په هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست مسوولین وايي، چې له ایران څخه د افغان کډوالو د ستنولو د بهیر له پیله تر دې مهاله یو میلیون و ۵۷ زره او ۶۸۶ افغان کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي.
په هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور رییس احمد الله متقي د دې ډلې تر واک لاندې باختر اژانس ته ویلي، چې له ایران څخه د افغان کډوالو د اېستلو د بهېر له پیل څخه تردې مهاله یوازې د اسلام کلا له لارې له یو مېلیون څخه ډېر افغان کډوال بېرته افغانستان ته راستانه شوې دي.
نوموړي ویلي، چې راستانه شویو کډوالو سره یې د نغدي مرستو، کډوال خپلو اصلي سیمو ته د استولو ترڅنګ نورې اسانتیاوې هم ورته چمتو کړي دي.
طالب چارواکو ویلي، چې له ایران څخه راستنېدونکو کډوالو لپاره یې په اسلام کلا کې موقتي پنډغالۍ هم جوړ کړی دی.
پر همدغه مهال په هرات کې د طالبانو د کار او ټولینزو چارو ریاست ویلي، چې له ایران څخه د راستانه شویو کډوالو له ډلې څخه یې ۱۵ زره مسلکي کسان هم ثبت کړي او یادو کسانو ته به د کار زمینه هم برابره کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې ایران د روان کال په غبرګولي میاشت کې له دغه هېواد څخه د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو بهر پیل کړ او په لومړیو ورځو کې یې په هرو څلورویښت ساعتونو کې زرګونه کسان په زور افغانستان ته ستنول.
په پاکستان کې د طالبانو پخواني سفیر عبدالسلام ضعیف ویلي چې امریکا په افغانستان کې د درېیمې نړیوالې جګړې د چمتوالي لپاره د حضور په لټه کې ده. د نوموړي په وینا له افغانستان څخه دا ډول تمه لرل بې اساسه او بې ګټې ده. ضعیف دا هم ویلي چې د افغانستان په اړه د ټرمپ برداشت غلط دی.
عبدالسلام ضعیف د شنبې په ورځ (د وږي ۲۹مه) پر اېکسپاڼه لیکلي، تاریخ ثابته کړې چې هېڅ ځواک نه دی توانېدلی افغانستان له خپلې بې طرفۍ څخه د یوه لوري په ګټه وکاروي.
هغه زیاتوي، چې هېڅ واکمن نه شي کولی د افغانستان په خاوره کې د بهرنیو ځواکونو د پوځي حضور په اړه معامله وکړي.
نوموړي خبرداری ورکړی چې په تېرو وختونو کې دا ډول هڅو ثابته کړې چې افغانستان د ورانۍ او بربادۍ پر لور یوسي.
ضعیف وایی:«امریکا هڅه کوي چې په پاکستان، افغانستان او اذربایجان په اراضي کې ځانته ځای پیدا کړي او سیمه تر خپل پوځي او استخباراتي پوښښ لاندې راولي.»
ضعیف اټکل کوي، چې درېیمې نړیوالې جګړې لپاره چمتوالی روان دی او ښايي تر ۲۰۲۵ کال پورې یوه لویه جګړه رامنځ ته شي.
دغه پخواني طالب چارواکي یادې څرګندونې پر داسې مهال کړي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعې په ورځ تایید کړه چې له طالبانو سره د امریکا د ځواکونو د بېرته ستنېدو په اړه خبرې راوانې دي.
د رویټرز د راپور له مخې دغه خبرې د جون له میاشتې پیل شوي دي.
ټرمپ په یوه خبرې ناسته کې وویل چې امریکا غواړي د بګرام هوایي اډې کنټرول بېرته ترلاسه کړي. ټرمپ ویلي:«یو دلیل دادی چې بګرام یوازې یو ساعت لرې دی له هغه ځایه چې چین خپلې اټومې وسلې تولیدوي.»
د هغه په وینا طالبان له امریکا ځینې غوښتنې لري او په بدل کې یې باید د بګرام کنټرول واشتنګټن ته وسپارل شي.
د وال سټریټ ژونال د راپور پر بنسټ امرکايي چارواکي د طالبانو سره د ترهګرۍ د ځواکونو د محدودې استوګنې پر سر په لومړنیو خبرو بوخت دي.
په کابل کې د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دې ډلې د اوبو او برېښنا وزارت له جګپوړي سلاکار فاروق اعظم نه غوښتي، چې د نجونو د زده کړو په تړاو پر خپلو وروستیو څرګندونو پښېماني وښيي او د طالبانو له مشر څخه بښنه وغواړي، خو فاروق اعظم د طالبانو دغه غوښتنه رد کړې ده.
د طالبانو سرچینو د شنبې په ورځ، د وږي پر۲۹مه، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو ادارې د فاروق اعظم د خوشې کولو لپاره نوموړي ته یو لړ شرایط وړاندې کړي، چې یو پکې ددې ډلې له مشر ملا هبت الله نه رسمي بښنه غوښتل دي.
له فاروق اعظم سره د کابل په نظارت خونه کې د طالبانو یوه پلاوي لیدلي او ورته ویلي یې دي، چې د نجونو د زده کړو په تړاو د نوموړي وروستۍ څرګندونې د طالبانو له واک نه«بغاوت» او د ملا هبت الله پر وړاندې «سپکاوی» دی.
سرچینو وویل، « طالبانو فاروق اعظم ته ویلي، تاسې په رسمي اداره کې سلاکار یاست او د ملاهبت الله اطاعت پر تاسې واجب دی او تاسې د هغه سپکاوی کړی او باید بښنه وغواړئ».
سرچینې زیاتوي، چې طالبانو فاروق اعظم ته ویلي، « په خپلو ټولنیزو رسنیو کې ولیکئ، چې زه د نجونو د زده کړو په اړه پر خپلو څرګندونو پښېمانه یم او په دې برخه کې له ملاهبت الله بښنه غواړم».
د طالبانو د سرچینو په وینا، فاروق اعظم د طالبانو پلاوي ته ویلي، چې د ده عمر اوس له ۸۰ لوړ دی، د نجونو د تعلیم په خبره ټینګ ولاړ دی او زندان تېرولو ته چمتو دی، خو هیڅکله به نه پښېماني وښيي او نه به له ملا هبت الله نه بښنه وغواړي.
سرچینو د فاروق اعظم له قوله وویل:« زه چې افغانستان ته راغلی یم، زما هدف ولس ته کار کول و او په دې مرحله کې د نجونو د تعلیم د ملاتړ لپاره هرې قربانۍ ته تیار یم».
د طالبانو سرچینې وايي، فاروق اعظم نه یوازې دا چې د نجونو د تعلیم د ملاتړ په تړاو د فیسبوکي پوسټ له امله نیول شوی بلکې په کونړ کې له زلزله ځپلو سیمو څخه د لیدنې پرمهال یې په څو ناستو کې د طالبانو د مشر ملاهبت الله پر کړنو نیوکې کړې وې او د نجونو د تعلیم د بندیدو کار یې ناسم بللی و.
سرچینو وویل:« په کونړ کې فاروق اعظم پر ملاهبت الله توندې نیوکې کړې وې او بیا وروسته د طالبانو استخباراتو د هغه څرګندونې ثبت کړې وې او بیا یې هغه کندهار ته لېږلې وې».
د طالبانو د اوبو او برېښنا وزارت سلاکار فاروق اعظم د وږي پر۲۴مه خپل زوی ته په لیک کې لیکلي و، چې طالبانو د ښځو زده کړو، عصري زده کړو او د امر بالمعروف د کمزوریو د په ګوته کولو له امله زندان ته اچولی دی.
فاروق اعظم په لیک کې هم دا هم ویلي و، « دا هغه څه دي، چې زه [یې په اړه] تر دغه سخت چلند ته تیار یم».
هغه دغه راز په دغه لیک کې ویلي و، چې ددین، وطن او «امارت» د استحکام لپاره متعهد دی.
د وږي پر۲۴مه د طالبانو د اوبو او برېښنا وزارت سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلی و، چې فاروق اعظم د طالبانو د مشر په امر نیول شوی دی.
فاروق اعظم د کونړ زلزلې پرمهال ویلي و، ښځینه روغتیاپالانې دې هغو طالبانو ته د درس کېدو په موخه کونړ ته لاړې شي چې د مېرمنو تعلیم ګټور نه بولي.
د فاروق اعظم له نیول کېدو وروسته د هغه دوسیه د کابل نظامي محکمې ته لېږل شوې ده.
هغه وخت هم د طالبانو سرچینو ویل، چې فاروق اعظم په دې وروستیو کې لیکنې او په شخصي مجلسونو کې د امارت د پالیسۍ خلاف څرګندونې کولې نو له همدې امله نیول شوی دی.
ډاکټر فاروق اعظم په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۳ کلونو کې د افغانستان د سوله ییز بدلون غورځنګ مشري کړې او له دې وړاندې د افغانستان د ملي اسلامي جبهې مرستیال مشر و.له ۱۹۸۹ نه تر ۱۹۹۱ کال پورې د پوهنې او وروسته د کډوالو چارو وزیر و. هغه د افغانستان د مطالعاتو فورم مشري کړې او په ۲۰۲۲ کال کې یې د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت د سلاکار په توګه چارې پیل کړې.
اعظم په کندهار کې زیږېدلی او له کابل پوهنتون نه یې د اقتصاد لیسانس، د بیروت له امریکایي پوهنتون نه یې د کرنې اقتصاد ماسټري او له لندن پوهنتون نه یې د اوبي سرچینو په برخه کې دکتورا اخېستې ده.
نوموړی د جمهوري نظام منتقد و او د طالبانو نږدې خواخوږی ګڼل کیږي.
د ایران دولتي اژانس ایرنا د ایراني چارواکو په حواله راپور ورکړی، چې د روان کال له پيل راهیسې شاوخوا ۳۰ زره افغان زده کوونکي، چې په خراسان رضوي او مشهد کې مېشت وو، له خپلو کورنیو سره یو ځای افغانستان ته اېستل شوي دي.
د ایرنا د دغه راپور له مخکې چې د شنبې په ورځ یې خپور کړی لا هم ۳۵ زره افغان زده کوونکي په زده کړو بوخت دي.
ایرنا د خراسان رضوي ولایت د امنيتي چارو مرستیال امیرالله شمقدري په حواله لیکلي، چې مخکې په دې ولایت کې تر ۷۵ زره ډېر افغانان په زده کړه بوخت وو، چې نیم شمېر یې قانوني اسناد نه درلودل او اوس خپل هېواد ته ستانه شوي دي.
شمقدري زیاته کړه چې دا شمېر خورا زیات دی او اټکل کېدای شي د دغو زدهکوونکو تر شړلو وروسته شاوخوا زر ټولګي تش شوي وي.
د هغه په وینا، د شړل شوو زدهکوونکو ۹۵ سلنه په مشهد کې مېشت وو، خو ۳۵ زره نور افغان زدهکوونکي چې قانوني اسناد لري، اوس هم خپلو زدهکړو ته دوام ورکوي.
د خېبرپښتونخوا ایالت اټک ښار نه یو شمېر افغان کډوالو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي چې پاکستاني پولیسو له تېرې یوې اوونۍ راهیسې کور په کور د دوی نیولو پسې ګرځي او هره ورځ یوازې لسګونه افغانان له همدې سیمې نه افغانستان ته ډیپورټ کوي.
یوه کډوال شنبه (وږي ۲۹مه) وویل چې همدا اوس یې هم د کور مخ ته پولیس ولاړ دي او دروازه ور ډبوي. دې کس د نوم نه ښودلو په شرط زیاته کړه: «زه وېرېږم چې ښايي دروازې راپسې را ماته کړي، ځکه د یو شمېر کورونو دروازې یې په لغتو لغتو غورځولي دي». دا کډوال چې د بشري حقونو د ملاتړ په برخه کې مخینه لري اندېښمن دي، که افغانستان ډیپورټ شي، نو ښايي طالبان یې ونیسي.
د نوموړي په خبره، درې کاله مخکې پاکستان ته راغلی او تکل یې دا دی چې په یو لوېدیځ هېواد کې مېشت شي؛ خو د ټکنیو چارو له امله یې قضیه نامالوم حالت کې پرته ده. هغه نیوکه کوي چې یو شمېر هېوادونو په لوی لاس پناه غوښتونکي افغانان پاکستان کې ناسم وضعیت ته پرېښي.
د اسلاماباد په ګلبرګ ګرین ښارګوټي کې یو مېشت افغان خبریال هم له ورته کړاو سره مخ دی. هغه وایي، په تېرو څلور میاشتو کې یې څو څو ځله د پاکستانۍ ویزې د تمدید لپاره غوښتنلیک سپارلی او درې ځله رد شوی دی. دغه خبریال زیاتوي چې د یاد هېواد کورنیو چارو وزارت د افغانانو د ویزې تمدید بهیر بند کړی او له همدې امله اوس دوی په ناقانونه توګه ژوند کوي.
دې خبریال وویل: «موږ څه وکړو، نه ویزې راکوي، نه مو ژوند ته پرېږدي او هره ورځ راپسې پولیس د کورونو دروازې ټکوي». د ده په خبره، د پاکستان حکومت په لوی لاس افغان کډوال په ناقانونه توګه مېشتیدو ته مجبوره کړي، ځکه د قانوني مېشتیدنې ټول بدیلونه یې لهمنځه وړي دي.
پاکستان د روان کال په اپرېل میاشت کې لومړی د ACC کارټلرونکو او بې اسناده افغانانو د اېستل کېدو بهیر پیل کړ او اوس یې د سپټمبر له لومړۍ نېټې د ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوالو د اېستل کیدو لړۍ هم پیل کړې ده.
یوازې پاکستان او ایران د روان زېږدیز کال له پیل څخه تر ۲ مېلیونه افغان کډوال افغانستان ته ستانه کړي چې په دې سره د طالبانو له لوري پیل شوی بشري ناورین لا پراخ شوی دی دی.
سره له دې چې د طالبانو د واکمنۍ څلورکاله تېرېږي، خو دا ډله لا هم له هویتي ناورین سره مخ ده او له روسیې پرته بل هېڅ هېواد په رسمیت نه ده پېژندلې. نړۍوالې انزوا او هویتي ناورین د طالب مشرانو ترمنځ شخړو، داخلي ناندریو او پرلهپسې کشالو ته لاره هواره کړې ده.
د جولای پر ۳مه، روسیه لومړنی هېواد شو چې طالبان یې په رسمیت وپېژندل او هممهاله د دې ډلې د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي دا چاره «زړور ګام» وباله. هغه له نورو هېوادونو هم غوښتنه وکړه چې د روسیې پر پل قدم کېږدي او دې ډلې ته د رسمیت پېژندو امتیاز ورکړي.
ډېپلوماټ مجلې په خپل راپور کې لیکلي، د دې پر ځای چې دا رسمیت پېژندنه د طالبانو واک لا پسې ټینګ کړي برعکس یې داخلي درزونه لا ډېر کړي دي.
مالي سرچینې د تاوتریخوالي په لومو کې
ډېپلوماټ کاږي چې د طالبانو د واک له لومړۍ ورځې راهیسې افغانستان د اقتصادي سقوط په حال کې دی. بهرنیو مرستو چې د پخواني حکومت شاوخوا ۷۵ سلنه بودجه یې پوره کوله، مخه ډب شوې او د افغانستان بانک نږدې ۷ میلیارده ډالره شتمنۍ د بندیزونو له امله کنګل شوې. که د دې ډلې د رسمیت پېژندنۍ کړۍ پراخېږي، نو د مالي سرچینو برابرېدو په ګډون به د بانکي سېسټمونو پیاوړي کېدو، ګمرکي عوایدو لوړېدو، سوداګریزو او امنیتي تړونونو له امتیازاتو هم برخمه شي.
د دې ترڅنګ نیوکې دي چې طالبان لا هم په قبیلوي جوړښتونو کې ښکېل دي، مشران او مذهبي څېرې یې ټوټهشوی واک مخې ته وړي. د درز اصلي لوبغاړي کندهار مېشتی ملا هبتالله او د هغه د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني دی.
له قومي کشالو سره مخامخېدل
که څه هم طالبان زیاتره پښتانه دي، خو په منځ کې یې تاجک، اوزبیک او هزاره قوماندانان هم شته. په تېرو کلونو کې څو څو ځله د سرچینو پر وېش او د پښتونمحوره مشرتابه پر جوړښت نارضایتي په ځلونو راپورته شوې ده. هر څومره چې مالي سرچینې ډېرېږي دا سیالي ورسره هم لا پراخېږي.
راپورونه ښيي چې ځینې وختونه دغه شته درزونه پر تاوتریخوالي هم بدل شوي دي. د بېلګې په توګه د روان زېږدیز کال په فبرورۍ میاشت کې د بدخشان ولایت د سرو زرو پر کان شخړه کې د طالبانو دوه ډلې سره ښکېلې شوې او یو بل ته یې مرګ ژوبله هم واوښته.
بهرنی فشار او تازه مسوولیتونه
د رسمیت پېژندنې مساله یوازې د مالي سرچینو یا اقتصاد پیاوړتیا پورې هم محدوده نه ده، بلکې د کورني سیاست تر څنګ بهرنی تګلاره یې هم مهم اړخونه دي.
کورنی سیاست: د ښځو حقونه او ټولګډونی حکومت هغه غوښتنې دي چې طالبان ورته غاړه نه ږدي او دې برخه کې پر کابل واکمنه دا ډله هېڅ ډول تعامل ته غاړه نه ږدي. د نجونو زده کړې یې محدودې کړي او واک یې هم یوازې تر خپلې ډلې پورې انحصار کړی دی.
بهرنۍ تګلاره او چلند: د پولو مدیریت، د ترهګریزو فعالیتونو مخنیوی او د تړونونو رعایت هم د طالبانو پر وړاندې یوه بله مساله ده. دا ډله په دې برخه کې هم چندان ښه مخینه نهلري او ان وخت ناوخت یې له خپلو ګاونډیانو سره هم جګړې راغلې دي. یوازې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو میاشتو کې یې له پاکستان سره ۶ نښتې کړي. له ایران سره یې د اوبو پر سر ناندرۍ د تاوتریخوالي تر کچې رسېدلي او د همدې روان کال په اګسټ میاشت کې یې د تاجکستان له پولهساتو ځواکوننو سره هم جګړه وکړه.