د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند د چهارشنبې په ورځ وویل، دا سازمان یوازې د افغانستان وضعیت په ځانګړي ډول د ښځو حالت نه شي بدلولی او د نړۍ د هېوادونو همکارۍ ته اړتیا لري. نوموړي د افغانستان انټرنشنل یوې پوښتنې ته په ځواب کې وویل، د بګرام په څېر موضوعات باید د خبرو له لارې حل شي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ مخکې غوښتنه کړې وه، چې د بګرام هوايي اډه دې د امریکا تر کنټرول لاندې شي او طالبانو ته یې خبرداری ورکړی و چې که دا اډه واشنګټن ته ونه سپاري، نو «بدې پېښې به رامنځته شي.»
ټرمپ دا اډه د چین د اټومي فعالیتونو د څار لپاره مهمه بللې وه او که څه هم له ګواښوونکي لهجه یې کار اخیستی؛ خو هیله یې څرګنده کړې وه چې له طالبانو سره به په دې اړه یوه هوکړه وشي.
له خلکو وېره
د ملګرو ملتونو ویاند د افغانستان د انټرنېټ بندېدو په اړه هم محتاطانه غبرګون وښود.
هغه د افغانستان انټرنشنل خبریالې صدف امیري ته وویل، چې انټرنېټ نه یوازې په افغانستان، بلکې په یو شمېر نورو هېوادونو کې هم له دې امله بندېږي یا محدودېږي، چې طالبان او نورې واکمنې ډلې «د خلکو له غږ څخه وېره لري.»
طالبانو ویلي، چې د فایبر نوري چټک انټرنېټ یې د منکراتو د مخنیوي لپاره بند کړی.
خو د طالبانو دا پرېکړه د افغانستان پر سوداګرۍ او زده کړو باندې سخته ضربه وارد کړې ده.
د کندهار د سپین بولدک ولسوالۍ اوسېدونکي وایي، طالبانو د ماښام له لمانځه وروسته پر خلکو د ځیرک ټلیفونونو ګرځول بند کړي . د خلکو په وینا، طالبانو له وړاندې هېڅ ډول خبرداری نه و ورکړی او اوسمهال که څوک له ماښام وروسته له کور څخه ووځي او ځیرک ټلیفون ورسره وي، طالبان یې ترې اخلي.
د سپین بولدک اوسېدونکي اسدالله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو له خوا چې په شخصي جامو کې ګرځېدل ودرول شو او ټلیفون یې ترې واخیست.
هغه زیاتوي: «په شخصي جامو کې دوو طالبانو زما تالاشي وکړه، دوی زما ټلیفون راڅخه واخیست او راته یې وویل چې سبا به قومندانۍ ته راشې. خو اوس د ټلیفون هېڅ درک نشته؛ طالبان یوه ورځ وایي استخباراتو ته لاړه شه، بله ورځ وایي ولسوالۍ ته ورشه.»
د یادې ولسوالۍ یو بل اوسېدونکی هم ورته تجربه لري او وايي، درې ورځې وړاندې د طالبانو له لوري یې ټلیفون ضبط شوی دی.
ده وویل: «زما څخه یې ماخوستن د دوکان مخې ته ټلیفون واخیسته او راته ویې ویل چې سبا قومندانۍ ته راشه ټلیفون به درکړو، خو تر اوسه مې څو ځایه پوښتنه وکړه، هېڅوک ځواب نه راکوي، ګران بیه ټلیفون مې ورک شو، داسي فکر کوم چې غلو راڅخه وړی دی اوس نه پوهېږو چې دا غله دي او که طالب نظامیان دي.»
د سپین بولدک اوسېدونکي وايي، طالبان یوازې په دې بسنه نه کوي چې ټلیفون واخلي، بلکې د هر چا څخه د ټلیفون رمز یا کوډ هم غواړي.
خلک وایي: «کله چې طالبان له هر چا څخه ټلیفون اخلي نو باید کوډ یې هم ورکړي، دوی کوډ له منځه وړي او د هر څه پلټنه کوي، زموږ شخصي عکسونه، خبرې او اسناد ټول ګوري، دا کار زموږ په شخصي حریم ښکاره تېری دی.»
ځايي اوسېدونکي دا هم وایي، چې دا چلند یوازې د ځیرک ټلیفونونو د کنټرول خبره نه ده، بلکې د خلکو د شخصي ژوند، محرمیت او حقونو ښکاره سرغړونه ده.
د یو شمېر کسانو په باور، طالبان په دې کار سره غواړي ټولنه تر جدي څار لاندې راولي او د هر ډول ازادۍ مخه ونیسي.
د دوی په وینا، د طالبانو له خوا د اخیستل شویو ټلیفونونو یوازې د لږ شمېر کسانو موبایلونه بېرته ورکړل شوي، خو د ډېریو ټلیفونونه ورک شوي او هېڅوک یې مسوولیت نه مني.
د سپین بولدک اوسېدونکي زیاتوي، چې دا یوازې د ځیرک ټلیفون موضوع نه ده، بلکې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د خلکو پر ورځني ژوند ګڼ بندیزونه وضع شوي دي.
طالبانو تر اوسه د دې موضوع په اړه سپيناوی نه دی کړی.
د موسیقۍ غږول، د ځینو جامو اغوستل، د ښځو پر زده کړو او کار محدودیتونه او د خلکو په عامو راټولېدنو بندیزونه هغه څه دي، چې د ټولنې فضا یې ډېره تنګه کړې ده.
په سپین بولدک ولسوالۍ کې د ځیرک ټلیفونونو پر کارولو نوي بندیز د خلکو د ورځني ژوند لپاره یوه بله ستره ستونزه ګرځېدلې ده.
اوسېدونکي شکایت کوي، چې نه یوازې له خپلو وسایلو بېبرخې کېږي، بلکې د محرمیت د له منځه تلو وېره هم لري.
سره له دې چې طالبان دا ډول تګلارې د امنیت یا «د فساد د مخنیوي» په نوم توجیه کوي، خو د خلکو په نظر دا د ازادۍ او شخصي حقونو ښکاره محدودول دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د پخواني جمهوري نظام د لومړي مرستیال امرالله صالح په مشرۍ زرغون بهیر څو ورځې وړاندې ویلي و، چې د طالبانو رییس الوزرا د دغې ډلې د استخباراتو ادارې په ټولو ریاستونو کې کارکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې له ځیرکو ټلیفونونو کار وانه خلي.
طالبانو د ځیرک ټلیفونونو د کارولو له بندیز سره هممهاله په څو ولایتونو کې چټک انټرنېټ هم له څو ورځو راهیسې بند کړی، چې میلیونونه افغانان یې له پراخو ستونزو سره مخ کړي دي.
د پاکستان پخواني لومړي وزیر عمران خان د طالبانو او پاکستان اړیکو ته په اشارې سره ویلي، چې د پوځ مشر عاصم منیر واک ته تر رسېدو وروسته له طالبانو سره حساسې اړیکې خرابې کړې دي او د سیمې د ثبات لپاره یې جدي ګواښونه رامنځته کړي.
عمران خان په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي، د هغه د حکومت پرمهال له طالبانو سره اړیکې د همکارۍ او تفاهم پر بنسټ ولاړې وې، چې له امله یې په قبایلي سیمو کې امنیت نسبي بڼه غوره کړې وه.
نوموړي زیاته کړې، چې د اشرف غني د حکومت پر مهال یې هم نوموړي ته ویلي وو چې پوځي عملیات د ترهګرۍ کچه نه راکموي، بلکې د بېګناه خلکو په وژلو سره ځوانان له وسلهوالو ډلو سره یو ځای کېږي.
عمران خان ادعا وکړه، چې عاصم منیر واک ته تر رسېدو وروسته د طالبانو پر وړاندې دوښمنانه څرګندونې وکړې، افغان کډوال یې په سخت ډول له هېواده وشړل او د ډرون بریدونو په ترسره کېدو سره یې اړیکې نورې هم ترېنګلې کړې.
نوموړي زیاته کړه: «که د سیمې سولې ته ژمن یو، نو اړینه ده چې لومړی له طالبانو سره خبرې وکړو. د پاکستان حکومت، د طالبانو مشران او د قبایلي سیمو خلک باید ګډې ناستې ولري، ترڅو د خبرو له لارې دایمي حل لارې وموندل شي.»
د هغه په وینا، عاصم منیر دغه کړنې د دوو موخو لپاره ترسره کړې دي، لومړی دا چې غواړي په خېبرپښتونخوا کې د تحریک انصاف ګوند بدنام کړي، بله دا چې غواړي په لوېدیځ کې د هغو لابیګرو د لابیو ملاتړ ترلاسه کړي، چې د طالبانو پر ضد دریځ لري.
عمران خان ټینګار وکړ، چې د پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او ټولنیز حل یوازینۍ لار ده، ځکه هر بې ګناه کس چې وژل کېږي، د سیمې کرکه او تاوتریخوالی نور هم زیاتوي.
د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ کې د کورنۍ شخړې له امله یو کس خپل زوم چې د پاپړ په خرڅولو بوخت و، وژلی دی. سیمه ییز طالب چارواکي وايي، دا پېښه د یادې ولسوالۍ د شهید بازار په سیمه کې رامنځته شوې ده.
سرچینې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، د وژل شوي کس خسر نیول شوی او په اعتراف کې یې ویلي: «خپل زوم مې ځکه وژلی چې تېر کال یې زما لور (چې د وژل شوي کس مېرمن وه) وژلې وه.»
سیمه ییز چارواکي وايي، دواړه کورنۍ د روزګان ولایت اوسېدونکي دي؛ خو په سپین بولدک کې یې ژوند کاوه.
په سپین بولدک او د کندهار په نورو ولسوالیو کې له دې وړاندې هم ورته پېښې رامنځته شوي دي، چې ډېری وخت دا ډول وژنې د کورنیو تاوتریخوالو، د وینې د غچ اخیستنې او یا د ناموسي مسایلو له امله ترسره کېږي.
په افغانستان کې د کورنیو تاوتریخوالو ډېری قربانیان ښځې دي.
د ښځو د حقونو د څار بنسټونو د راپورونو له مخې، د اجباري ودونو، بېوزلۍ او د قانون د نه پلي کېدو له امله کورنی تاوتریخوالی پراخ پاتې شوی دی.
ځینې وخت دا شخړې د وژنو لامل هم ګرځي، چې د دواړو لوریو ترمنځ اوږدمهالې دوښمنۍ زېږوي.
په لوګر کې د طالبانو یو شمېر زورواکو حضرت محمد (ص) ته منسوب کمېس او خولۍ له ازري ولسوالۍ څخه د ولایت مرکز پلعلم ته انتقال کړې او هلته پرې ودانۍ جوړوي. د دې ولسوالۍ اوسېدونکو له هبتالله غوښتنه کړې، چې د خرقې مبارکې لپاره دې د مرکز پر ځای په اصلي سیمه کې ودانۍ جوړه شي.
د لوګر د ازرې ولسوالۍ اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې خرقه مبارکه له ۱۰۳ کلونو راهیسې د احمدزیو قوم اړوند د منګل په دره کې د ملک ادم خان د کورنۍ له خوا ساتل کېده.
د سیمې د اوسېدونکو په وینا، په ۲۰۲۳ کال کې د محمدالدین شاه محبت په نوم د طالبانو یوه واکمن زورواکي دغه خرقه مبارکه له یادې کورنۍ څخه مرکز ته یووړه او غوښتل یې چې لومړی یې پاکستان ته انتقال کړي، خو د موضوع له افشا کېدو وروسته یې د حقانیانو په مرسته غوښتل ترې سیاسي استفاده وکړي.
د سیمې خلکو زیاته کړې: «طالب قومندان محبت غوښتل دغه خرقه پاکستان ته یوسي، خو کله چې موضوع افشا شوه، بیا یې د حقانیانو په مرسته هڅه وکړه، چې په پکتیا کې د کندهار د خرقې په څېر لویه ودانۍ پرې جوړه کړي، څو ترې سیاسي استفاده وکړي.»
د سیمې د اوسېدونکو په وینا، د طالب مشرانو له خبرو وروسته د هبتالله ځانګړې قطعې د محمدالدین شاه محبت پر کور عملیات وکړل، هغه یې له خرقې مبارکې سره یو ځای ونیوو او بېوسله یې کړ.
ځایي خلک وایي، چې خرقه مبارکه له هغه وخت راهیسې د لوګر په مرکز کې پاتې شوه او اوس طالبان غواړي هلته پرې ودانۍ جوړه کړي.
د لوګر د ازرې ولسوالۍ د منګل د سیمې اوسېدونکو د طالبانو له لوی مشر هبتالله څخه غوښتنه کړې، چې د خرقې مبارکې لپاره ودانۍ دې په اصلي سیمه یعنې ازرې ولسوالۍ کې جوړه شي، ترڅو ګټه او برکتونه یې د سیمې خلکو ته پاتې شي.
د ځایي خلکو په خبره: «په اوس وخت کې د خرقې مبارکې د انتقال په برخه کې پر موږ لوی ظلم شوی دی. تېرو حکومتونو ان ملا محمد عمر هم د خرقې لپاره درناوی درلود او هېڅ تغیر یې پرې نه دی راوړی. باید په خپله اصلي سیمه کې ورته ودانۍ جوړه شي.»
په لوګر کې د احمدزیو شورا هم ورته غوښتنه لري او په خپلو ناستو کې یې له ولسوالۍ څخه د خرقې د انتقال پر موضوع نیوکې کړې او خپلې اندېښنې یې شریکې کړې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره اوونۍ د لوګر د طالبانو مسوولینو خبر ورکړ، چې د هبتالله د ځانګړي حکم له مخې د مرکز پلعالم اړوند د «عبدالله بن مسعود» جامع جومات کې د حضرت محمد (ص) منسوبې خرقې شریفې لپاره د ۳۴ میلیونو افغانیو په لګښت ودانۍ جوړېږي.
د طالبانو د لوګر والي صلاحالدین ایوبي وویل، چې د دې ودانۍ جوړول نه یوازې د لوګر د اوسېدونکو، بلکې د ټولو افغانانو لپاره قیمتي میراث او ویاړ دی.
اوس مهال د ازرې ولسوالۍ خلکو غبرګون ښودلی او ټینګار کوي، چې د خرقې مبارکې لپاره دې دغه ودانۍ د مرکز پر ځای په اصلي سیمه کې جوړه شي.
د ایران د پارلمان د ملي امنیت او بهرنیو چارو د کمېسیون غړی او په افغانستان کې د دغه هېواد پخوانی سفیر ابوالفضل ظهرهوند وایي، که امریکا یو ځل بیا د بګرام هوايي اډې ته راستنه شي، نو د مقاومت جبهه به پیاوړې شي او طالبان به د سیمې له ملاتړ څخه بېبرخې شي.
هغه له ایراني رسنۍ «اېراف» سره په یوې مرکه کې ټینګار کړی: «که امریکایان بېرته افغانستان ته راستانه شي، طالبان به د مقاومت د ځواکونو له خوا وشړل شي، د چین، روسیې او ایران په څېر هېوادونه به له طالبانو خپل ملاتړ پای ته ورسوي.»
د هغه په وینا، د خلیج وروستیو پېښو لکه پر قطر د اسراییل برید دا وښودله چې امریکا د سیمې د هېوادونو د امنیت د ساتلو توان نه لري. د خلیج هېوادونه دې پایلې ته رسېدلي چې د امریکا په پوځي پانګونه تکیه نه شي کولای، ځکه په بحراني حالاتو کې ګټوره نه ده.
ظهرهوند زیاته کړه، چې د بګرام هوايي اډه د امریکا لپاره ځانګړی جیوستراتیژیک اهمیت لري او د روسیې، چین او ایران پر وړاندې د یوې احتمالي وسیلې په څېر عمل کولای شي. له همدې امله، مسکو او په ځانګړي ډول ولادیمیر پوتین د امریکا د احتمالي بېرته ستنېدو پر وړاندې اندېښنه ښودلې ده.
نوموړي وویل، طالبان نه شي کولای د امریکا حضور ته اجازه ورکړي او نه د واشنګټن مالي فشارونه له پامه غورځولی شي. امریکا کولای شي له پاکستان څخه د فشار د یوې وسیلې په توګه کار واخلي.
ظهرهوند څرګنده کړه، چې د بګرام د بیا نیولو بحث د شانګهای د همکاریو د سازمان له ګټو سره په ټکر کې دی. د ده په وینا، د چین لهخوا د طالبانو دفاع وزیر ملا یعقوب ته د سفر بلنه د پیکېنګ د اندېښنو څرګندونه کوي.
هغه وویل، که امریکا پر طالبانو فشار زیات کړي، ایران، روسیه، چین، تاجکستان او ازبکستان به په ګډه د امریکا پر وړاندې دریځ ونیسي.
ظهرهوند ټینګار وکړ: «که سیمهییز هېوادونه جدي دریځ ونیسي، بګرام به د امریکایي سرتېرو لپاره په ګورستان بدل شي.»
نوموړي زیاته کړه، چې د امریکا د احتمالي بېرته راتګ په صورت کې طالبان به د مقاومت له ځواکمن فشار سره مخ شي او سیمهییز ملاتړ به له لاسه ورکړي.
د هغه په وینا، دا وضعیت به د سیمې لپاره ستراتیژیک ګواښ وي، خو په عین حال کې د مقاومت لپاره په یوه ستراتیژیک فرصت هم بدلېدای شي.
د یادونې وړ ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ تازه اعلان کړی چې بګرام باید بېرته د امریکا تر واک لاندې راشي، ځکه د بایډن د حکومت پرېکړه چې له افغانستانه ووځي، یوه ستره تېروتنه وه. ټرمپ خبرداری ورکړی، چې که طالبان مخالفت وکړي ډېرې بدې پېښې به په افغانستان کې رامنځته شي.
بګرام هوايي اډه چې د افغانستان په پروان ولایت کې موقعیت لري، د امریکا له مهمو پوځي اډو څخه وه او د ستراتیژیک ځای له امله یې تل د ایران، روسیې او چین په ګډون د سیمې د هېوادونو لپاره یو احتمالي ګواښ ګڼل کېده. امریکا په ۲۰۲۱کال کې د خپلو ځواکونو له اېستلو سره دغه اډه پرېښوده.