طالبانو له ایران سره د سرحدي نښو د نوي کولو په اړه غونډه وکړه

په راپور کې راغلي، چې د طالبانو د امر بالمعروف ادارې کارکوونکو په یو شمېر ولایتونو کې پر ډاکټرانو فشار راوړی، څو د ښځینه ناروغانو له درملنې ډډه وکړي.

یوناما وايي، په ځینو ولایتونو کې طالبانو کلینیکونو ته سپارښتنه کړې چې ښځې یوازې د شرعي محرم په ملتیا درملنه ترلاسه کولی شي. دغه ادارې تایید کړې، چې له ښځینه روغتیايي کارکوونکو څخه هم غوښتل شوي، چې په کار ځای کې یو تثبیت شوی شرعي محرم ولري.

په راپور کې راغلي، د طالبانو د امر بالمعروف مامورین په کندهار ولایت کې د غاښونو د درملنې کلینیکونو ته ورغلي او ډاکټرانو ته یې ویلي، چې نارینه د ښځینه ناروغانو درملنه نه شي کولای. یوناما ټینګار کوي، دا محدودیتونه د ښځو ژوند او روغتیا ته جدي ګواښونه رامنځته کوي.

دغه راپور چې د چنګاښ له ۱۰مې د تلې تر ۸مې د بشري حقونو د وضعیت په اړه چمتو شوی، ښيي چې طالبانو یوازې په درېیو ورځو کې لږ تر لږه ۶۰ښځې د حجاب د نه مراعت له امله په کابل کې نیولې دي.

یوناما وايي، د همدې درې‌میاستنۍ مودې په ترڅ کې طالبانو لږ تر لږه ۴۵۶نارینه او ښځې په خپلسر نیولي او ۴۴ د تاوتریخوالي او ناوړه چلند پېښې یې مستندې کړې دي.

په راپور کې دا هم راغلي، چې د جولای په میاشت کې په کندهار کې سلګونه کسان د ږېرې د خرېیلو له امله نیول شوي او د لیکلي تعهد له لاسلیک وروسته خوشې شوي دي. همدارنګه، په کونړ ولایت کې څو نایان د ږېرې د خرېیلو له امله محاکمه شوي او تر درې کالو په بند محکوم شوي دي.

یوناما د طالبانو له‌خوا د «عمومي عفوې» د اعلان پر عملي کېدو شک څرګند کړی او ویلي یې دي، چې په دې موده کې یې د پخواني حکومت د امنیتي ځواکونو د ۱۴وژنو، ۲۱غېرقانوني نیونو او درېېو شکنجو قضیې ثبت کړې دي.

د راپور له مخې، طالبانو یو شمېر هغه پخواني امنیتي افسران هم نیولي او وژلي، چې له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته بېرته ستانه شوي وو.

یوناما وايي، د طالبانو دا چلند د نړۍوالو بشري اصولو او د ښځو د حقونو د خوندیتوب له بنسټیزو تعهداتو سره په ښکاره ډول په ټکر کې دی.

محمد حنیف اتمر د سې‌شنبې شپې په ناوخته (د لړم ۶مه) په خپله اېکس پاڼه وویل، طالبان اوس باید پر دې هم پوه شوي وي، چې په تېرو شلو کلونو کې له خپل ولس سره د پاکستاني نظامیانو په سپارښتنه جګړه هم لویه تېروتنه او ناورین و او همداراز پاکستان هم اوس باید پر دې پوه شوی وي، «د ګاونډيانو پر وړاندې له سخت دریځو شبکو ملاتړ هم له ملي او هم له اخلاقي نظره لویه تېر وتنه وه.»

د راپورونو له‌مخې، په ترکیه کې چې د طالبانو او پاکستاني پلاویو تر منځ د دواړو خواوو د اساسي غوښتنو پر سر له هوکړې پرته خبرې پای ته رسېدلي، حنیف اتمر وایي: «له متقابلو تورونو او ګواښونو ور ها خوا، له سوله ییزې حل لارې پرته د دغې منازعې لپاره بله هره لاره به ناورین رامنځته کړي او دواړه هېوادونه به په دایمي توګه په جګړه کې ښکېل شي.»

د افغانستان د بهرنیو چارو پخواني وزیر محمد حنیف اتمر همداراز ټينګار کړی، چې دغه وضعیت به له شک پرته سیمه ییز او له سیمې ور ها خوا لوبغاړي که هغه دولتي وي او یا هم غېر دولتي په دې جګړې کې ښکېل شي او په وینا یې هر لوبغاړی به هم په دې وضعیت کې خپلې موخې او ګټې ولټوي.

محمد حنیف اتمر وړاندیز کوي، چې دواړه لوري باید د دغې منازعې جرړو ته پام وکړي او زیاتوي: «په لومړي سر کې هم پاکستان او هم طالبان باید له کورني او بهرني ترهګرو شبکو سره خپلې ټولې اړیکې پرې کړي. دغه چاره نه یوازې د دواړو هېوادونو د سولې او ثبات لپاره مهمه ده، بلکې د نړۍوالې ټولنې امنیت او ارامښت ته هم حیاتي ده.»

اتمر همداراز وړاندیز کوي، دواړه هېوادونه باید د خپلو خلکو د ځپنې بهیر ته د پای ټکی کېږدي، د خپلو خلکو حقونو او اساسي ازادیو ته درناوی وکړي او د قانون حاکمیت ته ژمن واوسي.

هغه زیاتوي: «طالبان باید له ځنډ پرته د افغانانو تر منځ خبرې چې د دوحې په هوکړه کې هم ورته اشاره شوې، پیل کړي څو ورسره په هېواد کې بشري حقونه تضمین، مشروع حکومت او تل پاتې سوله او امنیت رامنځته شي.»

طالبانو بیا په وار وار ویلي، چې د افغانانو تر منځ د خبرو وخت تېر شوی او په نورو هېوادونو کې له مېشتو افغان سیاستوالو یې غوښتي، چې خپل هېواد ته ستانه شي او د یوه عادي افغان په توګه ژوند وکړي.

محمد حنیف اتمر همداراز د پاکستان له دولت او پوځ څخه غوښتي، چې د خپل ولس غږ واوري او په وینا یې: «هغوی [پاکستان] باید د پښتنو او بلوڅانو او نورو خپلو خلکو حقه حقونو ته چې د امنیت، د قانون حاکمیت او ولسواکۍ غوښتونکي دي، مثبت ځواب ووايي.

له پاکستانه د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د پخواني وزیر محمد حنیف اتمر دغه غوښتنه په داسې حال کې ده، چې د پښتونخوا او بلوچستان اوسېدونکي د پوځ له ظلمونو تر پوزې راغلي او له امله یې په بلوچستان کې د بېلتون پالو غورځنګ رامنځته شوی او د ازادۍ غوښتونکي دي.

د فېسبوک کاروونکي چې کله د محمد اشرف غني پاڼې ته د ننوتلو هڅه کوي، د «پاڼه نه ده موندل شوې» پیغام ویني، چې ښيي دا پاڼه یا خو د فېسبوک ادارې له‌خوا بنده شوې او یا خو د پخواني ولسمشر ټیم په خپله غېر‌فعاله کړې ده.

تر اوسه محمد اشرف غني ته نږدې کسانو یا د هغه د رسنیز ټیم له‌خوا په دې اړه رسمي څرګندونې نه دي شوي.

د پخواني ولسمشر اشرف غني فېسبوک پاڼه له افغانستان څخه د نوموړي تر وتلو وروسته هم فعاله پاتې وه او وخت‌په‌وخت به یې د افغانستان په اړه پیغامونه خپرول.

اشرف غني له ۲۰۲۱کال راهیسې د طالبانو له واک ته تر رسېدو وروسته په متحده عربي اماراتو کې اوسېږي.

هغه وویل: «په دې کې شک نشته چې هغوی (طالبان) د هند سیمه ییزه نیابتي جګړه پیل کړې ده.» او زیاته یې کړه، چې کله به د هوکړې ترسره کېدو ته نږدې رسېدل، نو د کابل سره تر اړیکې وروسته به بیا خبرې تعلیق شوې. «پنځه یا شپږ ځله هوکړه شوې وه، خو کله چې د طالبانو پلاوي له کابل سره اړیکه وکړه، نو دوی بېرته راغلل او ناتواني يې وښوده.»

نوموړي دا څرګندونې په داسې حال کې کړې دي، چې د طالبانو لوری بیا ادعا کوي چې پاکستاني پلاوی د پرېکړې واک نه لري.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو په بهرنیو چارو وزارت کې سرچینې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې پاکستان د مذاکراتو د ماتېدا هوډ لري؛ خو طالبان هم له خپل دریځه نه په شا کېږي.

د پاکستان د دفاع وزیر ویلي، چې د طالبانو له پلاوي سره خواخوږي لري، چې ډېره هڅه یې کړې ده، خو په کابل کې ناست طالبان د ده په وینا له نوي ډیلي کنټرولېږي.

هغه همداراز ویلي، چې طالبان په ټول افغانستان بشپړ واک نه لري او د یوې ډلې له خوا په ورکړل شویو تضمینونو څومره باور کېدای شي.

بلخوا، د خواجه اصف له څرګندونو سره هممهاله د طالبانو څو لوړپوړو چارواکو له پاکستان سره له خبرو د ماتېدو په صورت کې خپل سخت غبرګونونه څرګند کړي او پاکستان ته یې د «سبق ورکولو» ګواښونه کړي دي. د طالبانو ویاند او د کورنیو چارو معین نبی عمري هم ویلي چې هڅې روانې دي، تر څو پر طالبانو جګړه تحمیل شي او دوی د بشپړې جګړې لپاره چمتو دي.

دغې ادارې د سې‌شنبې په ورځ (د لړم ۶مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، مطیع‌الحق خالص د ایران د چاپیریال ساتنې وزارت له مرستیال لاهیجان زاده سره په کتنه کې زیاته کړې: «د اقلیمي بدلون له امله افغانستان سخت زیان لیدلی، وچکالي ډېره شوې او زموږ خلک د اوبو د کمښت او نشتوالي له کبله داخلي کډوالۍ ته اړ شوي او دا یو لوی بحران دی چې مدیریت یې سیمه‌ییزو او نړۍوالو همکاریو ته اړتیا لري.»

لاهیجان‌زاده په دې کتنه کې د اقلیمي بدلون پر منفي اغېزو، دوه اړخیزو همکاریو، د تجربو پر شریکولو او د افغان مسلکي کادرونو د روزنې په برخو کې د بشپړې همکارۍ ډاډ ورکړ.

نوموړي همداراز مطیع‌الحق خالص ته بلنه ورکړه، چې ایران ته سفر وکړي او مطیع‌الحق خالص هم د ایران له بلنې په مننې سره زیاته کړه، چې په یوه مناسب فرصت کې به ایران ته رسمي سفر وکړي.

افغانستان یو له هغو هېوادونو دی، چې په اقلیمي بدلون کې هېڅ اغېز نه‌لري، خو تر نورو ډېر زیانمن ګڼل کېږي.