د طالبانو سرې میاشتې ادارې د پنجشنبه په ورځ (د لړم لومړۍ) نېټه په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د لغمان په مرکز مهترلام او علینګار ولسوالۍ کې له ۲۵۰ زلزله ځپلو کورنیو سره د غیري خوراکي توکو مرسته کړې. طالبانو ویلي، چې دغه مرسته یې د ملک سلمان د بشري مرستو د مرکز له لورې چمتو شوې.
د طالبانو سرې میاشتې ادارې زیاته کړې، چې په مرسته شویو توکو کې ۲۱ قلمه غيري خوراکي توکي شامل دي.
طالبانو ویلي، چې دغه مرسته یې د خپلو تېرو بشري مرستو په دوام کړې.
د ملګرو ملتونو پرمختیايي پروګرام (یو این ډي پي) وایي، چې د افغانستان ۵ خصوصي شرکتونو خپل کرنیز محصولات د سعودي عربستان په ۲۴۲م نړیوال کرنیز نندارتون کې نندارې ته وړاندې کړي دي.
په خپرې شوې خبرپاڼه کې ویل شوي، د دغو شرکتونو محصولات زعفران، وچه مېوه او مغز لرونکي توکي (بادام، پسته او کشمش) دي، چې د نړیوالو پېرونکو پام یې ځان ته اړولی دی.
د «یو این ډي پي» په وینا، یاد شرکتونه د اروپایي ټولنې مالي ملاتړ او د (ایسياېآر پي) تخنیکي همکارۍ په مرسته په دغه نندارتون کې ګډون کړی دی.
د ملګرو ملتونو پرمختیايي پروګرام وایي، موخه یې دا ده چې د افغانستان کروندګر او خصوصي سوداګر له نړیوالو بازارونو سره ونښلوي، څو د هېواد د اقتصادي ودې او د کرنیزو محصولاتو د بازارموندنې لپاره نوي فرصتونه رامنځته شي.
دغه اداره زیاتوي، چې د افغان شرکتونو ګډون په نړیوالو نندارتونونو کې کولی شي د افغانستان د اقتصاد د تنوع، د کرنې د پرمختګ او د ښځو او ځوانانو د بوختیا لپاره اغېزمن ګام وي.
د یادولو وړ ده،چې د ملګرو ملتونو پرمختیايي پروګرامله دې وړاندې هم د افغانستان د اوو شرکتونو لپاره د «خوړو نړیوال نندارتون هند ۲۰۲۵» په نوي ډیلي کې د ګډون زمینه برابره کړې وه.
په پاکستان کې د کډوالې افغانې سندرغاړې «اسما وصال» خور خوشي مهتاب، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته تایید کړې چې خور یې(اسما وصال) پاکستاني پولیسو تېره ورځ په اسلام اباد کې د ویزې د اعتبار نېټې د پای ته رسېدلو له امله نیولې ده.
اغلې مهتاب زیاته کړې، چې خور یې د تېرې ورځې راهیسې د اسلام اباد په حاجي کمپ (د کډوالو لېږد مرکز) کې د نظارت لاندې ده، او افغانستان ته په جبري ډول د ستنولو له ګواښ سره مخ ده.
اسما وصال له تېرو درېو کلونو راهیسې په تبعید کې د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد کې د خپلې خور او یو ورور سره اوسېده.
د پاکستان حکومت او امنیتي چارواکو تر اوسه په دې اړه تبصره نه ده کړې.
دا افغانه سندرغاړې په داسې حال کې د پاکستاني پولیسو له خوا نیول کېږي، چې د طالبانو او پاکستان پوځ ترمنځ د وروستیو نښتو او د پاکستان د لومړي وزیر د فرمان له مخې، د افغان کډوالو د جبري ایستلو بهیر ګړندی شوی دی.
په پاکستان کې مېشت افغان کډوال وايي، په وروستیو دریو ورځو کې پولیسو د افغانانو د نیولو لړۍ چټکه کړې او په ځینو مواردو کې د پیسو غوښتنه هم ورڅخه کېږي.
په همدې حال کې، ځینې پاکستاني رسنیو د کورنیو چارو وزارت د سرچینو له قوله لیکلي، چې دغه وزارت امنیتي بنسټونو ته سپارښتنه کړې، چې د هغو افغان کډوالو د نیولو او ایستلو ډډه وکړي چې «حساس وضعیت» لري، یعنې هنرمندان، خبریالان، مدني فعالان او هغه کسان چې ژوند یې د افغانستان په شرایطو کې له ګواښ سره مخ دی.
خو د اسما وصال خور خوشي مهتاب وایي: «د اسما له نیول کېدو وروسته مې د پاکستان کورنیو چارو وزارت لخوا کډوالو ته د ورکړل شوې شمېرې سره اړیکه ونیوله، خو کله چې هغه کس پوه شو چې زه افغانه کډواله یم، نو اړیکه یې پرې کړه او بیا یې زمونږ اړیکې ته ځواب نه وایه».
د روسیې د ملي امنیت د شورا مرستیال او پخواني ولسمشر دیمیتري مدودف ویلي، د امریکا وروستي بندیزونه ښکاره کوي چې واشنګټن اوس د مسکو «ښکاره دښمن» ګرځېدلی او د ډونالډ ترمپ وروستي ګامونه د روسیې پر ضد د «جګړې عمل» بلل کېږي.
مدودف دا څرګندونې د پنجشنبې په ورځ پر ټېلېګرام پاڼه کې کړي او لیکلي یې دي: «متحده ایالت زموږ دښمن دی، او هغه ټرمپ چې ډیرې خبرې کوي او وایي چې سوله غوښتونکی دی، اوس په بشپړه توګه د روسیې سره د جګړې په لور روان دی. دا پرېکړې یو ښکاره جګړهییز اقدام دی، او ټرمپ اوس له اروپا سره، چې ځان یې له عقل څخه بېبرخې ښودلې، بشپړ همغږی شوی دی».
دغه څرګندونې وروسته له هغې شوې چې ډونالډ ترمپ د چهارشنبې په ورځ د روسیې د ولسمشر ولادیمیر پوتین له پلان شوې لیدنې انصراف اعلان کړ او د امریکا د خزانې وزارت د روسیې دوه ستر د نفتو شرکتونه «روسنفت»او «لوکاویل»تر بندیزونو لاندې راوستل.
ترمپ مخکې روسیه «کاغذي زمری» بللی وه او ویلي یې و، چې مسکو د نړیوال اقتصاد او امنیت لپاره ستره ګواښ نه شي کېدای، خو د نوو بندیزونو له اعلان وروسته، د روسیې لوړپوړو چارواکو د واشنګټن کړنې جګړهییزې او پارونکې بللې دي.
د افغانستان د مدني ټولنې یو شمېر بنسټونو او په پاکستان کې مېشتو افغانانو له اسلاماباد څخه غوښتنه کړې چې د افغان پناهغوښتونکو د جبري ایستلو لړۍ دې سمدستي دروي.
یادو بنسټونو په یوه ګډه اعلامیه کې ویلي، چې په دې وروستیو کې لسګونه بېاسناده افغان کډوال نیول شوي او یا په زوره افغانستان ته شړل شوي دي، چې دا کار د نړیوالو قوانینو او د ۱۹۵۱کال د کډوالو د کنوانسیون ښکاره نقض بلل کېږي.
مدني بنسټونه وایي، نړیواله ټولنه، په ځانګړې توګه د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنري، اروپایي ټولنه او د اسلامي همکاریو سازمان باید د پاکستان له حکومت سره خبرې وکړي، څو د کډوالو د ایستلو بهیر ودرېږي او د هغوی بشري حقونه خوندي پاتې شي.
په اعلامیه کې غوښتنه شوې چې د افغان کډوالو د بیا میشتېدو او خوندي هېوادونو ته د انتقال بهیر دې ګړندی شي، او پر دې هم ټینګار شوی چې د کډوالو له وضعیت څخه دې سیاسي ګټه اخیستنه نه کېږي.
د مدني ټولنې بنسټونو خبرداری ورکړی، چې د کډوالو د جبري ایستلو پر وړاندې د نړیوالې ټولنې چوپتیا به د بشري حقونو په نقض کې د «نامستقیمې ونډې» او په افغانستان کې د تاوتریخوالي د دوام معنا ولري.
د یادولو وړ ده، چې په دې وروستیو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ له نښتو وروسته څو ورځې کېږي چې د پاکستان پولیسو د افغان کډوالو د نیولو لړۍ چټکه کړې ده.
د بشري حقونو څار بنسټ په افغانستان کې د رسنیو او خبریالانو د وضعیت په اړه په یوه نوي راپور کې ویلي، طالبان د قومي لږکیو، په ځانګړې توګه د هزاره خبریالانو سره ډیر بد چلند کوي. په دې راپور د یوه خبریال له قوله ویل شوي «طالبان هزاره خبریالان خپل دښمنان ګڼي.»
یو بل هزاره خبریال د بشري حقونو څار سازمان ته ویلي، چې د طالبانو استخباراتي ځواکونو د هغه د نیول کیدو پر مهال پر هغه ملنډې وهلې او ویلي یې: «یو هزاره ماشوم څنګه جریت کوي چې زموږ پر وړاندې خبرې وکړي؟ موږ د امریکایانو پر وړاندې جګړه وګټله، ته څه فکر کوې چې ته څوک یې؟ ته زموږ لپاره هیڅ نه یې! موږ هرکله چې وغواړو تاسو وژلی شو.»
راپور زیاتوي چې هزاره خبریالان له زیات محدودیت سره مخ دي، ځکه د طالبانو استخبارات په هزاره مېشتو سیمو کې ډېر فعال دي.
دغه سازمان زیاته کړه، چې یو شمیر خبریالان چې د طالبانو په محکمو کې برایت ورکړل شوی ممکن لاهم د دې ډلې لخوا د شکنجې او بد چلند سره مخ شي.
یو بل خبریال دغه سازمان ته ویلي:«زه مدافع وکیل نه لرم. هېڅوک جرایت نشي کولی د یو خبریال وکیل شي. ما ته وویل شول چې د طالبانو پر ضد تبلیغ مې کړی. ګواښ یې وکړ چې که بې ګناه هم وي، کېدای شي ووژل شم.»
په راپور کې راغلي، چې د طالبانو استخبارات او د امر بالمعروف اداره د هغو بریدونو اصلي عاملان دي، چې د رسنیو پر دفترونو، د خبریالانو پر کورونو او د هغوی پر ضد د شکنجې په برخه کې ترسره کېږي.
طالبان خبریالان د جاسوسي، له مخالفو ډلو یا نړیوالو رسنیو سره د اړیکو، د داعش یا د طالبانو داخلي اختلافاتو په اړه راپورونه جوړولو په تور نیسي.
د بشري حقونو څار سازمان په وینا د طالبانو مسولین د خبریالانو کمپیوټرونه او موبایلونه ضبطوي، د هغوی پیغامونو او اړیکو ته لاسرسی پیدا کوي.
دغه بنسټ وایي، د افغانستان دننه خبریالانو ته دا ډېره خطرناکه ده چې د بهر مېشتو رسینو سره اړیکه ولري او یا فعالیت ورسره وکړي؛ ځکه طالبان دا رسنۍ د مخالفانو سره تړلې او د خپل واک لپاره ګواښ ګڼي.
په هرات کې یوه خبریال ویلي: «کله چې د بهر مېشتو رسنیو له لوري یو انتقادي راپور خپرېږي، طالبان موږ احضاروي او پوښتنې کوي. هغوی شک لري چې موږ هغه راپورونه ورلېږلي دي.»
په راپور کې راغلي، چې طالبان هغه خبریالان چې د تبعیدي رسنیو سره د همکارۍ په تور نیسي، ډېر سخت شکنجه کوي او له هغوی څخه تعهد اخلي چې نور به ورسره همکاري نه کوي.
یو خبریال ویلي:«په ۲۰۲۳ کال کې زه له دوو نورو خبریالانو سره یو ځای د جاسوسۍ او د امارت پر ضد د خبر په تور ونیول شوم. موږ مجبور شو چې یو لیک لاسلیک کړو چې نور به دا کار نه کوو. دوه اوونۍ وروسته بیا راوغوښتل شو او زندان ته یوړل شو. د استخباراتو یو لوړپوړي افسر شکنجه کړم، پلاستیکي کڅوړه یې پر سر راکش کړه څو ساه وانخلم، پر مخ یې وهلم، لاسونه او پښې یې راتړلي وو، څو ځله یې ساه رابنده کړه او هره شپه له یو ساعت ډېر یې شکنجه را کول. هغوی موږ ته د امریکایانو بچي ویل او تور یې لګاوه چې له تبعیدي رسنیو سره کار کوو.»
د بشري حقونو څار سازمان ته یو شمېر خبریالانو ویلي چې د سخت وهلو له امله یې د مخ هډوکي او غاښونه مات شوي دي.
یو شمېر نورو خبریالانو ویلي چې طالبانو دوی وهلي او ورته ویلي یې دي که غواړي خوشې شي، باید د تل لپاره له خبریالۍ لاس واخلي.
په راپور کې راغلي چې خبریالان حق نه لري د طالبانو د محاکمو، د طالبانو د داخلي اختلافاتو یا د هغو موضوعاتو په اړه راپور جوړ کړي، چې د طالبانو د رسنیزې پالیسۍ خلاف وي؛ که دا کار وکړي، نیول کېږي او سزا ورکول کېږي.
سازمان دا هم ویلي، چې په افغانستان کې خبریالان د اجباري ورکېدو قرباني کېږي او کله چې طالبان یې ونیسي، د هغوی کورنۍ اونۍ اونۍ د هغوی له برخلیک څخه بې خبره پاتې کېږي.
په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته دغه ډلې پر رسنیو او خبریالانو پراخ محدودیتونه لګولي، د رسنیو دفترونو ته ورغلي، د خپرونو فعالیتونه یې درولي او ګڼ خبریالان یې نیولي دي.
طالبانو د رسنیو د خپرونو د محتوا پر څارنه هم سخت محدودیتونه لګولي او د ژوندیو موجوداتو انځور خپرول یې په ډېرو ولایتونو کې منع کړي دي.