د پاکستان د بشري حقونو کمېسیون: افغان کډوال د نیول کېدو له وېري روغتونونو ته نه ځي

اسد قیصر له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خپلو خبرو کې ټینګار کړی، چې تحریک انصاف ګوند د یوې لويې جرګې د جوړولو پلان لري، څو د طالبانو او پاکستان ترمنځ د باور فضا رامنځته شي او شته ستونزې د خبرو اترو او تفاهم له لارې حل شي.

هغه زیاته کړه: «موږ غواړو د ولسونو ترمنځ د دوستۍ فضا پیاوړې کړو. جګړه هېڅکله د حل لاره نه شي کېدای. دواړه هېوادونه اړ دي چې د ګډو هڅو له لارې سولې ته ورسېږي.»

نوموړي د پاکستان پر مرکزي حکومت هم نیوکې وکړې او ویې ویل، چې د اوسني حکومت پالیسۍ سمې نه دي، بلکې د خلکو د غوښتنو او واقعي اړتیاوو سره سمون نه لري.

هغه د یوې پوښتنې په ځواب کې چې د هېوادونو ترمنځ خبرې اترې د مرکزي حکومتونو مسوولیت دی، وویل: «مونږ یو سیاسي ګوند یو او خلکو رایه راکړې ده. زموږ مسوولیت دی چې د خلکو استازولي وکړو او د طالبانو سره د ستونزو د حل لپاره دایمي لاره ولټوو.»

اسد قیصر په خپلو څرګندونو کې دا هم وویل، چې په پاکستان کې یې د طالبانو له سفیر سره هم لیدلي. د هغه په وینا، د طالبانو استازي ورته څرګنده کړې چې هغوی نه غواړي د افغانستان خاوره د کوم بل هېواد پر ضد وکارول شي، خو دا هم مني چې د طالبانو د حکومت کورنۍ ستونزې ډېرې دي او د حل لپاره یې نړۍوالو او سیمه‌ییزو همکاریو ته اړتیا لري.

قیصر باور څرګند کړ، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د باور جوړونې لپاره د منځګړیتوب یوه پراخه کړنلاره مهمه ده. هغه په ځانګړي ډول د چین، سعودي عربستان او د ملګرو ملتونو رول یاد کړ او ویې ویل: «که دا دوستان د منځګړتوب مسوولیت واخلي، نو دواړه هېوادونه کولای شي خپلې ستونزې د خبرو له لارې حل کړي. د جګړې پر ځای یوازې تفاهم او ډیالوګ د تلپاتې سولې لاره هوارولی شي.»

د تحریک انصاف ګوند دغه مشر په پای کې ټینګار وکړ، چې د افغانستان او پاکستان اړیکې یوازې د دولتونو نه، بلکې د ولسونو د ګډ برخلیک یوه برخه ده. د هغه په خبره، که دواړه هېوادونه سوله ییزې لارې غوره کړي، نه یوازې به په سیمه کې د تاوتریخوالي کچه راټيټه شي، بلکې د اقتصادي او ټولنیزو همکاریو نوې دروازې به هم پرانېستل شي.

نوموړې د بګرام هوایي اډې د احتمالي کارونې په اړه د امریکا د تګلارې په اړه له څرګندونو ډډه وکړه او ویې ویل، چې په دې اړه باید سپینه ماڼۍ نظر ورکړي. خو هغې ټینګار وکړ، چې له ترهګرۍ سره مبارزه لا هم د امریکا له لومړیتوبونو څخه ده او طالبان باید د خپلو ژمنو پابند پاتې شي.

دا څرګندونې تر هغه وروسته کېږي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ افشا کړه چې د واشنګټن چارواکي له طالبانو سره د بګرام هوایي اډې د کارولو په اړه خبرې کوي.

ټرمپ په ګواښوونکي لهجه له طالبانو غوښتنه کړې وه، چې یاده اډه امریکا ته وسپاري، خو طالبانو دا غوښتنه رد کړې او پر ځای یې له واشنګټن سره د اقتصادي او سیاسي اړیکو د پراخېدو غوښتنه کړې ده.

امریکا چې طالبان «ترهګره ډله» ګڼي، تراوسه یې د یادې ډلې واکمني د بشري حقونو د نقض او له ترهګرو ډلو سره د اړیکو له امله په رسمیت نه ده پېژندلې.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاندې وویل: «موږ غواړو چې ټول هغه امریکایان چې په ناحقه نیول شوي دي، ژر تر ژره خوشې شي.»

امریکا تر اوسه نه ده څرګنده کړې، چې له محمود شاه حبیبي پرته څو نور امریکایي وګړي د طالبانو په بند کې دي. په وروستیو کې د بندیانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر سلاکار اډم بولر په مشرۍ یو پلاوي کابل ته سفر وکړ، څو د امریکایي بندیانو د خوشې کېدو په اړه له طالبانو سره خبرې وکړي، خو د دغې لیدنې پایلې لا نه دي اعلان شوي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاندې زیاته کړه، چې د طالبانو "ظالمانه سیاستونه" د افغانستان ټولنیز او بشري ناورین نور هم ژور کړی دی. هغې د فقر، بېکارۍ او د اساسي خدمتونو د نشتون یادونه وکړه او له طالبانو یې وغوښتل، چې د خلکو د ستونزو د حل لپاره عملي ګامونه واخلي.

هغې په ډاګه کړه، چې امریکا په تېرو درېیو لسیزو کې د افغان ولس ملاتړ کړی او اوس وخت د طالبانو دی چې د افغانستان له خلکو ملاتړ وکړي.

د یادولو وړ ده، چې په تېرو څلورو کلونو کې امریکا د طالبانو د واکمنۍ پر مهال له افغانستان سره د نږدې څلور میلیارد ډالرو مرسته کړې، خو د ټرمپ په حکومت کې دغه بشري مرستې بندې شوې دي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ مخکې غوښتنه کړې وه، چې د بګرام هوايي اډه دې د امریکا تر کنټرول لاندې شي او طالبانو ته یې خبرداری ورکړی و چې که دا اډه واشنګټن ته ونه سپاري، نو «بدې پېښې به رامنځته شي.»

ټرمپ دا اډه د چین د اټومي فعالیتونو د څار لپاره مهمه بللې وه او که څه هم له ګواښوونکي لهجه یې کار اخیستی؛ خو هیله یې څرګنده کړې وه چې له طالبانو سره به په دې اړه یوه هوکړه وشي.

له خلکو وېره

د ملګرو ملتونو ویاند د افغانستان د انټرنېټ بندېدو په اړه هم محتاطانه غبرګون وښود.

هغه د افغانستان انټرنشنل خبریالې صدف امیري ته وویل، چې انټرنېټ نه یوازې په افغانستان، بلکې په یو شمېر نورو هېوادونو کې هم له دې امله بندېږي یا محدودېږي، چې طالبان او نورې واکمنې ډلې «د خلکو له غږ څخه وېره لري.»

طالبانو ویلي، چې د فایبر نوري چټک انټرنېټ یې د منکراتو د مخنیوي لپاره بند کړی.

خو د طالبانو دا پرېکړه د افغانستان پر سوداګرۍ او زده‌ کړو باندې سخته ضربه وارد کړې ده.

د سپین بولدک اوسېدونکي اسدالله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو له خوا چې په شخصي جامو کې ګرځېدل ودرول شو او ټلیفون یې ترې واخیست.

هغه زیاتوي: «په شخصي جامو کې دوو طالبانو زما تالاشي وکړه، دوی زما ټلیفون راڅخه واخیست او راته یې وویل چې سبا به قومندانۍ ته راشې. خو اوس د ټلیفون هېڅ درک نشته؛ طالبان یوه ورځ وایي استخباراتو ته لاړه شه، بله ورځ وایي ولسوالۍ ته ورشه.»

د یادې ولسوالۍ یو بل اوسېدونکی هم ورته تجربه لري او وايي، درې ورځې وړاندې د طالبانو له لوري یې ټلیفون ضبط شوی دی.

ده وویل: «زما څخه یې ماخوستن د دوکان مخې ته ټلیفون واخیسته او راته ویې ویل چې سبا قومندانۍ ته راشه ټلیفون به درکړو، خو تر اوسه مې څو ځایه پوښتنه وکړه، هېڅوک ځواب نه راکوي، ګران بیه ټلیفون مې ورک شو، داسي فکر کوم چې غلو راڅخه وړی دی اوس نه پوهېږو چې دا غله دي او که طالب نظامیان دي.»

د سپین بولدک اوسېدونکي وايي، طالبان یوازې په دې بسنه نه کوي چې ټلیفون واخلي، بلکې د هر چا څخه د ټلیفون رمز یا کوډ هم غواړي.

خلک وایي: «کله چې طالبان له هر چا څخه ټلیفون اخلي نو باید کوډ یې هم ورکړي، دوی کوډ له منځه وړي او د هر څه پلټنه کوي، زموږ شخصي عکسونه، خبرې او اسناد ټول ګوري، دا کار زموږ په شخصي حریم ښکاره تېری دی.»

ځايي اوسېدونکي دا هم وایي، چې دا چلند یوازې د ځیرک ټلیفونونو د کنټرول خبره نه ده، بلکې د خلکو د شخصي ژوند، محرمیت او حقونو ښکاره سرغړونه ده.

د یو شمېر کسانو په باور، طالبان په دې کار سره غواړي ټولنه تر جدي څار لاندې راولي او د هر ډول ازادۍ مخه ونیسي.

د دوی په وینا، د طالبانو له خوا د اخیستل شویو ټلیفونونو یوازې د لږ شمېر کسانو موبایلونه بېرته ورکړل شوي، خو د ډېریو ټلیفونونه ورک شوي او هېڅوک یې مسوولیت نه مني.

د سپین بولدک اوسېدونکي زیاتوي، چې دا یوازې د ځیرک ټلیفون موضوع نه ده، بلکې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د خلکو پر ورځني ژوند ګڼ بندیزونه وضع شوي دي.

طالبانو تر اوسه د دې موضوع په اړه سپيناوی نه دی کړی.

د موسیقۍ غږول، د ځینو جامو اغوستل، د ښځو پر زده کړو او کار محدودیتونه او د خلکو په عامو راټولېدنو بندیزونه هغه څه دي، چې د ټولنې فضا یې ډېره تنګه کړې ده.

په سپین بولدک ولسوالۍ کې د ځیرک ټلیفونونو پر کارولو نوي بندیز د خلکو د ورځني ژوند لپاره یوه بله ستره ستونزه ګرځېدلې ده.

اوسېدونکي شکایت کوي، چې نه یوازې له خپلو وسایلو بې‌برخې کېږي، بلکې د محرمیت د له منځه تلو وېره هم لري.

سره له دې چې طالبان دا ډول تګلارې د امنیت یا «د فساد د مخنیوي» په نوم توجیه کوي، خو د خلکو په نظر دا د ازادۍ او شخصي حقونو ښکاره محدودول دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د پخواني جمهوري نظام د لومړي مرستیال امرالله صالح په مشرۍ زرغون بهیر څو ورځې وړاندې ویلي و، چې د طالبانو رییس الوزرا د دغې ډلې د استخباراتو ادارې په ټولو ریاستونو کې کارکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې له ځیرکو ټلیفونونو کار وانه خلي.

طالبانو د ځیرک ټلیفونونو د کارولو له بندیز سره هم‌مهاله په څو ولایتونو کې چټک انټرنېټ هم له څو ورځو راهیسې بند کړی، چې میلیونونه افغانان یې له پراخو ستونزو سره مخ کړي دي.

عمران خان په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي، د هغه د حکومت پرمهال له طالبانو سره اړیکې د همکارۍ او تفاهم پر بنسټ ولاړې وې، چې له امله یې په قبایلي سیمو کې امنیت نسبي بڼه غوره کړې وه.

نوموړي زیاته کړې، چې د اشرف غني د حکومت پر مهال یې هم نوموړي ته ویلي وو چې پوځي عملیات د ترهګرۍ کچه نه راکموي، بلکې د بې‌ګناه خلکو په وژلو سره ځوانان له وسله‌والو ډلو سره یو ځای کېږي.

عمران خان ادعا وکړه، چې عاصم منیر واک ته تر رسېدو وروسته د طالبانو پر وړاندې دوښمنانه څرګندونې وکړې، افغان کډوال یې په سخت ډول له هېواده وشړل او د ډرون بریدونو په ترسره کېدو سره یې اړیکې نورې هم ترېنګلې کړې.

نوموړي زیاته کړه: «که د سیمې سولې ته ژمن یو، نو اړینه ده چې لومړی له طالبانو سره خبرې وکړو. د پاکستان حکومت، د طالبانو مشران او د قبایلي سیمو خلک باید ګډې ناستې ولري، ترڅو د خبرو له لارې دایمي حل لارې وموندل شي.»

د هغه په وینا، عاصم منیر دغه کړنې د دوو موخو لپاره ترسره کړې دي، لومړی دا چې غواړي په خېبرپښتونخوا کې د تحریک انصاف ګوند بدنام کړي، بله دا چې غواړي په لوېدیځ کې د هغو لابیګرو د لابیو ملاتړ ترلاسه کړي، چې د طالبانو پر ضد دریځ لري.

عمران خان ټینګار وکړ، چې د پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او ټولنیز حل یوازینۍ لار ده، ځکه هر بې ګناه کس چې وژل کېږي، د سیمې کرکه او تاوتریخوالی نور هم زیاتوي.