د سراج الدین حقاني مرستیال: که څوک د افغانستان حریم نقض کړي له سخت غبرګون سره به مخ شي

راپور وايي، د ښځو پر کار او زده‌کړو بندیزونه، د محرم قانون اجباري پلي کېدل، د خبریالانو نیونې، شکنجې او د بیان پر ازادۍ محدودیتونه د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلي دي.

یوناما وايي، د طالبانو د واکمنۍ تر سیوري لاندې د ښځو او نجونو پر ضد سیسټماټیک تبعیض دوام لري او د هغوی د کار، تعلیم او عامه حضور حقونه په جدي ډول نقض شوي دي.

راپور زیاتوي، د ښځو له خوا د ملکي ټولنو، مدني بنسټونو او رسنیو په برخه کې د فعالیت مخه نیول شوې او ګڼ شمېر ښځینه کارکوونکې له دندو لرې شوې دي.

په راپور کې راغلي، طالبانو د «محرم» قانون په پلي کولو کې سخت‌دریځ زیات کړی، چې له مخې یې ښځې پرته له نارینه له خپلو کورونو نه شي وتلی.

د یوناما د راپور له مخې، دغه پالیسي د ښځو د ټولنیز ګډون او بشري حقونو له اساسي اصولو سره په ټکر کې ده.

د یوناما د بشري حقونو څانګه وایي، په دې درې‌میاشتنۍ موده کې ګڼ شمېر د نظر خاوندان، خبریالان او د مدني ټولنو فعالان د طالبانو له خوا نیول شوي، ځورول شوي او یا هم له رسنیو د کار پرېښودو ته اړ اېستل شوي دي.

راپور وايي، د شکنجې، فزیکي سزا، غیر قانوني نیونو او جبري اعترافونو پېښې لا هم روانې دي، په ځانګړې توګه د طالبانو د استخباراتو تر کنټرول لاندې زندانونو کې.

یوناما همداراز لیکلي، د اجباري راستنېدنې له امله زرګونه افغانان چې له پاکستان او ایران څخه ایستل شوي، له بشري بحران سره مخ دي.

د دې سازمان په وینا، د طالبانو اداره د دې خلکو د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو وړتیا نه لري، او ګڼ شمېر بېرته ستانه شوي افغانان د بې‌سرپناهۍ او فقر له جدي خطر سره مخ دي.

په راپور کې د رسنیو د وضعیت په اړه ویل شوي، د طالبانو له خوا د خبریالانو د ازادۍ پر وړاندې خنډونه زیات شوي، سانسور پیاوړی شوی او د ډېرو رسنیو خپرونې د فشار له امله تړل شوې دي.

یوناما د طالبانو له چارواکو غوښتي چې د بشري حقونو نړیوالې ژمنې عملي کړي، د ښځو د کار او زده‌کړې حق ته درناوی وکړي او له خبریالانو او فعالانو سره د تاوتریخوالي او شکنجې سلسله بنده کړي.

یاده دې وي چې یوناما له ۲۰۲۱ کال راهیسې، کله چې طالبان پر افغانستان واکمن شول، په پرله‌پسې ډول د بشري حقونو د خراب وضعیت په اړه راپورونه خپروي.

نړیوالې ټولنې، د بشري حقونو ادارې او د ښځو د حقونو ملاتړي بنسټونه پر طالبانو تور لګوي چې د ښځو د تعلیم، کار او ازادۍ پر ضد یې د نړۍ تر ټولو پراخ محدودیتونه لګولي دي.

هغه زیاتوي، چې یادې شوراګانې هغه جوړښتونه وو چې د پاکستان پوځ له لوژستیکي او ستراتیژیک پلوه ورسره مرسته کوله.

امرالله صالح په ترکیه کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ مذاکرات د خندا وړ بللي او په طنزیه ډول یې لیکلي: «زه فکر کوم، په ټوله نړۍ کې یوازې دوه کسان دي چې په رښتیا پرې خاندي، یو زه یم او بل سفیر حسین حقاني دی. البته نور هم شته، خو هغوی دې خپل نومونه پخپله واخلي.»

تروسه د ترکیې د مذاکراتو د پای ته رسېدو په اړه طالبانو او پاکستان په رسمي ډول څه نه دي ویلي.

نن (سه شنبه د لړم ۶مه) د طالبانو په بهرنیو چارو وزارت کې سرچینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې پاکستان د مذاکراتو د ماتېدا هوډ لري؛ خو طالبان هم له خپل دریځه نه په شا کېږي. د سرچینې په وینا؛ پاکستانی پلاوی ټینګار کوي چې طالبان دې د ټي‌ټي‌پي پر وړاندې عملیات پیل کړي او هغه یوه ترهګره ډله اعلان کړي.

نن سې شنبه (د لړم ۶مه) رویټرز خبري اژانس د ځینو سرچینو په حواله خبر ورکړ، چې د ترکیې په استانبول کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ خبرې بې‌پایلې پای ته رسېدلې دي.

که څه هم په دې اړه ډېر جزییات نه‌دي ورکړل شوي، خو ویل شوي چې دواړه خواوې د اوږدمهاله اوربند پر سر هوکړې ته په رسېدو کې پاتې راغلي دي.

د پاکستان حکومت او طالبانو لاتر اوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي.

هغه د پاکستان پارلمان ته په پرانیستي لیک کې له دغه هېواده د افغان کډوالو د اېستلو، پر افغانستان د پاکستان د بمباریو او د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر اختلاف خبرې کړې دي.

هغه په نیوکې سره ویلي:« د طالبانو او پاکستان ترمنځ د جګړې خبرونه اورو؛ خو نه پوهېږم چې د پاکستان پارلمان ولې چوپه خوله دی؟ ولې د داسې نامسوولانه ګواښونو مخه نه نیسي؟»

د حزب اسلامي ګوند مشر د افغان کډوالو پر وړاندې د پاکستان ناسم چلند ته په اشارې سره ویلي، ولې د بلوڅ بېلتونپالو او پاکستاني طالبانو غچ په پاکستان کې له افغان کډوالو اخیستل کېږي؟ د دغه دوو ډلو عملیات خو د تېر جمهوریت پر مهال پيل شوي وو. هغه وايي: «تاسو ولې یوه ملت ته د نمک حرام خطاب کوئ، ولې د افغانانو سپکاوی کوئ او کورونه یې په بولډوزر ویجاړوئ؟»

هغه په دغه لیک کې ادعا کړې، چې د افغانانو د «جهاد» له امله پاکستان د شوروي اتحاد له «اشغال» نه ژغورل شوی و. هغه لیکلي:« دا موږ و، چې تاسو مو له شوروي اشغال وژغورلی. که موږ له روسانو سره جهاد نه وای کړی، تاسو به اوس د شوروي اتحاد برخه وای. ایا تاسو خپله نه ویل، چې جهاد افغانستان، دفاع پاکستان؟ هغه شعارونه مو هېر شول؟»

هغه دارنګه د پاکستان اټومي وسلو په اړه ویلي:« که موږ جهاد نه وای کړی امریکا به هیڅکله تاسو ته اجازه نه‌وای درکړې، چې اټومي وسلې جوړې کړئ.» ښاغلي حکمتیار د پاکستان پرضد د افغان خاورې د کارېدنې ادعاوو په ځواب کې ویلي، چې د پاکستان خاوره د افغانستان پر ضد کارول شوې او د پاکستان له‌خوا امریکا پر افغانستان بریدونه وکړل.

ګلبدین حکمتیار وايي: «كه زړې خبرې مو هېرې شوې وي؛ ايا په ياد مو دي، كله چې طالبان څلور كاله وړاندې كابل ته ننوتل تاسو دا کار د پاکستان لپاره ستره بریا وبلله. نن څه پېښ شول، چې پروني دوستان مو ناڅاپه په دښمنانو واوښتل او پر کابل او نورو سیمو مو بمبارۍ وکړې؟»

حکمتیار د دغه لیک په وروستۍ برخه کې سپارښتنه کړې، چې باید ستونزې د خبرو له لارې حل شي او د یو بل په کورنیو چارو کې لاسوهنه ونه‌شي.

فرشته عباسي وايي، چې طالبانو له ۲۰۲۱ کال راهیسې د رسنیو ټول فعالیتونه تقریبا بند کړي دي. هغې په یوه ویډیویي پیغام کې ویلي، په هره اندازه چې طالبان پر رسنیو فشار ډېروي؛ په هماغه اندازه په افغانستان کې د خپلواکو رسنیو اړتیا ډېرېږي.

هغه وايي، هغه جلاوطنه افغان خبریالان چې د طالبانو له لاسه بهرنیو هېوادونو ته تښتېدلي؛ اوس له کوربه هېوادونو څخه د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي. هغه زیاتوي، که دغه خبریالان بېرته خپل هېواد ته ستانه شي؛ نو د طالبانو له غچ اخیستنې سره به مخ شي.

نوموړې وړاندې ویلي، طالبان باید د رسنیو له محدودیت، د خبریالانو له نیولو، شکنجه کولو او په ټوله کې پر رسنیو له سانسور څخه لاس واخلي. فرشته عباسي وايي: «هغه هېوادونه چې جلاوطنه خبریالان په‌کې مېشت دي، ترې غواړو چې د خبریالانو جبري اېستلو لړۍ ودروي.»

د راپورونو له مخې؛ خبریالان په ډېرو هېوادونو کې د کډوالۍ ژوند تېروي او ځينې نور یې بیا لوېدیځو هېوادونو ته د تګ په تمه په درېیمو هېوادونو کې له کړاوه ډک ژوند تېروي.