اسد قیصر: جګړه د حل لار نه ده، یوازینۍ لاره سیاسي تفاهم دی

نوموړې د بګرام هوایي اډې د احتمالي کارونې په اړه د امریکا د تګلارې په اړه له څرګندونو ډډه وکړه او ویې ویل، چې په دې اړه باید سپینه ماڼۍ نظر ورکړي. خو هغې ټینګار وکړ، چې له ترهګرۍ سره مبارزه لا هم د امریکا له لومړیتوبونو څخه ده او طالبان باید د خپلو ژمنو پابند پاتې شي.

دا څرګندونې تر هغه وروسته کېږي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ افشا کړه چې د واشنګټن چارواکي له طالبانو سره د بګرام هوایي اډې د کارولو په اړه خبرې کوي.

ټرمپ په ګواښوونکي لهجه له طالبانو غوښتنه کړې وه، چې یاده اډه امریکا ته وسپاري، خو طالبانو دا غوښتنه رد کړې او پر ځای یې له واشنګټن سره د اقتصادي او سیاسي اړیکو د پراخېدو غوښتنه کړې ده.

امریکا چې طالبان «ترهګره ډله» ګڼي، تراوسه یې د یادې ډلې واکمني د بشري حقونو د نقض او له ترهګرو ډلو سره د اړیکو له امله په رسمیت نه ده پېژندلې.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاندې وویل: «موږ غواړو چې ټول هغه امریکایان چې په ناحقه نیول شوي دي، ژر تر ژره خوشې شي.»

امریکا تر اوسه نه ده څرګنده کړې، چې له محمود شاه حبیبي پرته څو نور امریکایي وګړي د طالبانو په بند کې دي. په وروستیو کې د بندیانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر سلاکار اډم بولر په مشرۍ یو پلاوي کابل ته سفر وکړ، څو د امریکایي بندیانو د خوشې کېدو په اړه له طالبانو سره خبرې وکړي، خو د دغې لیدنې پایلې لا نه دي اعلان شوي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاندې زیاته کړه، چې د طالبانو "ظالمانه سیاستونه" د افغانستان ټولنیز او بشري ناورین نور هم ژور کړی دی. هغې د فقر، بېکارۍ او د اساسي خدمتونو د نشتون یادونه وکړه او له طالبانو یې وغوښتل، چې د خلکو د ستونزو د حل لپاره عملي ګامونه واخلي.

هغې په ډاګه کړه، چې امریکا په تېرو درېیو لسیزو کې د افغان ولس ملاتړ کړی او اوس وخت د طالبانو دی چې د افغانستان له خلکو ملاتړ وکړي.

د یادولو وړ ده، چې په تېرو څلورو کلونو کې امریکا د طالبانو د واکمنۍ پر مهال له افغانستان سره د نږدې څلور میلیارد ډالرو مرسته کړې، خو د ټرمپ په حکومت کې دغه بشري مرستې بندې شوې دي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ مخکې غوښتنه کړې وه، چې د بګرام هوايي اډه دې د امریکا تر کنټرول لاندې شي او طالبانو ته یې خبرداری ورکړی و چې که دا اډه واشنګټن ته ونه سپاري، نو «بدې پېښې به رامنځته شي.»

ټرمپ دا اډه د چین د اټومي فعالیتونو د څار لپاره مهمه بللې وه او که څه هم له ګواښوونکي لهجه یې کار اخیستی؛ خو هیله یې څرګنده کړې وه چې له طالبانو سره به په دې اړه یوه هوکړه وشي.

له خلکو وېره

د ملګرو ملتونو ویاند د افغانستان د انټرنېټ بندېدو په اړه هم محتاطانه غبرګون وښود.

هغه د افغانستان انټرنشنل خبریالې صدف امیري ته وویل، چې انټرنېټ نه یوازې په افغانستان، بلکې په یو شمېر نورو هېوادونو کې هم له دې امله بندېږي یا محدودېږي، چې طالبان او نورې واکمنې ډلې «د خلکو له غږ څخه وېره لري.»

طالبانو ویلي، چې د فایبر نوري چټک انټرنېټ یې د منکراتو د مخنیوي لپاره بند کړی.

خو د طالبانو دا پرېکړه د افغانستان پر سوداګرۍ او زده‌ کړو باندې سخته ضربه وارد کړې ده.

د سپین بولدک اوسېدونکي اسدالله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو له خوا چې په شخصي جامو کې ګرځېدل ودرول شو او ټلیفون یې ترې واخیست.

هغه زیاتوي: «په شخصي جامو کې دوو طالبانو زما تالاشي وکړه، دوی زما ټلیفون راڅخه واخیست او راته یې وویل چې سبا به قومندانۍ ته راشې. خو اوس د ټلیفون هېڅ درک نشته؛ طالبان یوه ورځ وایي استخباراتو ته لاړه شه، بله ورځ وایي ولسوالۍ ته ورشه.»

د یادې ولسوالۍ یو بل اوسېدونکی هم ورته تجربه لري او وايي، درې ورځې وړاندې د طالبانو له لوري یې ټلیفون ضبط شوی دی.

ده وویل: «زما څخه یې ماخوستن د دوکان مخې ته ټلیفون واخیسته او راته ویې ویل چې سبا قومندانۍ ته راشه ټلیفون به درکړو، خو تر اوسه مې څو ځایه پوښتنه وکړه، هېڅوک ځواب نه راکوي، ګران بیه ټلیفون مې ورک شو، داسي فکر کوم چې غلو راڅخه وړی دی اوس نه پوهېږو چې دا غله دي او که طالب نظامیان دي.»

د سپین بولدک اوسېدونکي وايي، طالبان یوازې په دې بسنه نه کوي چې ټلیفون واخلي، بلکې د هر چا څخه د ټلیفون رمز یا کوډ هم غواړي.

خلک وایي: «کله چې طالبان له هر چا څخه ټلیفون اخلي نو باید کوډ یې هم ورکړي، دوی کوډ له منځه وړي او د هر څه پلټنه کوي، زموږ شخصي عکسونه، خبرې او اسناد ټول ګوري، دا کار زموږ په شخصي حریم ښکاره تېری دی.»

ځايي اوسېدونکي دا هم وایي، چې دا چلند یوازې د ځیرک ټلیفونونو د کنټرول خبره نه ده، بلکې د خلکو د شخصي ژوند، محرمیت او حقونو ښکاره سرغړونه ده.

د یو شمېر کسانو په باور، طالبان په دې کار سره غواړي ټولنه تر جدي څار لاندې راولي او د هر ډول ازادۍ مخه ونیسي.

د دوی په وینا، د طالبانو له خوا د اخیستل شویو ټلیفونونو یوازې د لږ شمېر کسانو موبایلونه بېرته ورکړل شوي، خو د ډېریو ټلیفونونه ورک شوي او هېڅوک یې مسوولیت نه مني.

د سپین بولدک اوسېدونکي زیاتوي، چې دا یوازې د ځیرک ټلیفون موضوع نه ده، بلکې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د خلکو پر ورځني ژوند ګڼ بندیزونه وضع شوي دي.

طالبانو تر اوسه د دې موضوع په اړه سپيناوی نه دی کړی.

د موسیقۍ غږول، د ځینو جامو اغوستل، د ښځو پر زده کړو او کار محدودیتونه او د خلکو په عامو راټولېدنو بندیزونه هغه څه دي، چې د ټولنې فضا یې ډېره تنګه کړې ده.

په سپین بولدک ولسوالۍ کې د ځیرک ټلیفونونو پر کارولو نوي بندیز د خلکو د ورځني ژوند لپاره یوه بله ستره ستونزه ګرځېدلې ده.

اوسېدونکي شکایت کوي، چې نه یوازې له خپلو وسایلو بې‌برخې کېږي، بلکې د محرمیت د له منځه تلو وېره هم لري.

سره له دې چې طالبان دا ډول تګلارې د امنیت یا «د فساد د مخنیوي» په نوم توجیه کوي، خو د خلکو په نظر دا د ازادۍ او شخصي حقونو ښکاره محدودول دي.

دا په داسې حال کې ده، چې د پخواني جمهوري نظام د لومړي مرستیال امرالله صالح په مشرۍ زرغون بهیر څو ورځې وړاندې ویلي و، چې د طالبانو رییس الوزرا د دغې ډلې د استخباراتو ادارې په ټولو ریاستونو کې کارکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې له ځیرکو ټلیفونونو کار وانه خلي.

طالبانو د ځیرک ټلیفونونو د کارولو له بندیز سره هم‌مهاله په څو ولایتونو کې چټک انټرنېټ هم له څو ورځو راهیسې بند کړی، چې میلیونونه افغانان یې له پراخو ستونزو سره مخ کړي دي.

عمران خان په خپل اېکس همداراز لیکلي، چې له تېر یوه کال راهیسې یې په پرله‌پسې ډول خبرداری ورکاوه چې په قبایلي سیمو کې باید پوځي عملیات ونشي، ځکه د ده په وینا د ملکي مرګ‌ژوبلې تر نوم لاندې د بې‌ګناه خلکو ژوند له منځه وړل کېږي.

هغه ټینګار وکړ: «هر ځل چې عملیات کېږي، بې‌ګناه خلک وژل کېږي او دا لړۍ د خلکو کرکه زیاتوي.»

نوموړي د افغانستان د جګړې تجربې ته هم اشاره وکړه او زیاته یې کړه، چې افغان مشرانو (اشرف غني او حامد کرزی) په وار-وار امریکا ته ویلي وو، چې پوځي عملیات د ترهګرۍ د ختمېدو پر ځای د خلکو د غم او غوسې د زیاتېدو لامل ګرځي. د هغه په وینا، ډېری ځوانان د همدې کرکې له امله د وسله‌والو ډلو سره یو ځای کېږي.

د تحریک انصاف ګوند مشر د تیراه پېښه د سیمې د سولې لپاره «بده نښه» وبلله او زیاته یې کړه، چې د هغه د حکومت پر مهال له طالبانو سره د ښه اړیکو له امله په قبایلي سیمو کې امنیت ټینګ شوی و، خو د پوځ د اوسني مشر جنرال عاصم منیر له سیاستونو سره دغه فضا زیانمنه شوې ده.

عمران خان پر عاصم منیر تور ولګاوه، چې د هغه کړنې دوه ځانګړې موخې لري، لومړي دا چې په پښتونخوا کې د ده د ګوند بدنامول او په نړۍواله کچه د ځان داسې معرفي کول چې ګواکې د ترهګرۍ پر وړاندې کلک دریځ لري.

نوموړي ټینګار وکړ، چې د قبایلي سیمو او ټوله سیمه یوازې هغه مهال خوندي کېدای شي چې طالبان، د پاکستان حکومت، د قبایلي سیمو مشران او د خلکو استازي د خبرو له لارې د سولې یوه دایمي لاره ومومي. د عمران خان په خبره، یوازینۍ حل لاره سیاسي تفاهم او سیمه‌ییزې همکارۍ دي.

عمران خان په خپلو وروستیو څرګندونو کې دا هم وویل، چې ورته څو ځلې د «یوې معاملې» وړاندیز شوی و، خو هغه یې رد کړی دی.

هغه زیاته کړه: «ما ته څو ځله وویل شول چې یا هېواد پرېږده او یا غلی کېنه، نو ستا ټولې قضیې به ختم شي. خو زه له لومړۍ ورځې پر دې ولاړ یم چې ځان یوازې د عدالت له لارې ثابت کړم، نه د کومې معاملې په نتیجه کې.»

د عمران خان په وینا، پر هغه شاوخوا ۳۰۰بې‌اساسه دوسیې جوړې شوې دي چې د هر بل کس لپاره یې زغمل ناشوني و، خو دی ځکه ولاړ دی چې ځان بېګناه او پر حق ګڼي.

نوموړي زیاته کړه، چې د توشه خانې قضیه اوس په بشپړه توګه له منځه تللې، ځکه د څارنوالۍ شاهدانو برېګېډیر احمد او کرنل ریحان منلې چې ورکړل شوي تحفې د ده کور ته نه دي تللي، بلکې په توشه خانه کې جمع شوي او ټول اسناد یې بشپړ دي.

هغه ټینګار وکړ، چې په دې قضیه کې باید په یوه ورځ کې برائت ورکړل شي، په ځانګړي ډول یې د خپلې مېرمنې بشرٰی بي بي د ضمانت غوښتنه وکړه، چې د نوموړي په وینا پر هغې یوازې د جرم د ملاتړ او همکارۍ دروغجن تور لګېدلی دی.

عمران خان زیاته کړه، چې د پاکستان عدلیه د قانون پر ځای د «ورکړل شوي متن» له مخې پرمخ ځي، کوم چې د پوځ د مشر له خوښې سره سم ترتیب شوی دی.

د یادولو ده، چې عمران خان د ۲۰۲۳ کال له اګسټ راهیسې د فساد او ترهګرۍ په ګډون د بېلابېلو دوسیو له امله بندي دی. هغه د ۲۰۲۲ کال په اپرېل کې د عدم اعتماد رایې له لارې له واکه لرې شوی و.

عمران خان په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي، د هغه د حکومت پرمهال له طالبانو سره اړیکې د همکارۍ او تفاهم پر بنسټ ولاړې وې، چې له امله یې په قبایلي سیمو کې امنیت نسبي بڼه غوره کړې وه.

نوموړي زیاته کړې، چې د اشرف غني د حکومت پر مهال یې هم نوموړي ته ویلي وو چې پوځي عملیات د ترهګرۍ کچه نه راکموي، بلکې د بې‌ګناه خلکو په وژلو سره ځوانان له وسله‌والو ډلو سره یو ځای کېږي.

عمران خان ادعا وکړه، چې عاصم منیر واک ته تر رسېدو وروسته د طالبانو پر وړاندې دوښمنانه څرګندونې وکړې، افغان کډوال یې په سخت ډول له هېواده وشړل او د ډرون بریدونو په ترسره کېدو سره یې اړیکې نورې هم ترېنګلې کړې.

نوموړي زیاته کړه: «که د سیمې سولې ته ژمن یو، نو اړینه ده چې لومړی له طالبانو سره خبرې وکړو. د پاکستان حکومت، د طالبانو مشران او د قبایلي سیمو خلک باید ګډې ناستې ولري، ترڅو د خبرو له لارې دایمي حل لارې وموندل شي.»

د هغه په وینا، عاصم منیر دغه کړنې د دوو موخو لپاره ترسره کړې دي، لومړی دا چې غواړي په خېبرپښتونخوا کې د تحریک انصاف ګوند بدنام کړي، بله دا چې غواړي په لوېدیځ کې د هغو لابیګرو د لابیو ملاتړ ترلاسه کړي، چې د طالبانو پر ضد دریځ لري.

عمران خان ټینګار وکړ، چې د پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او ټولنیز حل یوازینۍ لار ده، ځکه هر بې ګناه کس چې وژل کېږي، د سیمې کرکه او تاوتریخوالی نور هم زیاتوي.