږ، هویت او ټولنیزو حرکتونو یې هم ژور سیوری غوړولی دی.
دا حالت د یوې مهمې پوښتنې سبب کېږي: ایا په افغانستان کې هم د جین زي (تنکي ځوان کهول) د راپورته کېدو امکان شته؟
د نېپال تجربه؛ د جین زي (Gen Z) راپورته کېدل
نېپال کې په سپټمبر په میاشت کې داسې یو سیاسي بدلون رامنځته شو چې سرچینه یې د ځوانانو نارضایتي وه.
حکومت د ټولنیزو رسنیو لکه فیسبوک، انسټاګرام او یوټیوب پر کارولو بندیز ولګاوه، چې دا کار د خلکو، په ځانګړي ډول د ځوانانو غوسه راوپاروله. د کار نشتوالی، د فساد کچه، د بیان ازادۍ محدودیتونه او د "نیپوټیزم" تورونه د جین زي د لاریونونو اصلي عوامل شول. دا خوځښت د حکومت د سقوط او د نوي سیاسي واقعیت د رامنځته کېدو سبب شو.
د افغانستان او نېپال ورته والی
که څه هم افغانستان او نیپال د تاریخ، جغرافیې، عقیدې، زده کړو او سیاسي باور له پلوه ډېر توپیر لري، خو د ځوان نسل د ناخوښۍ عوامل ورته دي.
دا ورته والی د ټولنیزو رسنیو له برکته دی، چې له نړۍ سره ځوانان وصل شوي او د خپل حق په پار غږ پورته کوي.
په نېپال کې زرګونو ځوانانو انټرنېټ او ټولنیزې رسنۍ د خپل کاروبار او ژوند وسیله ګرځولې وه، چې له بندیز سره یې د ځوانانو غوسه راوپارېدله، کټ مټ په افغانستان کې هم یو محدود شمېر ځوانان انټرنېټ د خپل رزق وسیله ګرځولې او همدا راز د اړیکو او کاروبار په پار درې کار اخلي چې محدودیت یې ورته غوسه راپارولی شي.
په افغانستان کې اقتصادي بحران دومره ژور شوی چې د ځوانانو لپاره د کار او فرصتونو نشتوالی د مهاجرت د څپو سبب شوی.
په افغانستان کې دا مهال نېږدې اووه میلیونه انسانان ټولنیزې رسنۍ او انټرنېټ کاروي او پر انټرنېټ بندیز ښايي دا کړکېچ لا پیاوړی کړي.
دا مهال په افغانستان کې د ټولیزو اړیکو ټول وسایل تر سخت سانسور لاندې دي او ټولنیزې شبکې د طالبانو تر فشار لاندې په پرلهپسې ډول بندېږي، چې دا چاره د ځوان کهول د نارضایتۍ او غوسې سبب ګرځي.
همدا راز د ټولنې نیمایي برخه له بنسټیزو حقونو بېبرخې شوې، چې دا د جین زي د غوسې یو مهم محرک ګرځېدلی شي.
بل خوا طالبان د ټول واک څښتنان دي او د خلکو ګډون په سیاسي بهیر کې نفي کوي چې دا چاره هم د جین زي د انقلاب او درېدو سبب ګرځېدلی شي.
د افغانستان ځانګړې ستونزې
سره له دې چې عوامل ورته دي، خو افغانستان د ځانګړو شرایطو له امله د نیپال د سناریو بشپړه تکرار نه شي کولی:
د افغان جین زي ځواک او د اعتراض بدیلې لارې
افغانستان د نړۍ یو له تر ټولو ځوانو ټولنو څخه دی؛ شاوخوا ۶۵ سلنه نفوس یې د ۲۵ کلونو څخه کم عمر لري. دغه نسل د نړۍوالو ارزښتونو، ټېکنالوژۍ او د بشري حقونو له ژمنو سره اشنا دی. که څه هم دوی د ښکاره لاریون توان نه لري، خو د اعتراض نوې بڼې یې رامنځته کړې دي:
په افغانستان کې د Gen Z د راپورته کېدو ټول شرایط شته، بېکاري، اقتصادي ستونزې، د بیان د ازادۍ نشتوالی، د ښځو د حقونو تر پښو لاندې کېدل او د انټرنېټ بندېدل؛ خو د طالبانو د امنیتي فشار او ټولنیزو وېشونو له امله دا خوځښت نه شي کولای د نیپال په څېر ښکاره او پراخه بڼه غوره کړي.
افغان جین زي به غالباً خپل غږ په پټو، مجازي او انفرادي لارو ورسوي. که طالبان د ازادۍ د محدودولو لاره همداسې پر مخ یوسي، نو د ځوان نسل غبرګون به د "انلاین مقاومت" په بڼه واورېدل شي او یا به هم د کډوالۍ په څپو کې انعکاس شي.
په هر حال، د افغانستان د راتلونکې سیاسي معادلې پر جوړولو کې د دې نسل رول له پامه نه شي غورځول کېدی.