د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر راتلونکې اونۍ روسیې او هند ته ځي

الجزیرې شبکې په یوه راپور کې ویلي، چې د سپټمبر په ۱۳مه هغه مهال چې د‌ پاکستان لومړی وزیر شهباز شریف د خېبر پښتونخوا‌‌ په بنو کې تر یوه خونړي برید وروسته روغتون ته لاړ؛ نو څېره کې یې د غوسې نښې له ورایه ښکارېدې. په همدې ورځ لږ تر لږه ۱۹پاکستاني عسکر د «ټي‌ټي‌پي» په بریدونو کې وژل شوي وو.

شهباز شریف د پاکستان د‌‌ پوځ مشر عاصم منیر په حضور کې طالبانو ته په خطاب وویل: «زما پېغام افغانستان ته روښانه دی؛ یا د پاکستان سره د رښتینولۍ او ښه نیت لاره غوره کړئ او که د ترهګرو خوا ونیسئ، موږ به د افغانستان له اوسني حکومت سره هېڅ ډول اړیکې ونه ساتو».

خو تاوتریخوالي دوام وکړ. درې ورځې وروسته په بلوچستان کې یوې بمي چاودنې پنځه نور پوځیان ووژل. د سپټمبر په ۳۰مه په کویټه کې ځانمرګي برید لږ تر لږه ۱۰ کسه ووژل او ۳۲ نور یې ټپیان کړل.

د پاکستان د شخړو او امنیت د څېړنو انسټیټیوټ (PICSS) د راپور له مخې؛ یوازې د اګسټ په میاشت کې ۱۴۳ بریدونه ثبت شوي، دغه شمېره د تېرو لسو کلونو تر ټولو وژونکې هغه ده. دغه بنسټ ویلي، د جولای پرتله تاوتریخوالی ۷۴ سلنه ډېر شوی.

د ۲۰۲۴ کال په اوږدو کې هم له ۲۵۰۰ ډېر کسان د تاوتریخوالي ښکار شول، چې دا پاکستان ته په تېرو لسو کلونو کې تر ټولو خونړی کال و. شهباز شریف په ښکاره د افغانستان طالبان ګرم وبلل: «ترهګر له افغانستان نه راځي او د پاکستان طالبانو تحریک سره یو ځای زموږ سرتېري او ولسي خلک وژني».

افغان طالبان دغه تورونه بې‌بنسټه ګڼي

افغان طالبانو دغه تورونه په وار، وار رد کړي او اسلام‌اباد یې په امنیتي ناکامۍ تورن کړی دی. د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وروستی ځل په دې تړاو وویل: «پاکستان باید د دغه بریدونو د مخنیوي لپاره جدي ګامونه واخلي او استخباراتي معلومات له موږ سره شریک کړي».

خو شنونکي په دې باور دي، چې افغان طالبان د «ټي‌ټي‌پي» د مهار لپاره هېڅ ډول ژمنتیا نه‌لري. د خراسان ډایري په نوم د یوې رسنۍ بنسټګر افتخار فردوس وایي: «له افغان طالبانو څخه د ټي‌ټي‌پي پر وړاندې د اقدام هېڅ عملي اراده نه لیدل کېږي او ښايي هېڅ کوم ګام هم پورته نه‌کړي. د پاکستان دا ستره تېروتنه وه، چې افغان طالبانو پورې یې هیلې تړلې وې».

ترینګلې ډېپلوماټیکې اړیکې

پاکستان په ۹۰مه لسیزه کې د طالبانو له لویو ملاتړو ګڼل کېده؛ خو کله چې طالبان په ۲۰۲۱کال کې بیا واک ته ورسېدل، مناسبات یې بدل شول. الجزیزه خپل راپور کې لیکي، اوس طالبان کله نا کله د هند پر لور تمایل ښکاره کوي او په ورته وخت کې د ټي‌ټي‌پي وسله‌والو هم پر پاکستان بریدونو ته زور ورکړی.

په وروستیو میاشتو کې د پاکستان لوړ پوړو پلاويو کابل ته سفرونه وکړل او له افغانستان او چین سره یې درې اړخیزې غونډې جوړې کړې؛ خو دغه هڅې بې‌پایلې وې. شنونکي باور لري، چې افغان طالبان د اېډیالوژیکو او تاریخي لاملونو له کبله حاضر نه‌دي، چې په مستقیم ډول د پاکستاني طالبانو تحریک پر ضد اقدام وکړي.

د پاکستان امنیتي ننګوونې

د پاکستاني طالبانو تحریک چې په ۲۰۰۷ کال کې جوړ شو، اوس د پرمختللو وسایلو لکه د شپې لید لیزري ټوپکې او ډرونونو څخه ګټه اخلي؛ دا هغه وسایل دي چې د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته په افغانستان کې پاتې شوي او اوس د دوی لاسونو ته ورغلي.

په قبایلي سیمو کې تر لسیزو جګړو او پوځي عملیاتو وروسته د خلکو او دولت پر وړاندې بې‌باوري زیاته شوې. څېړونکي وايي، همدا نارضایتۍ د «ټي‌ټي‌پي» د بیا راپورته کېدو زمینه برابره کړې او د دغې ډلې روایت یې د «پښتنو پر وړاندې د بې‌عدالتۍ» پر محور لا پیاوړی کړی.

د اسلام‌اباد سخت دریځه سیاستونه

پاکستان د هوايي بریدونو تر څنګ، د ۲۰۲۳ کال د نومبر راهیسې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ پیل کړې؛ هغه اقدام چې له کابل سره یې ترینګلتیا زیاته کړې او انساني وضعیت یې نور هم کړکېچن کړی. پر پکتیکا د پاکستان د جېټ الوتکو په بریدونو کې لږ تر لږه ۴۶کسان ووژل شول، چې ډېری یې ولسي وګړي وو.

کارپوهان خبرداری ورکوي، چې د دغه سیاستونو دوام ښایي د پاکستان ضد ډلو ملاتړ ډېر کړي. په سویډن کې مېشت د امنیتي چارو څېړونکي عبدالسعید په خبره: «سرحدي بریدونه یا نور تنبیهي اقدامات به ښایي په پاکستان کې د بغاوت ګواښ نور هم زیات کړي».

شنونکي پر دې باور دي، چې د اسلام‌اباد او کابل ترمنځ ستونزه یوازې د «ټي‌ټي‌پي» موضوع نه؛ بلکې ریښه یې په تاریخي مسایلو کې نغښتې ده.

د رسمي شمېرو له مخې؛ تېره ورځ ۱۲۷۷ د پي او ار کارت لرونکي، ۱۷۸ د اې‌سي‌سي ثبت افغانان او ۴۸۰ تنه هغه افغانان اېستل شوي، چې د استوګنې هېڅ ډول قانوني اسناد یې نه لرل. پاکستان د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه د هر ډول کډوالۍ لرونکي افغانان له دغه هېواده اېستلي او د افغان کډوالو د اېستلو دغه چاره د روانې لړۍ درېیم پړاو دی.

په لومړي پړاو کې ناقانونه کډوال، دویم پړاو کې د اې‌اسي‌سي کارتونو لرونکي او اوس په درېیم پړاو کې د دغو ټولو په ګډون د «پي او ار» کارت لرونکي هم اېستل کېږي. د رسمي معلوماتو له مخې؛ په دغه درېیو پړاونو کې نږدې یو مېلیون افغانان له پاکستان نه اېستل شوي او لا هم د دغه هېواد‌ بېلابېلو ایالتونو کې پولیس کور په کور د افغان کډوالو نیولو پسې ګرځي.

هم‌مهاله ایران نه هم د افغان کډوالو د اېستنې بهیر روان دی؛ خو د تېرو ۳میاشتو پرتله بیا دغه بهیر پڅ او ټکنی شوی دی. پر افغانستان د واکمنو طالبانو په وینا؛ یوازې په دغه درې میاشتو کې ایران له یو مېلیون نه ډېر کډوال د اسلام‌کلا او ورېښمو پله له لارې ستانه کړي دي. ملګرو ملتونو اندېښنه ښوولې، چې‌ په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ له پیل راهیسې روان بشري ناورین د دغو کډوالو په ورستنېدو سره لا پراخ شوی دی.

بې‌روزکاري، د سرپناوو نشتوالی، پر ښځو او نجونو بېلابېل بندیزونه د دغه تازه ستنو شویو پر وړاندې لوی خنډونه دي. که څه هم یو شمېر هېوادونو او د بشري حقونو ملاتړو نړۍوالو سازمانونو له اسلام‌اباد او تهران نه غوښتي، چې په جبري توګه دې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر ودروي؛ خو چندان اغېزه یې نه ده کړې.

دواړو هېوادونو ویلي، چې له لسیزو راهیسې یې افغانانو ته پناه ورکړې او نور یې د پاتې کېدو زغم نه‌لري.

د کابل ښار اوسېدونکی شبیر وايي، که څه هم په وروستیو څو کلونو کې افغانستان له نسبي امن څخه برخمن دی؛ خو ګڼ نور داسې لاملونه پرخپل ځای دي چې دغه ټیکاو ګواښي.

نوموړی ټینګار کوي، چې په افغانستان کې باید په بنسټیزه توګه د تاوتریخوالي د له‌منځه وړلو لپاره پر هغو عواملو فکر وشي چې افغانان تاوتریخوالی ته اړ باسي.

ملګرو ملتونو د مهاتما ګاندي د زوکړې ورځ (د اکټوبر ۲مه) د نه تاوتریخوالي ورځې په توګه ځانګړې کړې ده. ملګري ملتونه وايي، د دغه ورځې د نمانځنې موخه په نړۍ کې د هر ډول بدلون لپاره د مبارزې د یوې داسې کړنلارې د دودولو هڅه ده چې په‌کې انسانان له زیان او ویجاړۍ پرته خپلو موخو ته ورسېږي.

د هند د مهاتما ګاندي او پښتون مبارز باچا خان یا خان عبدالغفار خان په نړۍ کې د عدم تشدد یا نه تاوتریخوالي د لارې او فلسفې مخکښان دي. یادو مشرانو چې په دغه لار کې یې ګڼې قربانۍ ورکړې دي، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ګڼ لارویان لري.

مهاتما ګاندي او خان عبدالغفار خان په دې باور وو، چې عدم تشدد یا نه تاوتریخوالی د نړۍ تر ټولو ښه او پیاوړی ځواک دی چې انسانان یې لري.

د طالبانو د ځايي رسنیز دفتر په خبرپاڼه کې راغلي، چې ننګرهار کې د خرما په بڼونو کې «۳۷۰۰ونې» شپږ ډوله حاصل ورکوي او سږ کال به یې ۹زره نیالګي هم د پراختیا په موخه نورو ولایتونو ته ولېږدول شي.

د طالبانو ځايي چارواکو د متحده عربي اماراتو دغه چارواکي سره په ګده د زیتونو تېلو له تولیدي فابریکې هم لیدنه کړې او ترې یې غوښتي، چې د کرنې او بڼوالۍ په برخه کې ورسره لازمې مرستې وکړي.

د ننګرهار کانال د خرما بڼونو مدیر عبدالقیوم اطرافي ویلي، چې دوی د بوټو پاللو او ثمر ته رسېدو لپاره یو شمېر تخنیکي وسایلو او روزنیزو پروګرامونو ته هم اړتیا لري.

د حمود العفاري له قوله په خبرپاڼه کې لیکل شوي: «زموږ د پلرونو او نیکونو په وختونو کې ښه تولید همدا خرما وه، چې د اقتصادي او روغتیایي ګټو په برخه کې یې لازمه مرسته کوله». د نوموړي په حواله ویل شوي، چې په متحده عربي اماراتو کې به شرکتونه او ادارې په افغانستان کې د خرما بڼوالۍ د ودې په برخه کې همکارۍ ته وهڅوي.

ننګرهار د هوا له کبله د خرما حاصلاتو لپاره د ښه جغرافیې لرونکی ولایت بلل کېږي او په تېرو کلونو کې د خرما بڼونو په‌کې ښه پایله هم ورکړې ده. د ځايي کاروباریانو په وینا، که په دغه ولایت کې د خرما بڼونو ته ځانګړې پاملرنه وشي؛ نو د هېواد د خرما اړتیا به پوره کړي او همدا راز به یې بهر ته هم حاصلات صادر شي.

یاد سازمان دغه پېښه په سختو ټکو غندلې او دا یې پر روغتیایي سکتور برید بللی دی. دغه سازمان وایي، یاد برید یو ساعت دوام وکړ چې په کې د روغتون بېړنۍ څانګه، د جدي مراقبت خونې او د عملیاتو خونې د امریکايي ځواکونو له لوري بمبار شوې.

د بې‌پولې ډاکټرانو د معلوماتو له مخې؛ دغه برید کې ۲۴ناروغان او ۱۴روغتیایي کارکوونکي وژل شوي وو. دغه سازمان د عیني شاهدانو له قوله لیکلي، چې «ځینې ناروغان په خپلو بسترو کې په اور وسوځېدل او یو شمېر نور د تېښې پر مهال په نښه شول».

د بې‌پولې ډاکټرانو په وینا؛ د دغه روغتون کره موقعیت یې د امریکا دفاع وزارت او هغه مهال د افغانستان جمهوري نظام له چارواکو سره شریک کړی و؛ خو لا تر اوسه پورې د دغه پېښې په تړاو هېڅ ډول بې‌پرې او خپلواکې څېړنې نه‌دي شوې.

د راپور له مخې؛ د کندوز روغتون په ۲۰۱۱کال کې د شمال یوازینی روغتون و، چې د ټپیانو درملنه په‌کې کېده او د جګړو د قربانیانو لپاره یې ۱۵۰بسترونه لاره.

ډاکتر عصمت‌الله عصمت له دغه برید ژوند وتلی. هغه وایي: «موږ ماشومانو، ښځو او نارینه‌وو ته خدمت کاوه. هېڅ ډول قومي جوړښت او سیاسي نظریه مو نظر کې نه نیوله».

تر برید وروسته دغه مرکز په بشپړه توګه له‌منځه لاړ او زرګونه ټپیان له بېړنیو خدمتونو بې‌برخې شول. د جراحي عملیاتو یو متخصص ډاکټر سید حامد هاشمي هم له دغه مرګونې پېښې ژوندی پاتې شوی. هغه د برید شېبه داسې انځوروي: «دېوالونه سوځېدلي وو، چت سوری شوی و او د جراحۍ وسایل د اوسپنې په ټوټو بدل شوي وو. داسې ښکارېده لکه وخت چې په همدې شپه کې ولاړ وي».

د بې‌پولې ډاکټرانو په ۲۰۱۸کال کې د دغه روغتون د بېرته رغېدو چارې پیل کړې او لنډمهاله خدمتونه یې پیل کړل. دوی وایي، په ۲۰۲۱کال کې یې نوی مرکز پرانیست او اوس د ۷۹بسترونو په لرلو سره فعال دی.

کندوز کې د بې‌پولې ډاکټرانو همغږی کوونکی امیل بوایل وایي: «نننی کندوز له ۲۰۱۵کال سره توپير لري، اوس د زخمونو بڼه تر پخوا بدله شوې ده. موږ هر چا ته د طبي اړتیاوو پر بنسټ روغتیایي خدمتونه وړاندې کوو او هېڅ ډول توپیر په‌کې نه کوو». 

دغه سازمان د خپل راپور په پای کې لیکلي، چې د کندوز دغه خونړۍ پېښه اوس هم د افغانانو په ذهنونو کې ده او د جګړو پر مهال د روغتیایي مرکزونو د نازک حالت ښکارندویي کوي.