د کوېټې، کراچۍ، لاهور او اسلام اباد پولیسو ویلي چې په یادو سیمو کې د مېشتو غیرقانوني افغان کډوالو د ایستلو عملیات یې پیل کړي دي. له کوېټې او کراچۍ څخه دوو افغان کډوالو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې پولیسو ورسره خشن برخورد پیل کړی دی.
په کراچۍ کې د پولیسو یو مشر اې ار وای تلویزوني شبکې ته ویلي چې سپر لویې لارې ته څېرمه پراته نېږدې لویه برخه افغانان یې ایستلي او کورونه یې نړولي دي.
نوموړی زیاتوي چې نېږدې ۳۰ زره نورو افغان کډوالو ته یې درې ورځې وخت ورکړی څو له سیمې ووځي.
په ورته وخت کې له لاهور او اسلام اباد څخه یو شمېر افغان کډوالو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې نن غرمه مهال په بېلابېلو لارو او کوڅو کې پاکستاني پولیس افغان کډوال نیسي.
بل خوا له کوېټې څخه افغان کډوال حاجي امین ویلي چې پاکستاني پولیس د افغان کډوالو پر کورونو ګرځي او کډوال په زور له کورونو وباسي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د ایستلو عملیات وروسته له هغې زیات شوي چې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو تر منځ د ډېورنډ کرښې په اوږدو کې جګړه زیاته شوې ده.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ یو ځل بیا پوځي ترینګلتیا لوړه شوې ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډېورند پر پوله له څو کلونو راهیسې وختپهوخت د ډزو، هوایي بریدونو او لفظي جګړو پېښې لیدل کېږي، خو د روانو دوو اونیو بریدونه د پاکستان له خوا د نړۍوالو اصولو له مخې سرغړونه ګڼل کېږي.
له پاکستان څخه د افغانستان پر لوري هوایي او ځمکنی برید یوازې یو سیمهیز سیاسي عمل نه دی، بلکې دا د نړۍوال قانون، د هېوادونو د حاکمیت او د ملګرو ملتونو د منشور ښکاره نقض دی.
د حاکمیت اصل او د نړۍوال قانون بنسټ
په نړۍوالو اړیکو کې تر ټولو مهم اصل د دولتونو حاکمیت (Sovereignty) دی. دا اصل د دې معنا لري چې هر هېواد او په هېواد کې حاکمه ډله یا نظام د خپلې خاورې، هوا او سیاسي پرېکړو په اړه بشپړ واک لري. د ملګرو ملتونو د منشور د دویمې مادې په څلورمې فقره کې راغلي:
«ټول هېوادونه باید د بل هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي خپلواکۍ پر ضد له هر ډول زور کارولو ډډه وکړي.»
پاکستان د افغانستان د هوايي حریم نقض کړی، نو په دې توګه یې د دې بنسټیز اصل څخه ښکاره سرغړونه کړې ده. د بل هېواد پر خاوره یا فضا برید د یو هېواد د حاکمیت او سیاسي استقلال سپکاوی ګڼل کېږي.
د شیکاګو کنوانسیون او د هوايي فضا حاکمیت
د ۱۹۴۴م کال د شیکاګو نړۍوال کنوانسیون (Chicago Convention on International Civil Aviation) په لومړۍ ماده کې صراحتاً راغلي:
«هر دولت د خپل خاورې پورته په هوايي فضا کې بشپړ او ځانګړی حاکمیت لري.»
نو که پاکستان د افغانستان په هوايي فضا کې بې اجازې عملیات کوي، دا د دې تړون ښکاره نقض دی. د ملګرو ملتونو د قانون له مخې، هېڅ هېواد د بل هېواد په فضا کې بې اجازې عملیات نه شي کولای، حتا که د ترهګرۍ ادعا هم مطرح کړي، باید د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته مراجعه وکړي.
د زور کارولو بندیز او د ځاندفاع استثنا
د ملګرو ملتونو د منشور د ۲مې مادې له مخې، د زور کارول یوازې په دوو حالاتو کې جواز لري:
۱. که د ملګرو ملتونو امنیت شورا اجازه ورکړي.
۲. که یو هېواد د ځان دفاع په حالت کې وي.
پاکستان نه د امنیت شورا اجازه لري او نه یې د ځان د دفاع قانوني دلیل وړاندې کړی دی. د «ترهګرو د ځپلو» په نوم د بل هېواد پر خاوره برید د نړۍوال قانون له مخې د ځاندفاع په تعریف کې نه راځي، بلکې دا تجاوز (Aggression) بلل کېږي، یو جرم چې نړۍواله محکمه یې د محاکمې وړ بولي.
د دوهګوني چلند ستونزه
پاکستان پخپله څو ځله د هند د هوايي بریدونو پر ضد شکایت کړی او هغه یې د نړۍوال قانون خلاف بللي، خو اوس هماغه کار په افغانستان کې تکراروي. دا دوهګونی معیار نه یوازې د نړۍوال قانون پر اصولو سیوری اچوي، بلکې د پاکستان د رسمي دریځ صداقت هم تر پوښتنې لاندې راولي.
یو هېواد نه شي کولای د نړۍوال قانون اصول یوازې هغه وخت ومني چې د ده په ګټه وي او هغه وخت یې رد کړي چې د ده له کړنو سره تضاد ولري.
د بریدونو سیاسي هدفونه
که څه هم پاکستان د خپلو بریدونو دلیل د "ترهګرو ځپنه" بولي، خو حقیقت دا دی چې دغه اقدام ژور سیاسي پیغام لري.
اسلاماباد غواړي د افغانستان پر واکمنو طالبانو فشار زیات کړي، څو هغوی د پاکستان د امنیتي غوښتنو تابع پاتې شي.
له بلې خوا، د پاکستان پوځ غواړي د کورنیو فشارونو او اقتصادي بحرانونو څخه د خلکو پام د "بهرني خطر" په لور واړوي. دا هغه تاکتیک دی چې پوځ په تېرو څو لسیزو کې د خپلو ناکامیو د پټولو لپاره کارولی.
د افغانستان قانوني حق
که څه هم په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیر فایق ویلي چې دی به د پاکستان د بریدونو په تړاو د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته شکایت وکړي، خو افغانستان کولای شي دا موضوع په څو لارو تعقیب کړي:
که څه هم د طالبانو حکومت په نړۍواله کچه رسمیت نه لري، خو د افغانستان د خاورې پر ضد هر برید د افغانانو پر شریکه خاوره برید ګڼل کېږي، نه د یوې ډلې پر ضد اقدام.
په لنډ ډول یې که ووایو، پاکستان د افغانستان پر حاکمیت برید کړی، د نړۍوال قانون بنسټیز اصول یې مات کړي او د سیمې د ثبات لپاره یې یو نوی خطر رامنځته کړی دی. دا ډول کړنې نه یوازې نړۍوال مشروعیت له منځه وړي، بلکې د پاکستان د بهرني سیاست د بحران او د پوځ د بېمسوولیته ستراتیژۍ څرګندونه هم کوي.
افغانستان باید دا قضیه نړۍوالو بنسټونو ته ورسوي، څو دا پیغام ورکړي چې د یوه هېواد پر خاورې برید هېڅکله د «ترهګرۍ ضد عملیاتو» په نوم نه شي توجیه کېدی.
کراچۍ کې د افغان کډوالو پاتې جایداد د غصب په حال کې دی. د کراچۍ په سهراب ګوټ کې د کډوالو پنډغالي کې ۱۵۶۸۰افغانان اوسېدل. دغه کډوالو رسنیو ته ویلي، چې په یاده سیمه کې دوی دغه ځمکه د پيسو په بدل کې پېرلې وه او د پاکستان حکومت یې هغه مهال مخه نه نیوله؛ خو اوس د پلور اجازه نه ورکوي.
ډان ورځپاڼې چهارشنبه (د تلې ۲۳مه) د پولیسو د یوه لوړپوړي افسر په حواله لیکلي، هغه ځمکې چې د کراچۍ په سهراب ګوټ سیمه کې له افغان کډوالو پاتې شوې؛ دا وېره شته چې خلک یې غصب کړي. دغه لوړپوړي افسر وړاندیز کړی، چې باید د دغه ځمکو د ملکیت او حدودو د تثبیت د څېړلو لپار یوه کمېټه جوړه شي.
د لوېدیځې حوزې د پولیسو لوړپوړي افسر (DIG) عرفان علي بلوڅ د کراچۍ د پولیسو مشر ته په یوه لیک کې ویلي، د اړوندو ادارو له استازو دې یوه ځانګړې کمېټه جوړه شي چې د افغان کډوالو د پنډغالي ځمکه غصب نهشي.
دغه ځمکه په ملېر پرمختیایي دولتي ادارې (MDA) پورې اړه لري او ټولټال ۳۱۱۷ کورونه پهکې جوړ شوي، چې له دې ډلې له ۲۰۰څخه تر ۲۵۰ پورې کورونه د پاکستانيانو دي.
راپورونه ښيي، چې په دغه پنډغالي کې پخوا نږدې ۱۵۶۸۰ افغانان اوسېدل. د دغه افغانانو له ډلې ۱۴۲۹۶ کسان یې په وروستیو میاشتو کې افغانستان ته اېستل شوي او۱۳۸۴ یې د ستنېدو په حال کې دي.
افغان کډوالو رسنیو ته ویلي، چې دوی د دغه ځمکو ډېره برخه د پیسو په بدل کې پېرلې وه او د پاکستان حکومت هغه مهال د دغه کار مخه نه نیوله. دغه کډوال وايي، اوس حکومت اجازه نهورکوي چې دغه جایداد دوی وپلوري.
ځينو کډوالو ویلي، چې دوی ته جایداد خو پرېږده د کور د سامان وړلو اجازه هم نهده ورکړل شوې او یوازې په یوه جوړه کالیو کې په جبري توګه له کورونو اېستل شوي دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت درېیو چارواکو په اسلاماباد کې د نورو هېوادونو مېشتو یو شمېر سفیرانو ته د ډیورند کرښې په اوږدو کې د پاکستان د پوځ او افغان طالبانو تر منځ د شوې جګړې په تړاو معلومات ورکړل او ورسره یې د پاکستان د امنیت پر ساتنې ټينګار وکړ.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د سېشنبې په ورځ (د تلې ۲۲مه) په خپله اېکس پاڼه وویل، د دغه وزارت چارواکو د پاکستان د مشروع امنیتي اندېښنو په تړاو بشپړ معلومات ورکړل، خو نور یې په اړه جزییات نه دي وکړي.
د پاکستان او افغان طالبانو تر منځ د جګړې اور وروسته له هغې بل شو، چې د پاکستان هوايي ځواکونو د تېرې پنجشنبې د تلې ۱۷مه د افغانستان پر پلازمېنه کابل او پکتیکا بمبار وکړ. پاکستان پرته له دې چې په رسمي توګه د یاد برید مسوولیت ومني ویې ویل، د پاکستان د خلکو د امنیت لپاره هر هغه کار چې لازم وي کوي یې.
په هغه وخت کې د طالبانو دفاع وزارت یاد برید بې ساری، له تشدد ډک او کرغېړن او له خپل حریم څخه یې دفاع خپل حق وباله او خبرداری یې ورکړ، که له دې وروسته وضعیت هر څومره ترینګلی کېږي مسوولیت به يې د پاکستان د پوځ پر غاړه وي.
طالبانو بیا په دویمه شپه یې (د شنبې په ماخوستن د تلې ۱۹مه) په شاوخوا ۲۵۰۰ کیلومتره کرښه کې د «غچ اخیستنې» په نوم ځمکني عملیات پیل کړل او د شپې تر نیمايي شاوخوا ۱۲ بجو یې دوام وکړ او بیا طالبانو رسماً د جګړې د پای اعلان وکړ.
اسلاماباد بیا پر پاکستان د افغان طالبانو بریدونه بې دلیله وبلل، خو افغان طالبانو خبرداری ورکړ چې که پاکستان بیاځلي د افغانستان حریم نقض کړي، نو په کلکه به ځواب ورکړي.
له دغې جګړې وروسته په افغانستان او پاکستان کې تبلغاتو زور واخیست او لا تر اوسه هم په کره توګه روښانه نه ده، چې په یادې جګړې کې په دواړو خواوو کې څومره کسان وژل شوي او همداراز ولسي وګړو ته د اوښتې زیان کچه څومره ده.
له دې سره سم، د سرچینو په وینا لا هم د ډیورند کرښې په اوږدو کې خال خال نښتې کېږي، خو دواړه لوري یې په اړه په رسمي توګه څه نه وايي.
د پاکستان پخوانی لومړی وزیر عمران خان وايي، تاریخ ثابته کړې چې یوازې پوځي عملیات د ترهګرۍ حل نه دی، بلکې د سیاسي بصیرت پر بنست یوې اغېزناکې جامع ستراتیژۍ ته اړتیا لري او په وینا یې د ترهګرۍ ستونزه له افغانستان سره له خبرو پرته نهشي حل کېدای.
عمران خان د سېشنبه په ماښام (د تلې ۲۲مه) په خپله اېکس پاڼه د خېبرپښتونخوا د اعلی وزیر په توګه د سهیل افریدي د غوراوي په تړاو د مبارکۍ پيغام په خپرولو سره زیاته کړه، تحریک انصاف ګوند ته په خېبر پښتونخوا کې پوځي عملیات د منلو نهدي، ځکه د عامو خلکو له وژنې او له خپلو مېنو له بې ځایه کېدنې پرته بله هېڅ ګټه نهلري. «موږ له لسیزو راهیسې لوی لوی عملیات کړي، خو دغه ناورین پای ته نهدی رسېدلی او ترهګري نه ده ختمه شوې.»
عمران خان زیاتوي، د ترهګرۍ د بشپړې لهمنځه وړنې لپاره د تړلو دروازو ترشا د پرېکړو پر ځای د سیاسي بصیرت پر بنسټ یوې اغیزناکې او جامع ستراتیژۍ ته اړتیا ده.
د خان په وینا، د سیاسي استازو او د خېبرپښتونخوا حکومت له حضور او مشورې پرته جوړیدونکې هر ډول پالیسي د منلو نه ده او همداراز زیاتوي: «د ترهګرۍ ضد پالیسي باید د ټولو اړخونو لکه د ځایي قبایلو، صوبایي حکومت، وفاقي حکومت او د افغان حکومت په سلا جوړه شي. د ترهګرۍ ستونزه له افغانستان سره له خبرو پرته نهشي حل کېدای.»
هغه په دې مبارکۍ پیغام کې سهیل افریدي ته د «اوپننګ بېټسمین» خطاب کړی او ویلي یې دي، چې باید په ازاد ډول لوبه وکړي.
سهیل اپریدی د خېبر پښتونخوا نوی سر وزیر وټاکل شو | افغانستان انټرنشنل پښتو
عمران خان همداراز د تحریک لبیک پر لاریونوالو د پولیسو ډزو ته په اشارې سره ویلي، په هره ډیموکراتیکه ټولنه کې خلک حق لري، چې احتجاج وکړي او په وینا یې له لاریونوالو سره تاوتریخوالی او پرې ډزې کول د منلو نه دي او پر هغوی یې شوې ډزې په کلکه وغندلې.
د یادونې وړ ده، چې د «تحریک لبیک پاکستان» ګوند په لاهور- اسلام اباد کې د فلسطین په ملاتړ د تېرې اوونۍ په پای کې لاریون پیل کړ، خو دغه لاریون پر تاوتریخوالي واوښت او د پولیسو په ډزو کې لسګونه لاریونوالو ته مرګ ژوبله اوښتې، خو کره شمېر یې لا هم نه دی مشخص شوی.
پاکستان په جینوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ته د ټاکنو له لارې غوره شو او ماموریت به یې هم د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې پیل شي. پاکستان په داسې حال کې د دغې شورا غړیتوب ته رسېږي، چې یو زیات شمېر سیاسي بندیان لري او په پښتونخوا او بلوچستان کې په ډېر تشدد سره بشري حقونه نقضوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د سېشنبې په ورځ (د تلې ۲۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره وویل، پاکستان دغه غړیتوب د ۱۷۸رایو سره خپل کړی او په ۲۰۰۶ کال کې د یادې شورا له جوړېدو وروسته دا شپږم ځل دی چې غړیتوب ته یې منل کېږي.
په خبرپاڼه کې راغلي، پاکستان به په خپل دې دور ماموریت کې په جمو کشمیر کې د هند له لوري د بشري حقونو د سرغړونو او همداراز په فلسطین کې د نقض شویو بشري حقونو په تړاو خپل غږ پورته کړي.
د بشري حقونو شورا په جینوا کې د ملګرو ملتونو په اډانه کې له ۴۷ هېوادونو جوړه یوه شورا ده، چې په نړۍواله کچه د بشري حقونو د دودېدو او ساتنې مسوولیت لري.
پاکستان په داسې حال کې دغې شورا ته منل کېږي، چې په دغه هېواد کې د بیان ازادي او په ځانګړې توګه په سیاسي مسایلو کې محدوده ده او همداراز یو زیات شمېر سیاسي بندیان لري او په خېبرپښتونخوا او بلوچستان کې په ډېر تشدد سره بشري حقونه نقضېږي.
له دې سربېره، دغه هېواد له کډوالو او په ځانګړې توګه له افغان کډوالو سره د ټولو نړۍوالو منل شویو اصولو، کنوانسیونونو او قوانینو پر خلاف ناسم چلند کوي.