علي احمد جلالي: نړۍ د اوس لپاره د طالبانو بدیل نه ویني، خو ماتېدونکي دي

نصير احمد اندېشه د شنبې په ورځ له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، چې د مشروع حکومت د نه درلودلو له امله د افغانستان مخکېني ټپونه ورځ تر بلې پراخېږي.

نوموړي له افغانانو غوښتي، چې لاس سره ورکړي او افغنستان د طالبانو له واک څخه خلاص کړي.

د اندېشه په خبره، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان دا مهال د سیمې لپاره د ترهګرو ډلو په یوه ځاله بدله شوې او سیمه یې اندېښمنه کړې ده.

هغه زیاته کړې ده: «جهادي نظامي ډلې له پاکستان څخه راغلي، اوس یې د سیمې هویت تر لاس لاندې نیولی او د بن لادن ځایونه ځای ځای جوړ شوي چې د سیمې لپاره ګواښ دی.»

نوموړی وايي، طالبانو تر لس زره زیاتې مدرسې جوړې کړي او خپله بودیجه یې ورته ځانګړې کړې ده. د هغه په خبره، که دا هر څه ژر کنټرول نه شي، له ځان سره به یې خطر زیات کړي.

نوموړي یو ځل بیا ویلي، چې افغانان د طالبانو اوسنی جوړښت نه غواړي او د سخت دریځو او اصلي‌ طالبانو شمېر کم دی، نو خلک کولای شي په ګډه بدلون راولي.

یو شمېر طبي فارغانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبان د طبي شورا د ازموینې د اخیستلو توان نه لري او دا ازموینه ان د نارینه فارغانو لپاره هم له میاشتو راهیسې نه ده اخیستل شوې.

په تېرو څلورو کلونو کې طالبانو د ښځو پر زده کړه سخت بندیزونه لګولي او په همدې موده کې ښځو ته اجازه نه ده ورکړل شوې، چې د طبي شورا ازموینه ورکړي.

یوې ښځې چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو له راستنیدو سره، دوی د ازموینې ورکولو څخه منع شوي او طالبان ان د نارینه فارغینو لپاره هم د دې ازموینې د ترسره کولو توان نه لري.

د ایګزیټ یا د طبي شورا ازموینه هر کال دوه ځله ترسره کېږي، تر څو د طبي فارغانو علمي او مسلکي سطحه وارزول شي.

د طالبانو تر واک لاندې د ملي ازموینو ادارې د روان کال د زمري میاشتې په پای کې اعلان کړی و، چې دا ازموینه به د تلې میاشتې په وروستۍ اوونۍ کې واخیستل شي.

خو د طب فارغان وایي، که څه هم ټاکل شوې نېټه تېره شوې، خو تر اوسه دا ازموینه نه ده اخیستل شوې.

یوه سرچینه وایي: «د طالبانو د ادارې کارکوونکي بې‌کفایته دي او زموږ د ځوانانو له برخلیک سره لوبې کوي. پرته له ایګزیټ ازموینې موږ نشو کولای چې کار وکړو.»

ځینو فارغانو په ټولنیزو رسنیو کې د دې ازموینې نه‌ اخیستل غندلي او د ازموینې د شفافې نېټې د اعلان غوښتنه یې کړې.

یوه کس په ټولنیزو رسنیو کې لیکلي: «کم تر کمه دا خو ووایاست چې ایګزیټ ازموینه کله اخیستل کېږي، څو خلک مطمین شي. نه ځواب ورکوئ، نه د چا پوښتنې ته ځواب شته. مسوولین چېرته دي؟»

سرچینې وايي، پاکستان د اوربند پرمهال د نن ورځې په اوږدو کې لومړی د کونړ پر دانګام ولسوالۍ برید وکړ او طالبانو په دوحه کې د مذاکراتو له امله له ځوابیه ډزو ډډه وکړه، خو نن ماخوستن پر شلتن ولسوالۍ د پاکستان له توغندیزو بریدونو وروسته ځوابیه برید ته اړ شول.

پاکستاني لوري تېره شپه هم اوربند مات کړ او د پکتیکا ولایت ارګون او برمل ولسوالیو کې یې د ملکي وګړو کورونه په نښه کړل او د کرېکټ د درېیو سیمه ییزو لوبغاړو په ګډون لسګونه ولسي وګړو ته مرګ ژوبله واړوله.

تر دې وړاندې د طالبانو ویاند ویلي و، چې د پاکستاني «پوځي رژیم» پرله پسې سرغړونې د جګړې د دوام هڅه ده او دوی به د حیثیت ساتلو او خبرو تر پایلې پورې له هر ډول ځوابي برید ډډه وکړي.

د یادونې وړ ده، چې پاکستاني لوري داسې مهال دغه بریدونه کړي چې په دوحه کې د دواړو لوریو د مرکچي پلاوو ترمنځ خبرې روانې دي.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې غړی خان جان الکوزی وايي، د افغانستان او پاکستان تر منځ په نورمال حالت کې پر پنځو سوداګریزو لارو شاوخوا ۲ زره سوداګریز موټر تګ راتګ کوي، خو پوره له یوې اوونۍ راهیسې د دغو دوو هېوادونو ټولې لارې د پاکستان له لوري تړل شوې دي.

د نوموړي په وینا، په دې سره دواړه لوري سوداګر سخت تاواني شوي او ورسره په غېر مستقیم ډول یو شمېر نور کاروباریان هم زیانمن شوي دي.

د خان جان الکوزي په وینا، تر اوسه په افغانستان کې د ۵۰۰ موټرو انګور او نورې میوې او همداراز سبزیجات خوسا شوي او که دغه بهیر دوام وکړي، نو د تاوان کچه به تر دې هم لوړه شي.

هغه زیاتوي: «د افغانستان او پاکستان تجاران هره ورځ ځورېږي. د دې لپاره یو دایمي حل باید افغانستان او پاکستان راوباسي، چې هره ورځ یو مشکل راپیدا کېږي سیاسي او امنیتي او ورسره لارې بندېږي. دغه د لارو بندول په نوره دنیا کې معمول نه ده.»

دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان او طالبانو تر منځ د وروستیو نښتو له امله ټولې سوداګریزې لارې په بشپړه توګه تړل شوې دي او سوداګریزې چارې درېدلي دي. د پاکستاني چارواکو په وینا، د تورخم، خرلاچي، غلام‌خان او چمن په ګډون ټولې سوداګریزې لارې تړل شوې دي، چې له دې سره یې سوداګرو ته میلیونونه ډالر تاوان اوښتی دی.
د پاکستان د فډرالي عوایدو بورډ (اېف‌بي‌ار) د ۲۰۲۴-۲۰۲۵ مالي کال د وروستیو شمېرو له مخې، د غلام‌خان له لارې له افغانستان څخه هر کال په اوسط ډول ۱۰۹.۸۰ میلیونه ډالر واردات او ۲۴۰.۳۳ میلیونه ډالر صادرات ترسره شوي دي.
د دغې ادارې د معلوماتو له مخې، د خرلاچي سوداګریزې له لارې څخه بیا هر کال په اوسط ډول ۳۸.۳۰ میلیونه ډالر واردات او ۳۲.۲۷ میلیونه ډالر صادرات کېږي.
همداراز، د چمن سوداګریزې لارې له افغانستان سره کلني ۲۸۹.۸۰ میلیونه ډالر واردات او ۲۶۵.۰۶ میلیونه ډالر صادرات ثبت شوي دي.
د پاکستان د فډرالي عوایدو بورډ د معلوماتو له مخې، د تورخم له لارې هر کال په اوسط ډول ۳۲۸.۶۶ میلیونه ډالر واردات او ۷۶۶.۶۲ میلیونه ډالر صادرات ترسره کېږي.
د پاکستاني ادارو د شمېرو له مخې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د څلورو مهمو سوداګریزو له لارو هر کال په اوسط ډول ۷۶۶،۵۶ میلیونه ډالر واردات او ۱۵۰۴،۲۷ میلیونه ډالر صادرات کېږي.
څو ورځې وړاندې په تورخم او سپین‌بولدک ولسوالیو کې ځینو افغان سوداګرو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د پاکستان حکومت د کراچۍ بندر ته ویلي چې تر امر ثانوي پورې دې د افغان سوداګرو سوداګریز توکي نه باروي. د طالبانو او پاکستان ترمنځ له جګړې وروسته، پاکستان د تورخم او چمن لارې هم تړلې دي.
افغان سوداګرو د طالبانو او پاکستان له حکومتونو وغوښتل، چې سیاست دې له سوداګرۍ څخه جلا وساتي او د سوداګرۍ مخنیوی دې نه کوي.

مهاجر فراهي د شنبې په ورځ (د تلې ۲۶مه) په خپله اېکس پاڼه پاکستان ته د «پوځي رژیم» په خطاب سره ویلي، د قطر په دوحه کې د پاکستان له «پوځي رژیم» سره مذاکراتو ته په نېک نظر ګوري.

هغه شاوخوا ۵ کاله مخکې د قطر په دوحه کې له امریکايي پلاوي سره د طالب مرکچي پلاوي مذاکراتو ته په نغوتې زیاتوي: «موږ دلته د امریکايي زبرځواک سره په قوي موقف خبرې کړي او هغه څه مو تر لاسه کړي چې موږ ورته کلونه مبارزه کوله، نو همدلته به د امریکا په نیابت جنګېدونکې پوځ باندې هم بریالي کېږو.»

دا په داسې حال کې ده، چې د ډيورند کرښې په اوږدو کې د وروستیو جګړو په تړاو د خبرو په موخه نن غرمه مهال (شنبه د تلې ۲۶مه) د طالبانو د دفاع وزیر په مشرۍ یو پلاوی له پاکستاني لوري سره د خبرو په موخه د قطر دوحې ته رسېدلی دی.