د ټي‌ټي‌پي په سر ناندرۍ؛ افغان طالبانو د اسلام‌اباد امنیتي اندېښنې لا هم ختمې نه‌کړې

د رسمي شمېرو له مخې؛ تېره ورځ ۱۲۷۷ د پي او ار کارت لرونکي، ۱۷۸ د اې‌سي‌سي ثبت افغانان او ۴۸۰ تنه هغه افغانان اېستل شوي، چې د استوګنې هېڅ ډول قانوني اسناد یې نه لرل. پاکستان د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه د هر ډول کډوالۍ لرونکي افغانان له دغه هېواده اېستلي او د افغان کډوالو د اېستلو دغه چاره د روانې لړۍ درېیم پړاو دی.

په لومړي پړاو کې ناقانونه کډوال، دویم پړاو کې د اې‌اسي‌سي کارتونو لرونکي او اوس په درېیم پړاو کې د دغو ټولو په ګډون د «پي او ار» کارت لرونکي هم اېستل کېږي. د رسمي معلوماتو له مخې؛ په دغه درېیو پړاونو کې نږدې یو مېلیون افغانان له پاکستان نه اېستل شوي او لا هم د دغه هېواد‌ بېلابېلو ایالتونو کې پولیس کور په کور د افغان کډوالو نیولو پسې ګرځي.

هم‌مهاله ایران نه هم د افغان کډوالو د اېستنې بهیر روان دی؛ خو د تېرو ۳میاشتو پرتله بیا دغه بهیر پڅ او ټکنی شوی دی. پر افغانستان د واکمنو طالبانو په وینا؛ یوازې په دغه درې میاشتو کې ایران له یو مېلیون نه ډېر کډوال د اسلام‌کلا او ورېښمو پله له لارې ستانه کړي دي. ملګرو ملتونو اندېښنه ښوولې، چې‌ په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ له پیل راهیسې روان بشري ناورین د دغو کډوالو په ورستنېدو سره لا پراخ شوی دی.

بې‌روزکاري، د سرپناوو نشتوالی، پر ښځو او نجونو بېلابېل بندیزونه د دغه تازه ستنو شویو پر وړاندې لوی خنډونه دي. که څه هم یو شمېر هېوادونو او د بشري حقونو ملاتړو نړۍوالو سازمانونو له اسلام‌اباد او تهران نه غوښتي، چې په جبري توګه دې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر ودروي؛ خو چندان اغېزه یې نه ده کړې.

دواړو هېوادونو ویلي، چې له لسیزو راهیسې یې افغانانو ته پناه ورکړې او نور یې د پاتې کېدو زغم نه‌لري.

د کابل ښار اوسېدونکی شبیر وايي، که څه هم په وروستیو څو کلونو کې افغانستان له نسبي امن څخه برخمن دی؛ خو ګڼ نور داسې لاملونه پرخپل ځای دي چې دغه ټیکاو ګواښي.

نوموړی ټینګار کوي، چې په افغانستان کې باید په بنسټیزه توګه د تاوتریخوالي د له‌منځه وړلو لپاره پر هغو عواملو فکر وشي چې افغانان تاوتریخوالی ته اړ باسي.

ملګرو ملتونو د مهاتما ګاندي د زوکړې ورځ (د اکټوبر ۲مه) د نه تاوتریخوالي ورځې په توګه ځانګړې کړې ده. ملګري ملتونه وايي، د دغه ورځې د نمانځنې موخه په نړۍ کې د هر ډول بدلون لپاره د مبارزې د یوې داسې کړنلارې د دودولو هڅه ده چې په‌کې انسانان له زیان او ویجاړۍ پرته خپلو موخو ته ورسېږي.

د هند د مهاتما ګاندي او پښتون مبارز باچا خان یا خان عبدالغفار خان په نړۍ کې د عدم تشدد یا نه تاوتریخوالي د لارې او فلسفې مخکښان دي. یادو مشرانو چې په دغه لار کې یې ګڼې قربانۍ ورکړې دي، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ګڼ لارویان لري.

مهاتما ګاندي او خان عبدالغفار خان په دې باور وو، چې عدم تشدد یا نه تاوتریخوالی د نړۍ تر ټولو ښه او پیاوړی ځواک دی چې انسانان یې لري.

د طالبانو د ځايي رسنیز دفتر په خبرپاڼه کې راغلي، چې ننګرهار کې د خرما په بڼونو کې «۳۷۰۰ونې» شپږ ډوله حاصل ورکوي او سږ کال به یې ۹زره نیالګي هم د پراختیا په موخه نورو ولایتونو ته ولېږدول شي.

د طالبانو ځايي چارواکو د متحده عربي اماراتو دغه چارواکي سره په ګده د زیتونو تېلو له تولیدي فابریکې هم لیدنه کړې او ترې یې غوښتي، چې د کرنې او بڼوالۍ په برخه کې ورسره لازمې مرستې وکړي.

د ننګرهار کانال د خرما بڼونو مدیر عبدالقیوم اطرافي ویلي، چې دوی د بوټو پاللو او ثمر ته رسېدو لپاره یو شمېر تخنیکي وسایلو او روزنیزو پروګرامونو ته هم اړتیا لري.

د حمود العفاري له قوله په خبرپاڼه کې لیکل شوي: «زموږ د پلرونو او نیکونو په وختونو کې ښه تولید همدا خرما وه، چې د اقتصادي او روغتیایي ګټو په برخه کې یې لازمه مرسته کوله». د نوموړي په حواله ویل شوي، چې په متحده عربي اماراتو کې به شرکتونه او ادارې په افغانستان کې د خرما بڼوالۍ د ودې په برخه کې همکارۍ ته وهڅوي.

ننګرهار د هوا له کبله د خرما حاصلاتو لپاره د ښه جغرافیې لرونکی ولایت بلل کېږي او په تېرو کلونو کې د خرما بڼونو په‌کې ښه پایله هم ورکړې ده. د ځايي کاروباریانو په وینا، که په دغه ولایت کې د خرما بڼونو ته ځانګړې پاملرنه وشي؛ نو د هېواد د خرما اړتیا به پوره کړي او همدا راز به یې بهر ته هم حاصلات صادر شي.

یاد سازمان دغه پېښه په سختو ټکو غندلې او دا یې پر روغتیایي سکتور برید بللی دی. دغه سازمان وایي، یاد برید یو ساعت دوام وکړ چې په کې د روغتون بېړنۍ څانګه، د جدي مراقبت خونې او د عملیاتو خونې د امریکايي ځواکونو له لوري بمبار شوې.

د بې‌پولې ډاکټرانو د معلوماتو له مخې؛ دغه برید کې ۲۴ناروغان او ۱۴روغتیایي کارکوونکي وژل شوي وو. دغه سازمان د عیني شاهدانو له قوله لیکلي، چې «ځینې ناروغان په خپلو بسترو کې په اور وسوځېدل او یو شمېر نور د تېښې پر مهال په نښه شول».

د بې‌پولې ډاکټرانو په وینا؛ د دغه روغتون کره موقعیت یې د امریکا دفاع وزارت او هغه مهال د افغانستان جمهوري نظام له چارواکو سره شریک کړی و؛ خو لا تر اوسه پورې د دغه پېښې په تړاو هېڅ ډول بې‌پرې او خپلواکې څېړنې نه‌دي شوې.

د راپور له مخې؛ د کندوز روغتون په ۲۰۱۱کال کې د شمال یوازینی روغتون و، چې د ټپیانو درملنه په‌کې کېده او د جګړو د قربانیانو لپاره یې ۱۵۰بسترونه لاره.

ډاکتر عصمت‌الله عصمت له دغه برید ژوند وتلی. هغه وایي: «موږ ماشومانو، ښځو او نارینه‌وو ته خدمت کاوه. هېڅ ډول قومي جوړښت او سیاسي نظریه مو نظر کې نه نیوله».

تر برید وروسته دغه مرکز په بشپړه توګه له‌منځه لاړ او زرګونه ټپیان له بېړنیو خدمتونو بې‌برخې شول. د جراحي عملیاتو یو متخصص ډاکټر سید حامد هاشمي هم له دغه مرګونې پېښې ژوندی پاتې شوی. هغه د برید شېبه داسې انځوروي: «دېوالونه سوځېدلي وو، چت سوری شوی و او د جراحۍ وسایل د اوسپنې په ټوټو بدل شوي وو. داسې ښکارېده لکه وخت چې په همدې شپه کې ولاړ وي».

د بې‌پولې ډاکټرانو په ۲۰۱۸کال کې د دغه روغتون د بېرته رغېدو چارې پیل کړې او لنډمهاله خدمتونه یې پیل کړل. دوی وایي، په ۲۰۲۱کال کې یې نوی مرکز پرانیست او اوس د ۷۹بسترونو په لرلو سره فعال دی.

کندوز کې د بې‌پولې ډاکټرانو همغږی کوونکی امیل بوایل وایي: «نننی کندوز له ۲۰۱۵کال سره توپير لري، اوس د زخمونو بڼه تر پخوا بدله شوې ده. موږ هر چا ته د طبي اړتیاوو پر بنسټ روغتیایي خدمتونه وړاندې کوو او هېڅ ډول توپیر په‌کې نه کوو». 

دغه سازمان د خپل راپور په پای کې لیکلي، چې د کندوز دغه خونړۍ پېښه اوس هم د افغانانو په ذهنونو کې ده او د جګړو پر مهال د روغتیایي مرکزونو د نازک حالت ښکارندویي کوي.

د پاکستان د ترهګرۍ ضد ادارې د معلوماتو له مخې؛ د یو لړ استخباراتي عملیاتو پر مهال یې د بلوچستان ایالت د کویټې ښار په اغبرګ سیمه کې څو ساعته عملیات کړي دي. د چارواکو په وینا، د دغو عملیاتو پر مهال پرې وسله‌والو ډزې کړې او نښته هم رامنځته شوې ده. دغه نښتې یو ساعت دوام کړی او د پاکستان امنیتي ادارو ادعا کړې، چې د نښتې پر مهال یې ۱۰وسله‌وال وژلي دي.

همدا راز په دغه عملیاتو کې د پاکستان د ترهګرۍ ضد ځواکونو ۲عسکر هم ټپیان شوي دي. د یاد هېواد د ترهګرۍ ضد ادارې د ویاند په وینا؛ له جګړې وروسته د وسلو، مهماتو، چاودېدونکو توکو او نورو وسایلو ستره زېرمه هم ترلاسه شوې ده. د وژل شویو کسانو هویت لا نه‌دی څرګند شوی او پلټنې روانې دي.

همدا راز ادعا شوې، چې د بلوچستان د شیراني سیمې په مغل کوټ کې هم ورته عملیات شوي چې په پایله کې یې ۸ وسله‌والو د وژل کېدو یادونه شوې. دغه اداره وایي، د یادو عملیاتو پر مهال هم د پرمختللو وسلو او پوځي تجهیزاتو یوه زېرمه پاکستاني ځواکونو موندلې ده.

د‌ پاکستان پوځ د رسنیو څانګې (ISPR) په ورته مهال د اکټوبر په لومړۍ نېټه د کویټې او کیچ په سیمو کې د «ټي‌ټي‌پي او بلوڅ بېلتون پالو» پر ضد هم د عملیاتو خبر ورکړی او په کې یې د درېیو وسله‌والو د وژل کېدو ادعا کړې. همدا راز د بلوچستان په خضدار ولسوالۍ کې د څو تنه‌ وسله‌والو د ژوندي نیول کېدو یادونه هم شوې ده.

دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان کې ورځ تر بلې نا امنۍ ډېرېدونکې دي او په دې وروستیو کې پر پوځیانو خونړي ځانمرګي او وسله‌وال بریدونه هم شوي دي. اسلام‌اباد ادعا کوي، چې دغه بریدونه پرې د «ټي‌ټي‌پي او بلوڅ بېلتون پالو» له لوري‌ د افغانستان له خاورې پلانېږي او هلته افغان طالبانو د دوی ضد دغه وسله‌والو ته پناه ځایونو ورکړي؛ خو پر کابل واکمن بیا د پاکستان ادعا نه یوازې دا چې ردوي، بلکې دا یې داخلي امنیتي ناکامي بولي.