بې‌پولې ډاکټران: امریکایي ځواکونو لس کاله وړاندې په همدې ورځ کندوز کې یو روغتون بمبار کړ

خلکو موبایلونه غوږونو ته پورته کړل، چا په لاسونو کې نیولي وو او کوڅو ته راووتل. ډېرو د خپلو خپلوانو، ملګرو او ان بهر کې د کورنیو غړو سره حال احوال کاوه چې تېر ۴۸ساعتونه یې له دې بندیزونو سره څنګه تېر شول.

ګارډین ورځپاڼې په یوه راپور کې لیکلي، چې تېر ماښام خلکو د انټرنېټ فعالېدو له امله د کابل په کوڅو کې «یو بل ته مبارکۍ ورکولې». ځینو ته دا شېبې لکه اختر یا د خوښۍ لوی مراسم داسې وې.

د انټرنېټ له بندیز ختمېدو سره یو ځل بیا په خلکو کې احساسات را ژوندي شول، رسټورانټونو ته لاړل او ملګري سره جوپې، جوپې راټول شول او د انټرنېټي بندیز پر مهال یې د خپلو کړاوونو کیسې سره وکړې.

ګارډین د سهراب احمد په نوم د یو ۲۴کلن ځوان چې کابل کې د ډیلیورۍ یا هم د لېږد خدمتونه ترسره کوي لیکلي، چې دوه ورځې په بشپړه توګه وزګار ناست و. هغه وایي، له خلکو سره د اړیکو لپاره یې کاروونکي اپلکېشنونه ټول له کاره لوېدلي وو. اوس د رسټورانټونو مخې ته د ډیلیورۍ لپاره د موټرسایکلونو کتارونه بېرته جوړ شوي، چې جوس او خوراکي توکي خلکو ته یوسي.

د طالبانو له سختو بندیزونو سره، سره تر دې بندیز وروسته ښځې هم په کوڅو کې راښکاره شوې. ګارډین د یوې نجلۍ له قوله چې نوم یې د امنیتي اندېښنو له کبله نه‌دی ذکر شوی لیکلي: «زه دا حالت نه شم بیانولای، چې څومره د ارام ساه مې واخیسته. انلاین زده‌کړې کوم او له خیره بېرته دا دی پیل شوې».

هم‌مهاله ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې د ملاهبت الله له لوري د انټرنېټي بندیز پرېکړې د افغانستان اقتصادي ثبات ګواښلی او روان بشري ناورین یې لا پسې پراخ کړی دی. طالبانو د دغه بندیز په تړاو ضد او نقیض څرګندونې کړې دي.

دغه انټرنېټي پرېکون وروسته له هغې رامنځته شو، چې طالبانو د «غېراخلاقي پاڼو» د شته‌والي یادونه وکړه او دا یې د انټرنېټ د بندېدود مهم لامل وباله؛ خو د معلوماتو او ټېکنالوژۍ کارپوهان دا چاره «احمقانه» بولي او زیاتوي، چې د ناسمو منځپانګو د بندېدو لپاره نورې لارې چارې هم شته.

د طالبانو په لومړۍ دوره کې انټرنېټ نوې پدیده وه، هغه مهال د کمزوري اقتصادي وضعیت له کبله افغانستان مخابراتي سکټور کې د زېربناوو جوړولو توان نه لاره؛ خو په تېرو دوو لسیزو کې د افغانستان اقتصاد ورځ تر بلې پر انټرنېټ تکیه موندلې ده، چې ان په لرو پرتو کلیوالو سیمو کې هم افغانان د خپلو روزګارونو لپاره له انټرنېټ کار اخلي.

د غلام رباني په نوم یو کرېډیټ پلورونکی چې اوس یې تر بندیز وروسته هټۍ بیا له خلکو ډکه شوې، وایي: «نړۍ پرمختګ کړی او اوس د ۳۰کلونو پخوا غوندې زمانه نه‌ده. موږ هیلې لرلې، چې انټرنېټ به بېرته خوشې کېږي او بندول یې د ټولو لپاره لوی تاوان و».

په پنجشېر کې د طالبانو د والي‌ دفتر د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۹مه) ویلي، چې دغه داوطلبي د کانونو د څارنې پلاوې، سیمه ييزو چارواکو او خصوصي سکټور د استازو په حضور کې تر سره شوې ده. په پنجشېر کې طالبانو تر دې وړاندې هم د بولۍ له لارې د هېواد پر سوداګرو زرګونه قیراطه زمرد پلورلي دي. 

پنجشېر د افغانستان له هغو ولایتونو شمېرل کېږي، چې لوړ کیفیت لرونکي زمرد پکې موندل کېږي او د دې ډبرو قانوني استخراج او پلور د ملي اقتصاد د پیاوړتیا لپاره مهم بلل کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې په پنجشېر ولایت کې د طالبانو د کانونو او پټرولیم ریاست ویلي و، چې دا مهال په دغه ولایت کې د زمردو کان ۲۱ نوې سيمې رامنځته شوې او کان کېندنې پکې روانې دي.

د دغه ریاست په وینا، په پنجشېر کې د زمردو شاوخوا ۶۰۰ شرکتونه رسمي جوازونه لري او په کارونو بوخت دي.

په مقاله کې د راپورونو پربنسټ راغلي، چې د سوریې په جګړو کې له ګډون وروسته د دغه ډلې یو شمېر جنګیالي افغانستان ته تللي او په ځانګړي ډول د پنجشېر په دره کې ځای پر ځای شوي دي.

په مقاله کې همدارنګه ویل شوي، د دغه ډلې مشر عبدالحق ترکستاني چې په افغانستان کې مېشت دی او له طالبانو، القاعده، تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) او د منځنۍ اسیا له ګڼو وسله‌والو ډلو سره نږدې اړیکې لري، په خپل وروستي بیان کې ویلي: «چینایي کافران به ډېر ژر د هغه څه خوند واخلي چې د سوریې کفارو وڅکلو.»

د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال د فبرورۍ میاشتې د راپور له مخې، اوسمهال د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ۵۰۰ تر ۱۲۰۰ پورې جنګیالي په افغانستان کې لري. که څه هم طالبان هڅه کوي پر دوی کلک کنټرول ولري، خو د سوریې په جګړه کې د تجربه‌کارو وسله‌والو راتګ کېدای شي دغه شمېر په چټکۍ سره ډېر کړي.

راپورونه زیاتوي، چې د یادې ډلې جنګیالي د منځنۍ اسیا څخه راغلو وسله‌والو سره یو ځای په بلخ، بدخشان، کندوز، کابل او بغلان ولایتونو کې د روزنې مرکزونه لري. طالبانو د دې ډلې جګړه‌ماران د داعش خراسان څانګې پر وړاندې هم کارولي دي. خو د اندېښنې وړ دا دی، چې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ناراضي غړي ښايي داعش خراسان ډلې ته ورګډ شي، ځکه چې داعش له اوږدې مودې راهیسې د ایغور جنګیالیو د جذبولو هڅې کوي.

د ایغور مسلمانان چې د چین د شین‌جیانګ اصلي اوسېدونکي دي، په ۲۰۱۲–۲۰۱۳ کلونو کې د ترکیې او سوېلي اسیا له لارې سوریې ته ورسېدل او د "تحریر الشام" ډلې تر چتر لاندې یې د بشارالاسد پر رژیم د یرغل په جګړو کې مهم رول لوبولی دی.

ویل کېږي، چې شاوخوا ۱۱۰۰ ایغوري جنګیالي د اسد د رژیم پر ضد جګړو کې وژل شوي دي.

ډیپلوماټ ورځپاڼه وایي، د ترکستان اسلامي غورځنګ جګړه‌ازمویل شوي او تجربه‌کار جنګیالي د سیمې لپاره د جدي امنیتي ګواښ په توګه مطرح دي، ځکه چې دا ډله د چین د "یو کمربند، یوه لار" پروژې او د مرکزي اسیا هېوادونه د احتمالي بریدونو لپاره په نښه کړي دي.

د سوریې د نوي حکومت په خبره، دوی د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ملاتړ نه کوي، خو د سیمې د کړکېچونو او کمزورې اقتصادي وضعیت له امله په عملي ډول د دې ډلې پر ضد د اقداماتو توان نه لري.

د ډیپلوماټ ورځپاڼې په وینا، کارپوهان وړاندیز کوي چې د دغې ډلې پر ضد د نړۍوالو بندیزونو او د "ترهګر سازمان" په نوم د بیا نومول کېدو له لارې کولای شي، د دې ډلې د فعالیتونو مخه ونیول شي. د شنونکو په وینا، دا کار به د چین او امریکا ترمنځ د ترهګرۍ پر وړاندې همکاري هم پیاوړې کړي.

یوه هټۍوال چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، ویلي: «په هغه موده کې چې انټرنېټ او اړیکې په ټول هېواد کې بندې وې، موږ د نورو اندېښنو ترڅنګ د خپلو مالونو د غلا له ګواښ څخه هم سخت اندېښمن وو.»

د هغه په وینا، ډېر پلورونکي او هټۍوال په ځانګړي ډول د جامو هټۍوال چې اکثره یې خپلې هټۍ د وای‌فای له لارې کنټرولولې، اړ شول څو شپه په موټرو کې تېره کړي او خپل مال وساتي.

د موبایلونو یو پلورونکی وایي، چې یو شمېر هټۍوالو چې پخوا به یې موبایلونه په هټيو کې قفل کول، دا دوه ورځې د انټرنېټ له بندېدو سره اړ شول چې خپل وسایل کورونو ته یوسي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې په ښار کې زرګونه امنیتي کامرې نصب کړې دي. ځینې راپورونه وايي، چې د طالبانو امنیتي کسانو له هټۍوالو او د کورونو له مالکانو غوښتي وو، چې د جرمونو د مخنیوي لپاره دې امنیتي کامرې ولګوي.

خو د انټرنېټ له پرې کېدو سره دغه کامرې هم له کاره ولوېدې.

ملګرو ملتونو د چهارشنبې په ورځ وویل، چې د انټرنېټ بندېدل د افغانستان پر اقتصادي ثبات منفي اغېز کړی دی.

د انټرنېټ له بندېدو سره ټولي صرافۍ، ګمرکونه، هوايي شرکتونه، واردات او صادرات او هغه کاروبارونه چې له انټرنېټ سره تړلي ول، وتړل شول.

طالبانو د دوشنبې په ورځ (د تلې ۷مه) په ټول هېواد کې د فایبر نوري انټرنېټ او مخابراتي شبکې پرې کړې. خو د خلکو تر منځ د پراخو نارضایتۍ او ان د طالبانو د ځینو غړو تر مخالفت وروسته، انټرنېټ تر نږدې ۵۰ ساعتونو بندېدو وروسته بېرته په تدریجي ډول فعال شو.

یوه طالب چارواکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې انټرنېټ او مخابراتي شبکې د طالبانو د رییس‌الوزرا ملا حسن اخوند په امر بېرته فعالې شوې دي. دا اقدام د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده له پرېکړې سره مخالفت بلل شوی، ځکه هغه انټرنېټ او سمارټ ټلیفونونه د فحشا د خپرېدو وسیله ګڼي.

د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته دولتي په ځانګړي ډول د اقتصاد اړوند ادارو کارونه ګډوډ شوي وو. یوه طالب چارواکي ویلي، هغه رسمي مکتوبونه چې په تېرو کلونو کې برېښنایي شوي وو، درېدلي دي او د بهرنیو چارو وزارت د ویزو ورکولو په څېر کونسلي فعالیتونه نه‌شي ترسره کولای.

د هغه په وینا: «هر څه فلج شوي وو. بې له انټرنېټه موږ ژوند نه‌ لرو.»

تر اوسه د طالبانو ویاندویانو د انټرنېټ د بندېدو او بیا فعالېدو په اړه هېڅ تبصره نه ده کړې.

دوجاریک زیاته کړې، چې طالبانو تر اوسه د انټرنيټ د بندېدو لامل نه دی روښانه کړی او نه یې د فعاله کېدو په اړه وضاحت ورکړی.

هغه وویل: «د انټرنېټ پرې کېدل پر اقتصادي ثبات، د خلکو، ښځو او نجونو د ناسم وضعیت، د بیان پر ازادۍ او معلوماتو ته د لاسرسي پر حقونو ناوړه اغېزې درلودلې دي.»

نوموړي دا هم وویل، چې د انټرنېټ بندېدو د ملګرو ملتونو فعالیتونه هم ګډوډ کړي وو. هغه د افغانستان ختیځو زلزله‌ځپلو سیمو ته د ملګرو ملتونو او نورو خیریه موسسو د مرستو یادونه وکړه او ویې ویل، چې د انټرنېټ بندېدو د هغوی مرستې ټکنۍ کړې دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د سې شنبې په ورځ ویلي، دوی له خپلو مرستندویه کارکوونکو سره اړیکه له لاسه ورکړې وه.

د انټرنېټ له بندېدو سره ټولې صرافۍ، ګمرکونه، هوايي شرکتونه، صادرات او واردات او نور هغه کاروبارونه چې انټرنېټ ته اړتیا لري، وتړل شول.