د بګرام په اړه د چین غبرګون؛ د بګرام هوايي اډې په اړه پرېکړه د افغانانو حق دی

هامیچ فاکونر وايي:«زه ډېر خوشحاله یم چې پيټر او باربي رینولډز نور په افغانستان کې بندیان نه دي او د دوی کړاو پای ته رسېدلی دی.»

نوموړي ویلي، چې په افغانستان کې د بریتانیايي وګړو لپاره د حکومت کونسلي ملاتړ ډېر محدود دی او هېڅوک باید افغانستان ته سفر ونه وکړي.

نوموړي دا څرکندونې پر داسې مهال کړې، چې یوه برېتانیايي جوړه له اووه میاشتو زندانې کېدو وروسته نن خوشې شول.

د سرې میاشتې ټولنې په خبرپاڼه کې چې پر اېکس یې خپره کړې راغلي، شهاب الدین دلاور تېره ورځ د نورګل ولسوالۍ هغو دوو موقتي کمپونو ته ورغی چې د زلزلې له امله بې‌کوره شویو کورنیو لپاره جوړ شوي دي، او هلته یې د زیانمنو کورنیو وضعیت له نږدې ولید.

خبرپاڼه زیاتوي چې، د سرې میاشتې مشر د کمپونو مسولینو ته لارښوونه وکړه چې د زلزله‌ځپلو کورنیو اړتیاوو ته باید په بېړه او موثر ډول رسېدنه وشي.

شهاب‌الدین دلاور وویل: «سره میاشت د خلکو د خدمت یوه بشردوستانه اداره ده، موږ به د شتمنې ټولې سرچینې د هغو کورنیو ملاتړ ته ځانګړې کړو چې د وروستۍ زلزلې په پایله کې یې خپل عزیزان او کورونه له لاسه ورکړي دي او هېڅ ډول مرسته به ترې ونه ځنډول شي.»

نوموړي په خپلو خبرو کې زیاته کړه: «سره میاشت به د خپل بشري ماموریت، ژمنتیا او صداقت له مخې عمل وکړي او تر هغې به له اغېزمنو کورنیو ملاتړ ته دوام ورکړي، څو د هغوی ژوند بېرته عادي حالت ته ستنیږي.»

د ۲۰۲۵ کال د اګست په ۳۱مه، کونړ او څو نور ختېز ولایتونه زورورې زلزلې ولړزول چې په پایله کې یې زرګونه کسان مړه او ټپیان شول او زرګونه کورنۍ د کورونو د ویجاړیدو له امله بې‌کوره شوې.

د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، ددغه زلزلې له امله رزګونه ودانۍ ویجاړې شوې او تر ۲۳ زره ډېر خلک د خپلو کورونو پرېښودو ته اړ شوي دي.

د اماسیا پولیس زیاتوي، چې نیول شوي افغان کډوال د ۱۸ او ۳۰ کلونو ترمنځ عمرونه لري او دمګړۍ د بهرنیو وګړو د اخراج په مرکزونو کې ساتل کیږي.

پولیسو د افغان کډوالو د انتقال لارۍ چلونکی هم د ناقانونه کډوالو د لېږدولو په تور نیولی دی او د هغه قضیه یې محکمې ته وړاندې کړې ده.

په وروستیو کلونو کې ترکیه د کډوالو، په ځانګړې توګه د افغانانو لپاره اروپا ته د تګ په یوې لویه لار بدله شوې ده او هر کال زرګونه افغانان اروپا ته د رسېدو په هیله ترکیې ته پر خطرناکو لارو سفر کوي. ډېری وخت پر دغو لارو کډوال مړه یا وژل کېږي.

د ترکیې حکومت په دې وروستیو کې د خپلو پولو د کنټرول او په ناقانونه توګه د کډوالو د ننوتلو سره د مبارزې لپاره سخت اقدامات پیل کړي دي.

د ترکیې د کډوالو ادارې د شمېر له مخې په ۲۰۲۴ کال کې له ۲۳۰ زرو څخه ډېر بې اسناده کډوال نیول شوي او بېرته خپلو هېوادونو ته استول شوي دي.

دغه جمهوري غوښتونکي استازي د نیوز مېکس په نامه یوې امریکايي رسنۍ ته ویلي، چې د بګرام هوايي اډې جغرافیوي موقعیت او په تېر کې د امریکا لویې پانګونې ته په کتو د دغه اډې د بېرته ترلاسه کولو ارزښت د پام وړ دی.

نوموړي ویلي، چې د بګرام بېرته نیول نه یوازې د امریکا د امنیتي ګټو پورې تړاو لري؛ بلکې د چین د مخ پر زیاتېدونکي ګواښ پر وړاندې د مقابلې په برخه کې ګټور تمامېدای شي.

هغه وایي:« په دې کې شک نه‌شته، چې دغه اقدام له ستراتیژیک پلوه بیخي سم دی او دا څومره لویه تراژیدي ده چې دا مهال هلته موږ څار نه‌لرو؛ په داسې حال کې چې د ستراتیژیکو موقعیتونو او په ځانګړې توګه د دغه ځای د ترلاسه کولو لپاره مېلیاردونه ډالر مصرف شوي او زرګونه کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.»

دا په داسې حال کې ده، چې تازه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې متحده ایالات غواړي د افغانستان بګرام هوایي اډه بېرته ترلاسه کړي. نوموړي د دغه اډې پرېښودل د امریکا د پخواني ولسمشر جوبایډن ستره «تېروتنه» بللې ده.

له بل پلوه ځینو امریکايي چارواکو بیا ویلي، چې د بګرام هوايي اډې بېرته نیول اسانه کار نه‌دی. یوه امریکايي چارواکي رویټرز خبري اژانس ته ویلي، چې د بګرام هوايي اډې بېرته نیول لسګونه زره پوځیانو، ګڼو لګښتونو او پېچلو لوژستیکي عملیاتو ته اړتیا لري او له دې ټولو ور هاخوا د بګرام د امنیت ټینګښت به خورا ستونزمن وي.

ورته مهال یوه بل امریکايي چارواکي بیا رویټرز خبري اژانس ته ویلي، چې دا مهال د بګرام د نیولو لپاره هیڅ ډول رسمي پلان نه‌شته. د بګرام هوايي اډه د پروان ولایت د چاریکار ښار شمال ته نږدې د کابل نه شاوخوا ۶۰ کیلومتره لرې پرته ده، چې د ستراتیژیک موقعیت له مخې د افغانستان مرکزي سیمو ته نږدې او له چین، ایران، پاکستان او منځنۍ اسیا سره د واټن له مخې خورا مهمه سیمه ګڼل کېږي.

کورټېس افغانستان انټرنشنل ته په یو لیکلي پېغام کې ویلي: «دا تصور چې د طالبانو مشر هبت‌الله اخندزاده به امریکا ته د بګرام د پرېښودو اجازه ورکړي، یوازې د خندا وړ ده.» هغې زیاته کړې، چې طالبانو شل کاله له امریکایي او ناټو ځواکونو سره مخامخ جګړه وکړه او دا شونې نه‌ده چې اوس بېرته د ورتګ لپاره ورته دروازې پرانېزي.

لېزا کورټېس چې د ډونالډ ټرمپ د لومړۍ دورې پر مهال د دوحې تړون د جوړېدو په بهیر کې د پالیسۍ جوړوونکو له ډلې وه، وویل: «په دې تړون کې روښانه شوې، چې امریکا به د ۲۰۲۱م د مئ تر میاشتې ټول ځواکونه له افغانستان نه وباسي.»

هغې زیاته کړه، که ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۱م د دوبي پر مهال هم ولسمشر پاتې شوی وای؛ نو ښايي خپله پرېکړه یې بدله کړې وای، خو حقیقت دا دی چې د ټرمپ لومړۍ ادارې د دوحې تړون په چوکاټ کې د ټولو امریکايي ځواکونو د اېستلو پرېکړه کړې وه.

د امریکا او طالبانو ترمنځ د دوحې تړون د ۲۰۲۰م کال د فبرورۍ په میاشت کې لاسلیک شوی و.

کورټېس چې د ټرمپ په اداره کې یې د ولسمشر مرستیالې سلاکارې او د امریکا د ملي امنیت شورا د سویلي او منځنۍ اسیا د برخې مشري کړې ټینګار کوي، چې: «په دوحې تړون کې هېڅ ځای داسې څه نه دي لیکل شوي، چې امریکايي ځواکونه دې په بګرام کې پاتې شي.»

ډونالډ ټرمپ تېره ورځ د برېټانیا له لومړي وزیر کې‌یر سټارمر سره په ګډه خبري غونډه کې وویل: «موږ هڅه کوو، چې د بګرام هوايي اډه بېرته ترلاسه کړو. طالبان هم له موږ ځینې غوښتنې لري او موږ هم هغه اډه غواړو.»

ځینې اوسني او پخواني امریکايي چارواکي وايي، د ټرمپ له لور‌ي د بګرام د نیولو طرحه په حقیقت کې یو ځل بیا پر افغانستان د یو بل پوځي یرغل په مانا بولي. د دوی په وینا؛ دغه کار یوازې د زرګونه سرتېرو او پرمختللو پوځي وسایلو پر مټ شونی دی.