د ایران د سوداګرۍ وزیر په هرات کې له افغان او ایراني سوداګرو سره وکتل

په کابل او کندهار کې دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو مشر مولوي هبت الله اخوندزاده ددې ډلې د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا برادر ته له دې امله غوسه دی، چې د بندیانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر ځانګړي استازي ادم بولر په مشرۍ امریکايي پلاوي سره یې دده له اجازې او دده د باوري کسانو له حضور پرته، کتلي دي.

په کندهار کې د طالبانو یوې سرچینې وویل، چې « شیخ وايي، له بهرنیانو سره په هره مهمه لیدنه کې باید دده نږدې کسان حضور ولري».

هبت الله ویلي، چې امریکايي پلاوي ولې د رییس الوزرا محمد حسن پرځای، د هغه د اقتصادي چارو له مرستیال ملا برادر سره کتلي دي.

د طالبانو د مشر په اړه ویل کیږي، چې د ددې ډلې د حج او اوقافو وزیر، د کانونو وزیر، د عدلیې وزیر، د لوړو زده کړو وزیر، قاضي القضات، د کندهار او بلخ والیان او د دې ډلې رییس الوزرا یې د حکمونو بشپړ متابعت کوي او په بهرنیو ناستو کې له دغو کسانو څخه د یوه تن پر حضور ټینګار کوي.

سرچینې وايي، د طالبانو یو شمېر وزیران د کندهار په سفر دي او د امریکايي بندیانو په تړاو یې له ځان سره د امریکايي پلاوي پیغام وړی دی.

کندهار ته د طالبانو یو شمېر وزیران او چارواکي تللي، چې د دې ډلې د کانونو او پټرولیم وزیر ملا هدایت الله بدري، د مالیې او اقتصاد وزیران، د کورنیو چارو وزارت لوی مرستیال ابراهیم صدر او افغانستان بانک رییس پکې شامل دي.

تېره ورځ سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دغه پلاوي د سفر یو هدف د نوري فایبر او انټرنیټ خدماتو د قطع کولو په تړاو له مولوي هبت الله سره خبرې اترې دي.

له ملا برادر سره په لیدنه کې ادم بولر ویلي و، چې امریکا او طالبانو د دوحې تړون په ښه ډول عملي کړی او هېڅ لوري سرغړونه نه ده کړې.

ملا برادر امریکايي پلاوي ته د افغانستان د اقتصاد، د نشه يي توکو د کر او قاچاق د مخنیوي، د بیکارۍ او نورو مسایلو په تړاو معلومات ورکړي وو.

ملا برادر د بندیانو په چارو کې د ټرمپ له ځانګړي استازي غوښتنه کړې وه، چې امریکا دې په افغانستان کې د تقابل پر ځای تعامل ته مخه کړي او د افغانستان په بیارغونه کې دې خپل رول ولوبوي.طالبانو د ادم بولر له قوله ویلي و، چې دواړه هېوادونه به خپل زندانیان تبادله کړي.

خو سرچینې وايي، مولوي هبت الله د قطر دفتر د پخوانیو غړو لیدنې خپلسرې ګڼي او ځینې یې په دې تورنوي چې د خپل امیر د حکمونو اطاعت نه کوي.

سرچینې زیاته کړه، « ملا خیرالله خیرخواه یې له دې امله د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت نه لرې کړ، چې دده احکام یې په بشپړه توګه نه پلي کول. د ملا برادر لپاره هم پلمه ګوري او که زور یې پرې ورسیږي، بلې څوکۍ ته یې تبدیلوي».

طالبانو تراوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نه دی ویلي.

د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت د چارشنبې په ورځ وویل، ددې ډلې اقتصادي کمیسون پرېکړه کړې چې اورانوس د ودونو تالار او ددغه تالار د موټرو تم ځای د قیمتي ډبرو مارکیټ ته ځانګړی شي.

ددغې پرېکړې په اړه ملا برادر ویلي: «هدف مو دا دی چې د ښار مهمې اقتصادي ساحې د ټولنې او سوداګرۍ د ودې لپاره اغېزناکې وکارول شي.»

یاد کمیسیون ویلي، چې په کابل ښار کې خلیج او ممتاز محل د ودونو تالارونه به د موجوده قراردادونو تر پایه پورې د کابل ښاروالۍ له اصولو سره سمې کړنې ترسره کوي.

د طالبانو د اقتصادي کمېسیون د نظر پر اساس، د نظیف مارکېټ، علاوالدین درې لارې د تېلو ټانک او ظاهر شاهي مارکېټ ازادې داوطلبۍ ته وړاندې کړل شوي او اوس مهال له نویو کرایه ګرو څخه کرایه اخیستل کېږي.

دغه پرېکړې د طالبانو د مشر هبت الله له لوري تایید شوې دي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې نوموړي دغه ایراني پلاوي سره د کابل او تهران ترمنځ د سوداګریزو ستونزو د حل او د اقتصادي همکاریو د پیاوړتیا پر لارو چارو خبرې کړې دي.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې دواړو لوریو په بندرونو کې د شته ستونزو، بانکي اسانتیاوو، ګډو اقتصادي کمېټو پر فعالېدو او د ټرانزیتي همکاریو د لاپیاوړتیا په برخو کې هوکړې ته رسېدلې دي.

د راپورونو پربنسټ؛ دا مهال د افغانستان او ایران ترمنځ د سوداګرۍ کلنۍ کچه له څلور مېلیارد ډالرو اوړي.

د کندهار یوه ځایي خبریال چې نه‌غواړي نوم یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وايي: «د وایفای بندیز پر خبریالانو ډېر ناوړه اغېز کړی. که چېرې انټرنېټ نه‌وي، د خبریال لپاره کاري شرایط سختېږي. زه باور لرم، چې له ۶۰ تر ۷۰ سلنه خبریالان به خپلې دندې له لاسه ورکړي.»

نوموړی زیاتوي، چې د خصوصي ټېلفوني او انټرنېټي شبکو بیې لوړې دي او ډېر خبریالان یې د اخیستو وس نه‌لري. نوموړي زیاته کړه: «پخوا به مو نوري فایبر ته د میاشتې ۱۵۰۰ یا ۲۰۰۰ افغانۍ ورکولې؛ خو اوس باید د نورو شبکو لپاره شاوخوا ۴۰۰۰ یا ۵۰۰۰ افغانۍ ورکړو، چې دا د ډېرو خبریالانو له وسه پورته ده.»
د لګښتونو لوړېدل او کاري محدودیتونه
د ننګرهار یو ځايي خبریال عبدالخالق (مستعار نوم)، هم ورته اندېښنه لري. نوموړی وايي: «موږ هره ورځ د راپور ورکولو، مرکې اخیستو او محتوا خپرولو لپاره انټرنېټ ته اړتیا لرو. د نوري فایبر بندېدل زموږ پر کار مستقیم اغېز کوي، ځکه نه یوازې یې سرعت لوړ و؛ بلکې بیه یې هم بده نه وه.»

د اطلاعاتو لاس‌رسی او خبریالۍ ته ګواښ

ورته‌مهال، په کابل کې یوه خپلواکه خبریاله فرشته محمدي (مستعار نوم) وايي، چې د انټرنېټ محدودیتونه نه یوازې تخنیکي ستونزې رامنځته کوي؛ بلکې د بیان ازادۍ ته هم ګواښ پېښوي. د هغې په وینا، اوسنۍ انلاین رسنۍ له چټک انټرنېټ پرته نه شي چلېدای او د شخصي مخابراني شبکو انټرنېټ بیې ډېرې لوړې دي.

مېرمن محمدي وویل: «که خبریال یا خبریاله انټرنېټ ونه‌لري، نه‌شي کولای چې راپور ورکړي، نه له سرچینو سره تماس ونیسي او نه هم خپل تولیدات خپاره کړي.»

په هېواد کې د وای فای انټرنېټ بندېدو نه یوازې د خبریالانو؛ بلکې پر انلاین کاروباریانو هم ناوړه اغېز کړی. د هېواد په یو شمېر ولایتونو کې بانکي سیسټم له جدي خنډونو سره مخ شوی دی. سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وايي، چې د بانکي خدمتونو له ګډوډۍ وروسته په بلخ کې د طالبانو والي یوسف وفا ویلي چې بانکونه دې د انټرنېټ له بندېدو معاف شي.

طالبانو د دغې ډلې مشر ملا هبت‌الله په امر دوشنبې په ورځ په پنځو ولایتونو کې انټرنېټي خدمتونه بند کړل. د هبت‌الله له‌خوا په دفترونو او کورونو کې د انټرنېټ د پرې‌کېدو له پرېکړې سره سم، څو ورځې وړاندې د طالبانو د اقتصاد وزارت په مشرۍ یو پلاوی چې د مالیې وزارت او د افغانستان بانک چارواکي په‌کې شامل وو، کندهار ته لاړ چې د طالبانو له مشر سره د انټرنېټ د پرې‌کېدو د پایلو په اړه خبرې وکړي.

د دغه ستونزې د حل لپاره د مخابراتي شرکتونو او طالبانو ترمنځ خبرو اترو هم پایله نه ده ورکړې. سرچینو راپور ورکړی، چې د طالبانو د مخابراتو او معلوماتي ټېکنالوژۍ وزارت کې د خصوصي شرکتونو استازو په یوه غونډه کې د یاد وزارت چارواکو اعلان وکړ، چې د ګرځنده انټرنېټ سرعت به هم کم او تر ۲ جي‌بي محدود شي.

بل‌خوا، د طالبانو د مخابراتو وزارت ویلي، هر شرکت چې وای‌فای انټرنېټ ته اړتیا لري، باید رسمي غوښتنلیک ورکړي او د استخباراتو له تایید او د وزارت له مراحلو تېر شي؛ نو بیا د انټرنېټ اجازه ترلاسه کولای شي.

د «نېټ بلاکس» وېب‌سایټ چې د انټرنېټ محدودیتونه څاري، هم د افغانستان د انټرنېټ ستونزه تایید کړې ده. طالبانو په کندهار، روزګان، هلمند، نیمروز، بلخ او یو شمېر نورو ولایتونو کې د بې‌سیم انټرنېټ (وای‌فای) کارول بند کړي دي. له دغه انټرنېټ نه په کورونو، ادارو او شرکتونو کې کار اخیستل کېده.

د رسنیو د راپورونو له مخې؛ دغه دواړه لوړپوړي افسران تېره اوونۍ د انګلستان هیرفورډ ښار ته نږدې د ځانګړو ځواکونو په مرکزي ځای کې نیول شوي دي.

راپورونه ښيي، چې دغه تور د یوه پخواني افغان سرتېري له‌خوا لګول شوی؛ هغه کس چې هماغه مهال یې د برېټانیا له ځانګړو ځواکونو سره په ګډو عملیاتو کې دنده ترسره کړې ده.

ډېلي مېل ورځپاڼې د برېټانیا پولیسو په حواله زیاته کړې، چې دغه دوه شکمن کسان له نیول کېدو وروسته په ضمانت خوشې شوي دي. ویل کېږي، چې یو یې له څېړونو نه وتلی دی.

د برېتانیا د دفاع وزارت ویاند دغه نیول کېدل تایید کړي؛ خو د نورو جزییاتو له ورکولو یې ډډه وکړه.

دغه قضیه په داسې حال کې راپورته کېږي، چې په افغانستان کې د برېټانوي ځانګړو ځواکونو د جنګي جرمونو د تورونو په اړه خپلواکه څېړنه روانه ده.

دغه پلټنه چې د لندن په کراون کورټ کې د لارډ جسټس هډون کیو په مشرۍ ترسره کېږي، د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۳ کلونو ترمنځ له ۸۰ نه زیاتو افغان ملکيانو د ادعا شویو وژنو په اړه څېړنه کوي؛ خو دغه نوې قضیه د پلټنې د وخت نه بهر ده.

د برېټانوي ځانګړو ځواکونو ځینو غړو د څېړنو پر بهیر نیوکه کړې او دا یې د روڼ عدالت او شته قوانینو خلاف بللې ده. قاضي په دغه پېښه کې ځینو شاهدانو ته اجازه ورکړې، چې په شخصي توګه شاهدي ورکړي؛ پرته له دې چې په محکمه کې په عام ډول حاضر شي.

د دغه پېښې په غبرګون کې ځینو پخوانیو برېټانوي پوځي چارواکو ویلي، چې دا ډول تورونه باید په بشپړه توګه وڅېړل شي؛ خو په ورته وخت کې یې ټینګار کړی، چې پوځ حق لري د ناڅرګنده سرچینو پر وړاندې له ځانه دفاع وکړي.

د افغانستان په اړه د څېړنو خپلواک کمېسیون دوه کاله دمخه په لندن کې کار پیل کړ او ټاکل شوې، چې وروستۍ موندنې به یې تر ۲۰۲۷کاله پورې اعلان شي.