طالبانو فاروق اعظم ته ویلي چې له مولوي هبت الله بښنه وغواړي

د ایرنا د دغه راپور له مخکې چې د شنبې په ورځ یې خپور کړی لا هم ۳۵ زره افغان زده کوونکي په زده کړو بوخت دي.

ایرنا د خراسان رضوي ولایت د امنيتي چارو مرستیال امیرالله شمقدري په حواله لیکلي، چې مخکې په دې ولایت کې تر ۷۵ زره ډېر افغانان په زده کړه بوخت وو، چې نیم شمېر یې قانوني اسناد نه درلودل او اوس خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

شمقدري زیاته کړه چې دا شمېر خورا زیات دی او اټکل کېدای شي د دغو زده‌کوونکو تر شړلو وروسته شاوخوا زر ټولګي تش شوي وي.

د هغه په وینا، د شړل شوو زده‌کوونکو ۹۵ سلنه په مشهد کې مېشت وو، خو ۳۵ زره نور افغان زده‌کوونکي چې قانوني اسناد لري، اوس هم خپلو زده‌کړو ته دوام ورکوي.

یوه کډوال شنبه (وږي ۲۹مه) وویل چې همدا اوس یې هم د کور مخ ته پولیس ولاړ دي او دروازه ور ډبوي. دې کس د نوم نه ښودلو په شرط زیاته کړه: «زه وېرېږم چې ښايي دروازې راپسې را ماته کړي، ځکه د یو شمېر کورونو دروازې یې په لغتو لغتو غورځولي دي». دا کډوال چې د بشري حقونو د ملاتړ په برخه کې مخینه لري اندېښمن دي، که افغانستان ډیپورټ شي، نو ښايي طالبان یې ونیسي.

د نوموړي په خبره،‌ درې کاله مخکې پاکستان ته راغلی او تکل یې دا دی چې په یو لوېدیځ هېواد کې مېشت شي؛ خو د ټکنیو چارو له امله یې قضیه نامالوم حالت کې پرته ده. هغه نیوکه کوي چې یو شمېر هېوادونو په لوی لاس پناه غوښتونکي افغانان پاکستان کې ناسم وضعیت ته پرېښي.

د اسلام‌اباد په ګلبرګ ګرین ښارګوټي کې یو مېشت افغان خبریال هم له ورته کړاو سره مخ دی. هغه وایي، په تېرو څلور میاشتو کې یې څو څو ځله د پاکستانۍ ویزې د تمدید لپاره غوښتنلیک سپارلی او درې ځله رد شوی دی. دغه خبریال زیاتوي چې د یاد هېواد کورنیو چارو وزارت د افغانانو د ویزې تمدید بهیر بند کړی او له همدې امله اوس دوی په ناقانونه توګه ژوند کوي.

دې خبریال وویل: «موږ څه وکړو، نه ویزې راکوي،‌ نه مو ژوند ته پرېږدي او هره ورځ راپسې پولیس د کورونو دروازې ټکوي». د ده په خبره، د پاکستان حکومت په لوی لاس افغان کډوال په ناقانونه توګه مېشتیدو ته مجبوره کړي، ځکه د قانوني مېشتیدنې ټول بدیلونه یې له‌منځه وړي دي.

پاکستان د روان کال په اپرېل میاشت کې لومړی د ACC کارټ‌لرونکو او بې اسناده افغانانو د اېستل کېدو بهیر پیل کړ او اوس یې د سپټمبر له لومړۍ نېټې د ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوالو د اېستل کیدو لړۍ هم پیل کړې ده.

یوازې پاکستان او ایران د روان زېږدیز کال له پیل څخه تر ۲ مېلیونه افغان کډوال افغانستان ته ستانه کړي‌ چې په دې سره د طالبانو له لوري پیل شوی بشري ناورین لا پراخ شوی دی دی.

د جولای پر ۳مه، روسیه لومړنی هېواد شو چې طالبان یې په رسمیت وپېژندل او هم‌مهاله د دې ډلې د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي دا چاره «زړور ګام» وباله. هغه له نورو هېوادونو هم غوښتنه وکړه چې د روسیې پر پل قدم کېږدي او دې ډلې ته د رسمیت پېژندو امتیاز ورکړي.

ډېپلوماټ مجلې په خپل راپور کې لیکلي، د دې پر ځای چې دا رسمیت پېژندنه د طالبانو واک لا پسې ټینګ کړي برعکس یې داخلي درزونه لا ډېر کړي دي.

مالي سرچینې د تاوتریخوالي‌ په لومو کې

ډېپلوماټ کاږي چې د طالبانو د واک له لومړۍ ورځې راهیسې افغانستان د اقتصادي سقوط په حال کې دی. بهرنیو مرستو چې د پخواني حکومت شاوخوا ۷۵ سلنه بودجه یې پوره کوله، مخه ډب شوې او د افغانستان بانک نږدې ۷ میلیارده ډالره شتمنۍ د بندیزونو له امله کنګل شوې. که د دې ډلې د رسمیت پېژندنۍ کړۍ پراخېږي، نو د مالي سرچینو برابرېدو په ګډون به د بانکي سېسټمونو پیاوړي کېدو، ګمرکي عوایدو لوړېدو،‌ سوداګریزو او امنیتي تړونونو له امتیازاتو هم برخمه شي.

د دې ترڅنګ نیوکې دي چې طالبان لا هم په قبیلوي جوړښتونو کې ښکېل دي، مشران او مذهبي څېرې یې ټوټه‌شوی واک مخې ته وړي. د درز اصلي لوبغاړي کندهار مېشتی ملا هبت‌الله او د هغه د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني دی.

له قومي کشالو سره مخامخېدل

که څه هم طالبان زیاتره پښتانه دي، خو په منځ کې یې تاجک، اوزبیک او هزاره قوماندانان هم شته. په تېرو کلونو کې څو څو ځله د سرچینو پر وېش او د پښتون‌محوره مشرتابه پر جوړښت نارضایتي په ځلونو راپورته شوې ده. هر څومره چې مالي سرچینې ډېرېږي دا سیالي ورسره هم لا پراخېږي.

راپورونه ښيي چې ځینې وختونه دغه شته درزونه پر تاوتریخوالي هم بدل شوي دي. د بېلګې په توګه د روان زېږدیز کال په فبرورۍ میاشت کې د بدخشان ولایت د سرو زرو پر کان شخړه کې د طالبانو دوه ډلې سره ښکېلې شوې او یو بل ته یې مرګ ژوبله هم واوښته.

بهرنی فشار او تازه مسوولیتونه

د رسمیت پېژندنې مساله یوازې د مالي سرچینو یا اقتصاد پیاوړتیا پورې هم محدوده نه ده، بلکې د کورني سیاست تر څنګ بهرنی تګلاره یې هم مهم اړخونه دي.

کورنی سیاست: د ښځو حقونه او ټولګډونی حکومت هغه غوښتنې دي چې طالبان ورته غاړه نه ږدي او دې برخه کې پر کابل واکمنه دا ډله هېڅ ډول تعامل ته غاړه نه ږدي. د نجونو زده کړې یې محدودې کړي او واک یې هم یوازې تر خپلې ډلې پورې انحصار کړی دی.

بهرنۍ تګلاره او چلند: د پولو مدیریت، د ترهګریزو فعالیتونو مخنیوی او د تړونونو رعایت هم د طالبانو پر وړاندې یوه بله مساله ده. دا ډله په دې برخه کې هم چندان ښه مخینه نه‌لري او ان وخت ناوخت یې له خپلو ګاونډیانو سره هم جګړې راغلې دي. یوازې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو میاشتو کې یې له پاکستان سره ۶ نښتې کړي. له ایران سره یې د اوبو پر سر ناندرۍ د تاوتریخوالي تر کچې رسېدلي او د همدې روان کال په اګسټ میاشت کې یې د تاجکستان له پوله‌ساتو ځواکوننو سره هم جګړه وکړه.

باختر خبري اژانس راپور ورکړی چې پرون د ننګرهار تورخم له لارې ۶۳۰، د کندهار سپين بولدک له لارې ۲۰۸، د نيمروز ورېښمو پله له لارې ۶۷، د هلمند بهرامچې له لارې ۷۸ او هرات اسلام کلا له لارې ۱۸۵ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.

سرچینو ویلي چې له پاکستان نه ستانه‌شویو افغانانو کې ۲ زره او ۹۳۶ یې (PoR) کارټونه درلودل.

۲۱۷ یې افغان تابعیت کارټ (ACC) لرونکي او ۲۱۷ هغه کډوال وو چې هېڅ ډول اسناد یې نه‌درلودل.

دغه ناسته پرون (جمعه، وږي ۲۸مه) شوې او طالبانو د اسلامي هېوادونو ترمنځ د همکارۍ پر پیاوړتیا ټینګار کړی او د اغېزمنو تجربو شریکول یې هم مهم ګڼلي دي. په خبرپاڼه کې زیاته شوې چې د بنګله‌دېشي او افغان دیني عالمانو ترمنځ همکارۍ او اړیکې کولای شي چې د اسلامي ټولنو په پرمختګ کې رول ولوبوي.

تر دې مخکې هم د پاکستان په ګډون د یو شمېر نورو هېوادونو دیني عالمان د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته تللي او طالبانو سره یې د اړیکو د پیاوړتیا خبرې کړې دي. له اسلام‌اباده بیا تللي دیني عالمان کابل ته په جرګه ورغلي وو چې پاکستان کې د زیاتیدونکې ترهګرۍ عاملان دې په افغانستان کې وځپي.

هاخوا بیا د یو سعودي عربستان په ګډون د یو شمېر نورو اسلامي هېوادونو دیني عالمان په کابل کې د طالبانو له لوري له د‌ ښخو پر کار او زده‌کړو د طالبانو بندیزونه غندلي دي. پر کابل د واکمنو دا چاره یې د اسلامي شریعت خلاف عمل بللې او ترې یې غوښتې چې د شریعت برعکس دغه ډول سختدریځۍ نه دې لاس واخلي.