ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر ویلي، چې د افغاني سرې میاشتې ټولنې له لوري د دغه ولایت په دره نور ولسوالۍ کې ۲۱۰۰ زلزله ځپلو کورنیو ته د نغدي مرستو د وېش بهیر پیل شوی. دوی وایي، په لومړۍ ورځ ۱۲۰۰ کورنیو ته «۱۲ مېلیونه او ۶۰۰زره» افغانۍ ووېشل شوې.
چهارشنبه د (لړم ۱۴مه) خبرپاڼه کې راغلي، چې هرې کورنۍ ته ۱۰زره افغانۍ ورکړل شوې دي. دره نور هغه ولسوالي ده، چې څو میاشتې وړاندې پهکې خونړۍ زلزلې د ماشومانو په ګډون یو شمېر ښځینهوو ته هم د کورونو د نړېدو له امله مرګ ژوبله واړوله.
له دې هاخوا په کونړ کې بیا وروستۍ زورورې زلزلې تر ۲زرو ډېر کسان مړه او تر ۳نیم زرو ډېر یې ټپیان کړل. دغو زلزله ځپلو کورنیو نیوکه کړې، چې د طالبانو د حکومت په ګډون ورسره مرستندویه سازمانونو او ملګرو ملتونو هغه ډول چې په کار ده لازمې مالي مرستې نهدي کړې.
بلخوا ملګرو ملتونو هم اندېښنه ښوولې وه، چې د دغه طبیعي ناورین د قرباني شویو کورنیو لپاره ورسره لازم مالي امکانات په لاس کې نهشته او باید د هېوادونو په ګډون نړۍوالې مرستندویه ادارې ورسره همکاري وکړي. که څه هم ځینو پانګهوالو او شتمنو هم د کونړ له زلزلهخپلو کورنیو سره د مرستو ژمنې کړې وې؛ خو د زلزله ځپلو کورنۍ نیوکې کوي، چې لا هم په بشپړه توګه مرستې نهدي ور رسېدلې.
په دې وروستیو کې د افغانستان په شمالي ولایتونو کې هم زلزلې خلکو ته درانه مالي او ځاني زیانونه واړول. اندېښنې دا دي، چې د ژمي د سړې هوا په رارسېدو سره دغه اغېزمنې او زیانمنې کورنۍ له سختو جدي ستونزو سره مخ دي؛ ځکه سرپناوې یې زلزلو کې لهمنځه تللې او په سړه هوا کې تر شنه اسمان لاندې په خیمو کې له کمو امکاناتو سره ژوند کوي.
په داسې حال کې چې د طالبانو او اسلاماباد تر منځ ترینګلتیاوې زیاتې شوې؛ د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار ویلي، کابل ته د دوی د استخباراتو پخواني رییس فیض حمید سفر او هلته د چایو پیاله د دوی لپاره ډېره قیمته تمامه شوه.
ډار د چهارشنبې په ورځ د پاکستان په سنا مجلس کې په نامستقیمه توګه د تحریک انصاف ګوند پر پخواني حکومت نیوکې وکړې. هغه وویل: «د چایو د یوې پیالې په پلمه د افغانستان پاکستان دروازې پرانېستل شوې، دا یوه ستره تېروتنه وه چې باید بیا تکرار نهشي.»
په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو تر واک اېله څو ورځې وروسته د پاکستان د څارګرې ادارې (ایاېسای) پخوانی مشر جنرال فیض حمید او د دغه هېواد د پوځ یو لوړپوړی پلاوی کابل ته تللی و. د دغه سفر موخه د طالبانو ترمنځ د اختلافاتو حل بلل شوی و او همداراز یې نه یوازې په کور دننه؛ بلکې نړۍوال غبرګونونه هم راپارولي وو.
ډار د خپلې وینا پر مهال زیاته کړې، چې پر کابل د طالبانو تر واکمنېدو وروسته پاکستان کې ترهګریز بریدونه ډېر شوي او د «ټيټيپي په ګډون بلوڅ بېلتونپال د افغانستان له خاورې فعالیتونه کوي.» دغه پاکستاني چارواکي همدا راز ادعا کړې وه، چې د مسایلو د حل لپاره ورته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په یوه ورځ کې شپږ ځلې ټلېفوني اړیکه تینګه کړې وه؛ خو پر کابل واکمنو دغه ادعا «له حقیفت لرې» وبلله.
تېره میاشت د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه خونړۍ نښتې وشوې او لا تر اوسه پورې هم د دواړو لوریو ترمنځ پر یاده کرښه ټولې دروازې تړلې دي، چې له کبله یې سوداګري هم په ټپه ولاړه ده. که څه هم طالبانو او پاکستاني پلاویو په دوحه او ترکیه کې اوربند وکړ؛ خو د رامنځته شوي کړکېچ په تړاو لاتر اوسه پورې وروستۍ هوکړې ته نهدي رسېدلي.
نن د (لړم ۱۵مه) استانبول کې یو ځل بیا د دواړه خواوو ترمنځ مذاکرات پیلېږي، چې د طالبانو د پلاوي مشري د دغه ډلې د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق او د پاکستاني لوري مشري بیا د «ایاېسای» مشر کوي. په افغانستان کې د «ټيټيپي او بلوڅ بېلتونپالو پر ضد» عملیات او د هغوی د مرکزونه لهمنځه وړل د دغه مذاکراتو اصلي او لانجهمن موضوعات دي.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي اصف دراني په استانبول کې د اسلاماباد او طالبانو د خبرو په اړه په یوه مقاله کې لیکلي، چې په افغانستان کې د ټيټيپي پر کنټرولولو د اسلاماباد ټینګار د پاکستان په خاوره کې د وسلهوالو بریدونو ستونزه نه شي حل کولی.
اصف دراني زیاته کړې، چې د تحریک طالبان پاکستان ماتول یوازې د قبایلي سیمو د خلکو د ملاتړ ترلاسه کولو له لارې شونی دی.
د ښاغلي دراني څرګندونې د طالبانو هغه دریځ منعکس کوي، چې ټيټيپي د پاکستان داخلي ستونزه ده او د اسلاماباد له سیاستونو سره تړاو لري، چې د دې هېواد د پالیسیو له امله د قبایلي سیمو د نارضایتۍ څخه راپورته شوې ده.
خو د پاکستان حکومت ټيټيپي ترهګر سازمان ګڼي او وایي، چې د پوځي عملیاتو له لارې به یې له منځه یوسي.
اسلاماباد باور لري، چې د ټيټيپي ستونزه هغه وخت حل کېدای شي چې یا خو دا ډله له افغانستان څخه واېستل شي، یا طالبان یې د بریدونو مخه ونیسي.
ښاغلي دراني په خپلې مقاله کې چې د چهارشنبې په ورځ (د لړم ۱۴مه) د «جیو نیوز» په وېب پاڼه خپره شوې لیکلي، چې د دې ډلې د ماتې بهیر باید له پاکستان دننه د قبایلي سیمو څخه پیل شي، نه له افغانستانه.
د هغه په وینا، کله چې د تحریک طالبان پاکستان اصلي جوړښتونه د پاکستان دننه کمزوري شي، نو د دې ډلې هغه غړي چې په افغانستان کې دي پخپله به بې ملاتړه پاتې شي او د اغېزمنېدو وړتیا به له لاسه ورکړي.
هغه د پاکستان له حکومت څخه وغوښتل، چې له طالبانو سره په معامله کې له صبر او ډيپلوماسۍ څخه کار واخلي.
دراني لیکلي: «پاکستان باید له افغان طالبانو سره په معامله کې له صبر او ډيپلوماټیکو لارو چارو کار واخلي، په ورته وخت کې دې پر هغه ځایونو چې ترهګریز مرکزونه شتون لري د له منځه وړلو لپاره هدفمند عملیات ګړندي کړي.»
دراني دا هم وویل، چې اسلام اباد باید د تحریک طالبان پاکستان د مشرانو او غړو لپاره په کور دننه او بهر کې د هغوی ژوند ستونزمن کړي.
د هغه په باور، لومړنی ګام دا دی چې د افغانستان دننه د دې ډلې د مشرانو د نیولو په تړاو د نړۍوال حکم غوښتنه صادره شي او د هغوی د نیولو او سپارلو موضوع دې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۲۶۷ کمیټې له لارې تعقیب شي.
هغه ټینګار کړی، چې د دې ډلې د دیني او فکري ایډیالوژۍ پر وړاندې باید فکري مبارزه وشي. دراني ویلي، تحریک طالبان پاکستان په ټولنه کې مشروعیت نه لري او دا خلا باید د سیمه ییزو خلکو د ځواکمنولو او د پولیسو د تجهیز له لارې ډکه شي.
دراني دا خبرداری هم ورکړی، چې ګړندۍ پالیسي باید په افغانستان کې د پاکستان ضد کړیو ملاتړ پیاوړې نه کړي.
هغه د افغان کډوالو د پراخې اېستنې په تړاو لیکلي دي: «پاکستان باید د افغانستان خلکو ته د دوستۍ پیغام واستوي. افغانان په پاکستان کې د ارام احساس کوي او دا د اسلاماباد لپاره یوه ستره پانګه ده. د افغانانو ډله ییز اېستل به یوازې د افغانستان دننه ضد پاکستاني جریانونه پیاوړي کړي، نو باید ترې ډډه وشي.»
هغه د دواړو هېوادونو ترمنځ د خلکو او اقتصاد اړیکو د پیاوړتیا غوښتنه کړې او ویلي یې دي، چې باید د سوداګرۍ، تګ راتګ او ګډو پانګونو زمینه برابره شي، په ځانګړي ډول دې افغان سوداګر د پانګونې لپاره په پاکستان کې وهڅول شي.
د هغه په وینا، افغان سوداګر چمتو دي چې په پاکستان کې سترې پانګونې وکړي، خو په دې شرط چې د هغوی د پانګې امنیت تضمین شي.
طالبان د ټيټيپي پر فشار اندېښمن دي
د پاکستان پخواني لوړپوړي ډیپلوماټ ویلي، چې افغان طالبان پر پاکستاني وسله والو فشار نه راوړي، ځکه وېره لري چې هغوی به د داعش خراسان ډلې سره یو ځای شي. طالبانو د پاکستان له چارواکو سره په خبرو کې منلې، چې د تحریک طالبان پاکستان یو شمېر غړي له مخکې د داعش سره یوځای شوي دي.
دراني ټینګار وکړ، چې افغان طالبان د وسله والو ډلو له شړلو او جګړې پرته بله چاره نه لري، ځکه چې دا ډله د نورو هېوادونو پر وړاندې هم مسوولیت لري.
هغه ویلي دي: «طالبان نه شي کولای په افغانستان کې د ټيټيپي له شتون څخه انکار وکړي او نه هم دا خبره د نورو له سترګو پټه ساتل کېدای شي.»
دراني د طالبانو هغه ادعا رد کړه، چې اسلاماباد داعش ته پناه ورکړې ده.
د هغه په وینا، طالبان په افغانستان کې د وسله والو د شتون له شواهدو سره د مخ کېدو پر مهال بې احتیاطي او بې مسوولیته دي.
د طالبانو د مذاکراتو ستراتیژي
دراني د استانبول د خبرو اترو په اړه وویل، چې طالب چارواکي په دې خبرو اترو کې هېڅ واک نه لري او ټولې پرېکړې له کندهار څخه کېږي.
د هغه په وینا، د طالبانو په رژیم کې د پرېکړې کولو پروسه خورا متمرکزه ده او هېڅ طالب چارواکی د هبت الله له خوښې پرته پرېکړه نه شي کولی.
دراني زیاته کړې، چې طالب چارواکي په قصدي ډول د بل لوري د ستړي کولو لپاره خبرې اترې اوږدوي.
د هغه په وینا، د طالبانو له نظره د بل لوري د غوښتنو هر ډول منل د شاتګ او د دوی د وقار تر پوښتنې لاندې راوستلو معنا لري.
په هرات کې سرچینې وايي، د طالبانو والي د خدماتو ترلاسه کولو او سوداګریزو مرکزونو ته د ننوتلو لپاره د ښځو لپاره د برقع اغوستل لازمي کړي دي. د نور احمد اسلام جار د نوې لارښوونو له مخې، ښځې به نور د برقع اغوستلو پرته دولتي دفترونو، هټیو، روغتونونو او ادارو ته د ننوتلو اجازه ونه لري.
سرچینو د چهارشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو والي د سېشنبې په ورځ ټولو سیمهییزو ادارو ته امر کړی، چې په ادارو، بازارونو او مارکېټونو کې له برقع پرته د ښځو د داخلېدو مخه ونیسي.
په هرات کې د طالبانو سیمهییزو ادارو بیا تر اوسه د دې پرېکړې په اړه څه نه دي ویلي.
برقع هغه پوښښ دی، چې د ښځې ټول بدن ان سترګې هم پټوي.
د طالبانو اداره هڅه کوي، چې دا پوښښ په تدریجي ډول د ښځو لپاره عملي کړي.
دا اقدام د «امر بالمعروف او نهې عن المنکر» د قانون د پلي کولو په چوکاټ کې ترسره کېږي.
د دغه قانون له مخې، د طالبانو په نظر ښځې نه شي کولای په عامه ځایونو کې بې حجابه راڅرګندې شي؛ د ښځې غږ «عورت» بلل کېږي او ښځې پرته له محرم څخه د سفر اجازه نه لري.
سرچینې زیاتوي، چې د دې پرېکړې له عملي کېدو وروسته لسګونه ښځې له ساعتونو انتظار وروسته هم ونه توانېدې، چې په هرات کې له خپلو بندیانو سره وګوري او د ننوتو اجازه ورنه کړل شوه.
طالبانو د چهارشنبې په ورځ د هرات په سیمهییز روغتون کې د هغو ښځو، په ګډون د ډاکټرانو، د ننوتلو مخه ونیوله چې برقع یې نهوه اغوستې.
راپورونه ښيي، چې د طالبانو ځینو سرتېرو یو شمېر ښځې د حجاب د نهاغوستلو له امله وهلې هم دي.
افغانستان انټرنشنل ته په رسېدلو ويډیوګانو کې ښکاري، چې د ناروغانو او د دوی د ملګرو په ګډون ډېری ښځې د روغتون په دروازه کې درول شوي، په داسې حال کې چې ډېری یې بشپړ حجاب لري او اوږدې جامې یې هم اغوستې دي؛ خو طالبانو یوازې هغو مېرمنو ته اجازه ورکړې، چې برقع یې اغوستې وې.
د پاکستان د دفاع وزیر وايي، د پاکستان پلاوی د چهارشنبې په ورځ د خبرو اترو د درېیم پړاو لپاره استانبول ته تللی او هیله لري، چې طالبان په دې پړاو کې په هوښیارۍ سره عمل وکړي، تر څو د دواړو هېوادونو ترمنځ ترینګلتیاوې کمې شي.
خواجه اصف وویل، چې پاکستان یوازې یوه غوښتنه لري: «دا چې افغان طالبان د افغانستان له خاورې څخه د وسله والو بریدونه ودروي.»
تمه ده، چې خبرې سبا د پنجشنبې په ورځ پیل شي. له افغانستان څخه د سرچینو په وینا، د طالبانو په پلاوي کې د استخباراتو مشر عبدالحق وثیق، سهیل شاهین، رحمتالله نجیب، قهار بلخي، ذاکر جلالي او انس حقاني شامل دي.
ویل کېږي، چې په دې پړاو کې د پاکستاني پلاوي مشري د پوځي استخباراتي ادراې مشر عاصم ملک پر غاړه ده.
د طالبانو اداره او د پاکستان حکومت په داسې حال کې د درېیم پړاو خبرو لپاره چمتو کېږي، چې دویم پړاو خبرې په استانبول کې بېپایلې پای ته رسېدلې وې.
ترکیه او قطر د منځګړیتوب په توګه هڅه کوي، چې دا خبرې تر هغو دوام وکړي، څو څرګندې پایلې ولري.
د طالبانو او د پاکستاني چارواکو تر منځ خبرې وروسته له هغه ترسره کېږي، چې څو ورځې وړاندې د دواړو تر منځ د يورنډ کرښې په اوږدو کې نښتې وشوې.
دا نښتې وروسته له هغې پیل شوې، چې پاکستان په کابل او پکتیکا ولایتونو هوایي بریدونه وکړل.
د دې بریدونو په ځواب کې طالبانو د تلې په ۱۹مه د شپې مهال د ډيورنډ په اوږدو کې د اوو ولایتونو په بېلابېلو برخو کې متقابل بریدونه ترسره کړل، چې د دواړو لوریو ترمنځ سختې نښتې وشوې.
اسلاماباد تل افغان طالبان په دې تورنوي، چې د پاکستان د مخالفو توندلارو ډلو ملاتړ کوي او وايي، د دواړو لوریو د خبرو اصلي موضوع دا ده چې دغه ډلې د افغانستان له خاورې فعالیت او تنظیم کېږي.
د پاکستان د دفاع وزیر د «جیو نیوز» د خبریال د دې پوښتنې په ځواب کې چې د طالبانو سره د خبرو نتیجه به څه وي؟ وویل: «که دا خبرې بې پایلې پاتې شي او له افغانستان څخه پاکستان ته بریدونه دوام وکړي، جګړه به نه منل کېدونکې وي.»
طالبانو تل د تحریک طالبان پاکستان او نورو وسله والو ډلو د شتون خبره رد کړې ده. دغه ډله وايي، چې د پاکستان حکومت د خپلو کورنیو ناامنیو د ستونزې د حل توان نه لري او غواړي دا بوج د طالبانو پر غاړه واچوي.
پاکستان وايي، د ډیورنډ کرښې هاخوا د بریدونو دوام د اوربند سرغړونه ده او دوی به یې ځواب د افغانستان په خاوره کې ورکړي.
دغه هېواد له طالبانو غواړي، چې د دغو بریدونو د مخنیوي بشپړ مسوولیت پر غاړه واخلي. د طالبانو ویاند ویلي، چې دوی د افغانستان د پولو پر ټولو برخې بشپړ کنټرول نه لري او نه شي کولای د دې ډول بریدونو مخه په بشپړ ډول ونیسي.
د طالبانو او د پاکستان د دفاع وزیرانو ترمنځ د خبرو اترو په لومړي پړاو کې دواړو خواوو په درېیو مسایلو موافقه وکړه: د اوربند دوام، د سولې د ډاډمنولو لپاره د څارنې او بیاکتنې د میکانیزم جوړول او د سرغړونې په صورت کې د سزا ټاکل.
په پاکستان کې مېشت سوداګر وایي، د پاکستان او افغانستان تر ترینګلتیا او د لارو له بندېدو وروسته، تر اوسه یوازې پاکستان ته شاوخوا ۵ میلیارده ډالره زیان رسېدلی دی. له دې سره، په پاکستان کې د مېوو، سبزیو او نورو خوراکي توکو بیې هم څو برابره لوړې شوې دي.
په پاکستان کې مېشتو سوداګرو د چهارشنبې په ورځ (د لړم ۱۴مه) د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په مرکه کې ویلي، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تورخم په ګډون د ټولو لارو د بندېدو له امله د دواړو هېوادونو سوداګریزې چارې اغېزمنې شوې دي.
دوی زياته کړې: «تراوسه یوازې پاکستان ته د پنځه میلیارده ډالرو زیان رسېدلی دی. په پاکستان کې د مېوو او سبزیجاتو بیې په چټکۍ سره لوړې شوې دي.»
سوداګرو اندېښنه ښودلې، چې کاروبار یې په ټپه درېدلی او د خلکو ژوند له اقتصادي ستونزو سره مخ دی.
د ډيورنډ کرښې دواړو غاړو ته د باروړونکو موټرو اوږده کتارونه ولاړ دي او سوداګر وايي، که دا لارې ژر خلاصې نه شي د خوراکي توکو کموالی او د نرخونو نور زیاتوالی به د دواړو هېوادونو بېوزله ولس ته لا زیاتې ستونزې جوړې کړي.
دغه لارې د لنډمهال لپاره د افغان کډوالو د تګ راتګ لپاره پرانیېستل شوي.
د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف مخکې ویلي و، چې له افغان طالبانو سره د ترکیې د خبرو تر پای ته رسېدو وروسته به د لارو د خلاصېدو په اړه غور وکړي.