د استانبول خبرې؛ پاکستان ټینګار کړی چې د طالبانو پر وړاندې له خپلو غوښتنو نه په شا کېږي

له اسلام‌اباد نه خپرېدونکې اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې په تورخم کې د پاکستاني ګمرک د چارواکو په حواله لیکي، چې د دروازې د اوږدمهاله بندېدو له کبله د بار وړونکو موټرو اوږدې لیکې جوړې شوې او د وارداتو تر څنګ صادراتي او ټرانزیټي مالونه بند پاتې دي.

چارواکي زیاتوي، چې په عادي حالاتو کې پاکستان افغانستان ته سمنټ، درمل، د نساجۍ توکي، تازه مېوې او سبزیجات صادروي او په بدل کې یې له افغانستان نه د ډبرو سکاره، صابون‌ډبره، وچه مېوه، تازه مېوه او نور توکي واردوي.

یاده ورځپاڼه لیکي، پر تورخم لاره هره ورځ ۸۵۰مېلیونه پاکستانۍ کلدارې سوداګریزه راکړه ورکړه کېږي چې له دې ډلې ۵۸۰مېلیونه کلدارې د پاکستان صادرات او ۲۴۰مېلیونه بیا دغه هېواد ته د افغانستان واردات دي. د پاکستان حکومت د ګمرکي محصولاتو له لارې هره ورځ شاوخوا ۵۰مېلیونه کلدارې عاید ترلاسه کوي.

د تورخم دروازه څو ورځې وړاندې یوازې له پاکستان نه د اېستل کېدونکو افغان کډوالو پر مخ خلاصه شوې؛ خو له افغانستان نه بیا پاکستان ته د تلونکو کسانو پر مخ لا هم بنده ده. په دې موده کې زرګونه افغان کډوال له دې لارې هېواد ته ستانه کړای شوي دي.

چارواکي خبرداری ورکوي، که د سوداګرۍ دغه بندښت دوام وکړي؛ نو دواړه هېوادونو ته به درانه زیانونه ورسوي او د بنسټیزو توکو او په ځانګړې توګه د خرابېدونکو مالونو بیې به ډیورنډ کرښې ته څېرمه سیمو کې لا لوړې شي. افغان او‌ پاکستاني سوداګرو په وار، وار نیوکې کړې چې د اسلام‌اباد او کابل ترمنځ د سیاسي ناندریو له کبله ډېر کله دوی ته درانه زیانونه اوښتي دي.

دواړو غاړو سوداګرو په بیا بیا ځل له خپلو چارواکو غوښتي، چې سوداګري دې نه سیاسي کوي او اجازه دې ورکړي چې له هر ډول سیاسي کشمکشونو سره، سره سوداګري روانه پاتې شي. د تورخم او نورو سوداګریزو لارو د بندښت له کبله په افغانستان او پاکستان کې د توکو بیې هم لوړې شوې دي.

هغه په سیمه کې خبریالانو ته وویل: «درې خونې مې په بشپړه توګه وغورځېدې، موږ یې اوس د جوړولو وس نه‌لرو او خښتې هم قیمته دي. کاڼي هم ګران دي، لرګي هم او موږ هېڅ توان نه‌لرو.»

د ده کیسه د خُلم د سلګونه نورو کورنیو کیسه ده، هغه سیمه چې د زلزلې مرکز و. دا داسې ځای دی، چې کلونه کلونه یې خلکو اوبو، برېښنا او د ژوند نورو اړینو اسانتیاوو ته لاسرسی نه‌لاره؛ خو زلزلې هم پرې خپل رحم ونه‌کړ. ثمرالدین د سیمې یو بل ۴۰کلن اوسېدونکی دی، چې کور یې په بشپړ ډول نړېدلی. هغه د خپلو ګاونډیو سره یو ځای له نړېدلو خونو وسایل راېستل او د افسوس په ډول یې وویل، چې د کور د بیا جوړولو وس نه‌لري.

د هغه ورور سخت ټپي شوی، مېرمن او شپږ اولادونه یې د خپلو هغو خپلوانو کره لېږلي، چې کور یې لږ زیانمن شوی. هغه وویل: «د دې کور شپږ خونې ټولې ورانې شوې، هېڅ کور روغ نه‌دی پاتې.»

ثمرالدین اټکل کوي، چې د یو کوچني څلور خونې لرونکي کور د جوړلو لپاره لږ تر لږ یو مېلیون افغانیو ته اړتیا لري. سیمه کې د ورانۍ کچه حیرانوونکې ده او طالبانو ویلي، چې یوازې په سمنګان کې ۱۲کسان مړه شوي او ۳۲۹نور ټپیان دي. په ټول هېواد کې د قربانیانو شمېر لږ تر لږه ۲۵ مړه او له ۹۷۰ ډېر ټپیان ښودل شوي دي.

د سمنګان مرکز ایبک ښار کې د زلزلې ځینې ټپیان روغتون کې بستر دي. ۶۵کلن فیض الله یو له هغو کسانو دی، چې خپله ټپي لور او لمسی یې د درملنې لپاره روغتون ته راوستی. هغه په غریو نیولي غږ د زلزلې شېبې یادوي او وایي: «زلزله ډېره سخته او وېرونکې وه. په ټول عمر مې داسې څه نه‌دي لیدلي. کورونه نړېدلي او دېوالونه لوېدلي دي.»

هغه د ډاکټرانو له هڅو مننه وکړه؛ خو ویې ویل چې په روغتون کې د درملو سخت کمی دی.

د ایبک د مرکزي روغتون جراح مولودین صمدي وویل: «موږ ټپیانو ته د بېړنۍ درملنې لومړني خدمتونه وړاندې کړل. څوک چې سخت ټپیان وو، په روغتون کې مو وساتل او برسېرن ټپیان مو له درملنې وروسته رخصت کړل. ټول خدمات او درمل وړیا دي.»

ویجاړۍ یوازې تر کورونو محدودې نه‌دي؛ بلکې سیمه‌ییزو سوداګرو او کاروباریانو ته هم درانه مالي زیانونه اوښتي. د کابل – مزار شریف پر لاره یو هټۍوال رحیم شاه وایي، خپله ټوله پانګه یې له لاسه ورکړې. د هغه په خبره: «ما له ۸۰ تر ۱۰۰زره افغانۍ په هټۍ کې پانګونه کړې وه. هټۍ بشپړه نړېدلې او ټول توکي مې له‌منځه تللي.»

زلزلې حتی تاریخي میراثونو ته هم زیان اړولی او د مزار شریف د روضې زیارت ځینې برخې هم زیانمنې شوې دي. وروستۍ زلزلې څرګندوي، چې افغانستان د طبیعي افتونو پر وړاندې زیان منونکی هېواد دی. که څه هم طالبان د زلزله ځپلو سره د مرستو خبر ورکوي؛ خو ملګرو ملتونو ویلي چې د کونړ وروستۍ زلزلې قربانیانو ته هم کافي مرستې نه‌دي رسېدلې او د لاسنېوي لپاره یې د دوی بودجه محدوده ده.

مولانا فضل الرحمان په یوې خبري غونډه کې د یوه خبریال د هغې پوښتنې په ځواب کې چې په ترکیه کې له طالبانو سره په مذاکراتو کې د پاکستان د استخباراتي پلاوي پر ځای باید د سیاستوالو یو پلاوی وای، وویل: «موږ د اصولو له مخې نه بلکې د ځواک پر اساس پرمخ ځو. هغوی ته معلومه ده چې ځواک زموږ لاس کې دی او موږ ته هم معلومه ده چې ځواک زموږ لاس کې دی.»

هغه زیاته کړې چې سیاستوال ښایي له هغه ځواک سره مذاکرات ونه شي کولای څنګه چې استخباراتي پلاوی یې کوي. د هغه په وینا دوی پوهیږي چې دا کار له دوی پرته بل څوک نه شي کولی.

فضل الرحمان دا هم وویل، دوی هم دا منلې چې دا کار یوازې استخباراتي پلاوی ترسره کولی شي «موږ یې نشو ترسره کولای.»

هغه په خپلو خبرو کې پاکستانی پوځ د حکومت ساتونکی یاد کړ او وې ویل، چې پوځ حکومت نه دی.

د مولانا فضل‌الرحمان دا څرګندونې په داسې حال کې دي چې په ترکیه کې د طالب او د پاکستان د استخباراتي پلاوو تر منځ خبرې روانې دي.

هغه د افغان کډوالو د جبري او ظالمانه اېستلو په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، چې د افغان کډوالو بې‌رحمانه اېستل انساني چلند نه دی او هغه یې له پیل راهیسې مخالف دی. هغه زیاته کړې چې مخکې یې هم ویلي و، چې په عقل او تدبیر سره باید چلند وشي او په ډاګه یې کړه: «دا خلک افغانان دي، خو په پاکستان کې یې پناه اخیستې. دا د دواړو هېوادونو ګډه مساله ده، نو دواړه خواوې دې سره کیني او د وتلو لپاره یو منظم او انساني پلان جوړ کړي.»

د هغه په وینا، دا انساني چلند نه دی چې سهار وختي یا د شپې ناوخته افغان کډوال له خوبه راویښ کړه او پولې ته یې واستوه.

مولانا زیاته کړه: «موږ وړاندې هم ویلي و چې خلک په کټګوریو ووېشئ، هغه کسان چې قانوني کارونه کوي، په بانکونو کې پیسې لري او پاکستان ته اقتصادي ګټه رسوي. که دوی له هېواده وځي، نو بانکونه به له مالي ستونزو سره مخ شي. هغوی ته باید د تحفظ ضمانت ورکړل شي څو قانوني کار ته دوام ورکړي او پاکستان ته هم ګټه ورسوي. افغانان مهارتونه لري، نو ولې هغوی ته د کار او ویزو قانوني زمینه نه برابریږي؟»

هغه په ټینګار سره وویل، چې افغان کډوالو ته باید د کار، ویزو او هستوګنې مناسب شرایط برابر شي څو د دواړو هېوادونو په ګټه کار وکړي.

هغه همدارنګه په پاکستان کې د افغان زده کوونکو او زده کړیالانو د زده کړو پر دوام ټينګار وکړ.

دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان په دې وروستیو کې د افغان کډوالو د نیونې بهیر پراخ کړی او هره ورځ زرګونه کورنۍ تر نیولو وروسته افغانستان ته استوي.

په دغو مرستو کې خوراکي توکي، خېمې، د استوګنې وسایل او روغتیایي مواد شامل دي، چې تمه کېږي له ۲۰۰ زره ډېرو زلزله‌ ځپلو ته ورسول شي.

په ورته وخت کې د افغانستان د شمال په ځینو سیمو کې د بېړنیو اړتیاوو یوه برخه له ځايي بازارونو څخه هم برابرېږي.

د «ګلف نیوز» ویب‌ پاڼې د طالبانو د چارواکو له قوله لیکلي، متحده عربي امارات له هغو لومړنیو هېوادونو څخه دی، چې د زلزلې له پېښېدو وروسته یې سمدستي د مرستو بهیر پیل کړ.

د اماراتو د ژغورنې ډلې مشر ویلي، چې دغه هېواد له دې وړاندې یې هم د افغانستان په بېلابېلو طبیعي پېښو لکه د هرات او کونړ زلزلو کې بیړني روغتونونه جوړ کړي او د خوړو او درملو مرستې یې کړې دي.

هغه زیاته کړه، چې د مرستو لېږد لا هم روان دی او د امارات د بشري مرستو ټول وزن اوس تر ۳۶۸۱ ټٌنو پورې رسېدلی دی.

د امارات دفاع وزارت ویلي، چې د مرستو عملیات به د هوايي او سمندري دهلیزونو له لارو دوام ومومي او هڅه کېږي چې مرستې هر څومره ژر ممکن وي زلزله‌ ځپلو ته ورسول شي.

په سمنګان او بلخ ولایتونو کې د تېرې یکشنبې په نیمه شپه (د لړم ۱۱مه) د ۶ اعشاریه ۳ درجې ریکټر سره زلزله وشوه او له مالي زیانونو سربېره پکې لږ تر لږه ۲۷ کسان مړه او څه باندې ۷۰۰ نور ټپیان شوي دي.

نوموړي د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۱۵مه) په خپله اېکس پاڼه ویلي، له هغه مهاله چې په افغانستان کې جمهوري نظام نسکور او طالبان بیاځلي واک ته رسېدلي، د دواړو لورو تر منځ اختلافات په تدریجي ډول زیات شوي دي. هغه زیاته کړې، چې پاکستان د لومړي ځل په څېر د طالبانو حکومت په رسمیت ونه‌پېژانده، بلکې پرې فشارونه یې لا پسې زیات کړل.

د هغه په وینا له پاکستان څخه د افغان کډوالو جبري اېستنه، په سوداګرۍ او ترانزیټي لارو کې خنډونه او په نړۍوالو غونډو کې د طالبانو پر ضد دریځ نیونه د دغه کړکېچ څرګندې نښې دي.

علي‌خېل زیاته کړې، چې په دې وروستیو کې پر کابل هوايي برید، د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې نښتې او لفظي شخړې ښيي، چې د طالبانو او پاکستان تر منځ اړیکې د «بحران» حالت ته نږدې شوي دي.

نوموړي د دوحې مذاکراتو په اړه ویلي، بنسټیزه موضوع د پاکستان له‌خوا د تحریک طالبان پاکستان موضوع ده او اسلام‌اباد له طالبانو غوښتي، چې د دغې ډلې د مهار او په پاکستان کې دننه د هر ډول بریدونو د مخنیوي ضمانت ورکړي، خو طالبانو بیا ټینګار کړی چې د پاکستان پوځ باید د افغانستان پر خاوره بریدونه تکرار نه کړي او د ټي‌ټي‌پي موضوع د پاکستان کورنۍ ستونزه ده.

علي‌خېل ویلي، د دوحې خبرو کې یوازې پر اوربند او د خبرو پر دوام موافقه شوې، چې دا د ژورو اختلافونو څرګندونه کوي. هغه دا هم ویلي، د ترکیې د مذاکراتو بڼه له معمول څخه توپیر لري، ځکه خبرې دا ځل د ډېپلوماټیکو ټیمونو پر ځای د استخباراتي ټیمونو تر منځ روانې دي.

هغه زیاته کړې، دا ډول مذاکرات ښيي چې پاکستان هڅه کوي موضوع ته امنیتي بڼه ورکړي او وښيي چې د افغانستان له خاورې د دوی هېواد ته ګواښونه متوجه دي.

د علي‌خیل په وینا، د خبرو فضا به حتماً تُنده وي، ځکه نظامیان او استخباراتي کسان ډېری وخت په «سخت» او «غیر ډېپلوماټیک» لحن خبرې کوي.

هغه ټینګار کړی، ښايي د ترکیې د خبرو موخه د اوږدمهاله جوړجاړي پر ځای، یوازې د وضعیت لنډ مهالی کنټرول وي. د نجیب‌الله علي‌خېل په باور، د دواړو هېوادونو تر منځ د باور فضا زیانمنه شوې، غوښتنې غیر عملي دي او که څه هم ښايي ځینې تفاهمات د کاغذ پر مخ لاسلیک شي، خو عملي کېدل یې لاهم له پوښتنو سره مخ دي.

نجیب الله علي‌خېل په داسې حال کې دغه څرګندونې کوي چې د پنجشنبې په ورځ په ترکیه کې د طالبانو او پاکستاني پلاوو ترمنځ د خبرو درېیم پړاو پیل شو او ورسره هم مهاله په سپین بولدک کې د دواړو لورو تر منځ جګړه هم شوې ده.