په کندهار کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست مسوولین وايي، په دې ولایت کې د یوه ملي سوداګر له لوري د ۱۵۰ میلیونه ډالرو په ارزښت د چرګانو یو شرکت فعال شوی دی. طالبانو ویلي، یاد شرکت چې د چرګانو هر اړخیز فعالیتونه ترسره کوي، د کندهار ښار ۵۰ سلنه اړتیاوې پوره کړې دي.
په کندهار کې د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست ویاند محمد حنیف حقل د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) د دغه ډلې تر واک لاندې ملي ټلوېزیون ته ویلي: «دغه شرکت د شاوخوا ۱۵۰ میلیونه ډالرو په ارزښت د یو ملي سوداګر له لوري جوړ شوی دی.»
هغه زیاته کړې، چې په دې شرکت کې په مستقیم او غېر مستقیم ډول ۲۵۰۰ کسان په دندو بوخت دي.
نوموړي زياته کړې: «دغه شرکت د چرګانو، چرګړو، غوښې، هګۍ، د هګۍ دانې، د دانې له خام موادو او د چرګانو له پاتې شونو تولیدات لري.»
د حقل په خبره، دغه شرکت هره ورځ له ۶۵ فارمونو څخه درې نیم لکه هګۍ او ۶۰ زره کیلو د چرګ غوښه هم تولیدوي.
هغه زیاته کړې، چې د چرګانو دغه شرکت د کندهار تر څنګ په کابل، بلخ، هرات او غزنې ولایتونو په لسو څانګو کې هم بېلابېل تولیدات ترسره کوي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند وایي، چې په تېرو ۱۹ ورځو کې له پاکستان، ایران او ترکیې څخه د بندیانو په ګډون ۲ لکه او ۱۸۳۴ افغان کډوال هېواد ته ستانه شوي. عبدالمطلب حقاني زیاته کړې، چې له دې کډوالو سره یې نغدي، خوراکي او روغیتايي مرستې هم کړي دي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) د یادې ډلې تر واک لاندې ملي ټلوېزیون سره په خبرو کې ویلي: «د راستنېدونکو افغان کډوالو شمېر ۲لکه او ۱۸۳۴ تنو ته رسېږي چې له دوی سره د خوراکي توکو، څښاک، روغتیايي او نغدي برخو کې مرستې شوي.»
نوموړي ویلي، چې افغان کډوال یې خپلو مېنو ته ستانه کړي.
نوموړي زیاته کړې، چې د ستانه شویو کډوالو سره یې ۳۴۷ میلیونه افغانۍ نغدي مرستې هم کړې دي.
د طالبانو دغه وزارت ویلي، چې د یوې همکارې موسسې سره یې د ۱۶۵ زره ډالرو د مرستې اخیستلو هوکړه کړې، چې په تخار کې به یې پر کډوالو ووېشي.
له دې سره، حقاني له نړۍوالو سازمانونو او خیریه بنسټونو څخه د مرستې او همکارۍ غوښتنه کړې.
دا په داسې حال کې ده، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي و، چې په وروستیو دوو اوونیو کې له ګاونډيو هېوادونو په ځانګړې توګه له پاکستان څخه څه باندې ۱۵۰ زره افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي دي. په دغو ستنول شویو کسانو کې له ایران او ترکیې را اېستل شوي افغانان هم شامل دي.
د دغه وزارت ویاند همداراز سیمه ییزو رسنیو ته ویلي و: «په دې موده کې ۲۴زره او ۷۸۷ کورنۍ له پاکستان، یو زرو ۲۵۱ کورنۍ له ایران او ۶ کورنۍ له ترکیې راستنې شوې دي.»
وروسته بیا په افغانستان کې د ملګرو ملتونو سرمنشي د ځانګړي استازي مرستيال او د ياد سازمان د بشري چارو همغږي کوونکي ايندريکا راتوته د یکشنبې په ورځ د طالبانو د رييس الوزراء له اداري مرستیال سره په کتنه کې وویل، چې له ۲۰۲۳ تر ۲۰۲۵ کال پورې ۴.۵ ميليونه کډوال بېرته هېواد ته ستانه شوي دي.
ايندريکا راتوته په دې کتنه کې په یاده موده کې د دومره ډېرو کډوالو ستنېدل هر هېواد لپاره يوه لویه ستونزه بللې او زیاته کړې یې ده، چې اوسمهال له راستنېدونکو کډوالو سره د مرستې موضوع ځانګړی اهميت لري او ملګري ملتونه هڅه کوي، چې په دې برخه کې له طالبانو سره همکاري وکړي.
د یادولو ده، چې اوس هم له یادو هېوادونو څخه د افغان کډوال جبري اېستل دوام لري.
د امریکا د مرستو له بندېدو وروسته درې افغانې ښځې چې په قطر کې د اېستلو له ګواښ سره مخ وې، اوس یې د کاناډا د رېجاینا پوهنتون کې پناه اخيستې. په پلان کې ده، چې شاوخوا ۳۰ افغانې زدهکړیانې رېجاینا ته ولېږدول شي، خو اداري خنډونو او اوږدو پروسو د دې کار بهیر ځنډولی.
د کاناډا رېجاینا پوهنتون له څو میاشتو راهیسې د ښځو د حقونو د یوې مدافع ډلې سره په ګډه هڅه پيل کړې، څو ۳۰ افغانې زدهکړیانې چې د امریکا د مالي مرستو له پرې کېدو وروسته په قطر کې بند پاتې دي، کاناډا ته ولېږدوي.
کاناډا ته له درېیو لېږدول شویو ښځو بیا سپوږمۍ هاشمي وايي: «کله چې رېجاینا هوايي ډګر ته ورسېدم د وطن یاد مې را په زړه شو، ځکه کاناډا او افغانستان دواړه ساړه ژمي لري.»
سپوږمۍ زياتوي، چې کاناډا ته په رسېدو د خوندیتوب احساس لري: «زه پوهېږم چې زه چیرې ولاړه یم. زه په یوې خوندي خاوره کې یم، د حقونو او ازادیو په خاوره.»
دغه افغان ښځينه زده کوونکو خپل د لوړو زده کړو سفر د کابل په امریکايي پوهنتون کې هغه مهال پيل کړی و، کله چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شول.
د ۲۰۲۱ کال د افغانستان تر سقوط او د نجونو پر مخ د زده کړو د بندېدو وروسته سپوږمۍ او ګڼ شمېر محصلینې اړ شوې، چې د خپلو زده کړو د دوام لپاره قطر ته ولاړې شي.
دوی او لسګونو نورو افغان نجونو په قطر کې په هغو پوهنتونونو کې زده کړې کولې، چې ټول لګښت یې د امریکا نړۍوالې پراختیایي ادارې «یو اېس ای ډي» د بورسونو له لارې ورکړل کېدل، خو د امریکا د مرستو له بندېو سره سم، دغه پروګرام هم سږ کال وتړل شو او یادې زده کړه یالانې افغانستان ته د لېږولو له ګواښ سره مخ شوې.
سپوږمۍ هاشمي وايي: «حتی هغه وخت چې زه په الوتکه کې ناسته وم، بیا مې هم فکر کاوه چې کېدای شي کومه ستونزه رامنځته شي.»
د هغې په خبره، د رېجاینا په الوتنه کې یې د کډوالۍ د پروسو په اړه لا هم اندېښنه لرله.
هاشمي او دوې نورې افغانې محصلینې د رېجاینا هوايي ډګر کې د همدې هڅو د مخکښې فریبا رضايي او د پوهنتون د کارکوونکو له تود هرکلي سره مخ شوې.
دغه درې افغانې محصلینې به په جنوري میاشت کې د رېجاینا پوهنتون کې خپلې زده کړې پیل کړي.
د «ښځې د سبا رهبرانې» بنسټ مشره فریبا رضايي وايي: «دوی په یو خورا سخت، بحراني او ناوړه وضعیت کې وې.» هغې زیاته کړه، چې قطر د کډوالو د بیا مېشتېدو لپاره هېڅ قانوني لاره نه لري.
نوموړې وویل، چې هلته د یوې ښځې لپاره کار کول هم ډېر سخت دی.
رېجاینا پوهنتون د (پياوړتیا پروژه) د هغو محصلانو ته د زده کړو زمینه برابروي، چې د جګړې یا سیاسي تاوتریخوالي له امله په خپلو هېوادونو کې زده کړې نه شي کولی.
«ښځې د سبا رهبرانې» بنسټ سسکاچوان ښار ته د هغو شاوخوا ۳۰ افغان ښځو چې دا مهال په قطر کې دي د لېږد لپاره تر دې مهاله ۸۱۵ زره ډالره مرسته ټوله کړې.
رضایي وایي، د سیاسي اداري خنډونو او په کاناډا کې د نړۍوالو محصلانو د شمېر د محدودیت له امله د دغو درېیو لومړیو محصلانو راوستل «ډېر سخت» وو.
فعالانو له کاناډا غوښتي، چې د هغو افغانو ښځو مرسته وکړي چې د ټرمپ د حکومت د پرېکړو له امله د شړل کېدو له خطر سره مخ دي.
رضایي خپله هم افغانه ده او د افغانستان د لومړنیو دوو ښځینه المپیکي لوبغاړو له ډلې څخه ده، چې د کاناډا په وینکوور کې «ښځې د سبا رهبرانې» په نوم سازمان جوړ کړی او هڅه کوي، چې افغانې نجونې د امریکا او کاناډا د زده کړې له بورسونو سره ونښلوي.
هغې زیاته کړه، چې په اروپایي هېوادونو کې د امکاناتو محدودیت او د امریکا د نړۍوال سیاست بدلون ته په کتو «کاناډا د دغو ښځو وروستۍ هیله ده.»
هغې وویل: «نړۍ افغان ښځې او نجونې یوازې پرېږدي. دا بېعدالتي ده او ما غوسه کوي.»
د یادولو ده، چې د ډونالډ ټرمپ له بیا واکمنېدو وروسته، د ښځو په ګډون ګڼ شمېر افغانان اوسمهال په قطر، ابوظبي، پاکستان او یو شمېر نورو هېوادونو کې بېبرخلیکه پاتې دي.
د پاکستان د علماوو شورا مشر محمدطاهر اشرفي د وزیرستان او بلوچستان په سیمو کې د وروستیو بریدونو په غبرګون کې ویلي: «د پاکستان پر وړاندې فتنه د افغانستان له خاورې څخه پیلېږي.» نوموړي له پاکستان څخه غوښتي، چې د ځان پر وړاندې د افغان خاورې د کارونې مخه ونیسي.
د پاکستان د علماوو شورا مشر محمد طاهر اشرفي د سې شنبې په ورځ زیاته کړه، چې پاکستان باید د ځان د خوندیتوب لپاره د وسلهوالو له لوري د افغان خاورې د کارونې پر وړاندې پرېکنده اقدام وکړي.
د نوموړي په خبره، هېڅ دوښمن د «پاکستاني ځواکونو د عقیدې او ارادې» سره د مقابلې توان نه لري. هغه ډاډ ښودلی، چې د پاکستان پوځ د خلکو په ملاتړ کولی شي په ټول هېواد کې امنیت تامین کړي.
اشرفي اندېښنه څرګنده کړې، چې وسلهوال بریدونه پاکستان او ګاونډي هېوادونه بېثباته کوي او خطرناکې پایلې به ولري.
پاکستاني چارواکو ډېری وخت په دغه هېواد کې د ناامنۍ مسوولین افغان طالبان یاد کړي او ادعا کوي، چې وسلهوالې ډلې په ځانګړې توګه تحریک طالبان پاکستان، افغان خاوره د دوی پر وړاندې کاروي.
خو طالبانو تل دغه ادعاوې رد کړي او له پاکستان څخه یې غوښتي، چې د خپل کور د ناامنۍ پړه دې پر دوی نه اچوي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د سې شنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې د جورجیا او اذربایجان پولې ته نېږدې د ترکیې د پوځي الوتکې د لوېدو پېښه غندلې او په دې اړه یې خواشیني څرګنده کړې ده. طالبانو د پېښې د قربانیانو کورنیو ته تسلیت هم ویلی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) په یوې خبرپاڼه کې د ترکیې د پوځ اړوند د یوې الوتکې د لوېدو پېښه غندلې او لیکلي یې دي: «د دې دردناکې پېښې له امله د ترکیې ورور دولت، ملت او د قربانیانو کورنیو ته د زړه له کومې د تسلیت او خواخوږۍ مراتب وړاندې کوو او شهیدانو ته د فردوس جنت دعا کوو.»
د ترکیې د پوځ یوه C-130 بار وړونکې الوتکه د سې شنبې په ورځ له اذربایجان څخه د الوتنې وروسته په جورجیا کې ولوېده. د راپورونو له مخې، په دې الوتکه کې ۲۰ تنه سپاره ول.
د پېښې له اعلان وروسته، د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د «شهیدانو» د روح لپاره دعا وکړه او د ژغورنې ډلې د پېښې ځای ته ولاړې.
تر اوسه د الوتکې د سقوط لامل او د مرګژوبلې کره شمېر لا نه دی څرګند شوی، خو ځایي رسنیو خبر ورکړی چې په الوتکه کې د ترکیې او اذربایجان سرتېري سپاره وو.
د ترکیې د کورنیو چارو وزیر علي یرلیکایا ویلي، چې له جورجیايي سیال سره یې ټلیفوني خبرې کړي او د جورجیا وزیر د پېښې ځای ته د تګ په حال کې دی.
په پاکستان کې مېشتو افغان کډوالو په یوه لیک کې له لومړي وزیر شهباز شریف څخه غوښتي، چې د افغان کډوالو د جبري اېستلو لړۍ وځنډوي یا یې لغوه کړي. د دې لیک لاسلیک کوونکو ویلي دي، چې افغانستان ته په ستنېدو یې ژوند له ګواښ سره مخ کېږي
په پاکستان کې افغان کډوالو او د امریکا د متحدینو استازولۍ د دې هېواد لومړي وزیر شهباز شریف ته د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) په یوه لیک کې ویلي، چې په ۲۰۲۱ کال کې د افغانستان له سقوط وروسته ډېری هغه کسان چې د امریکا او د دوی له ملاتړو سره یې کار کړی، اوس په پاکستان کې درېیم هېواد ته د تګ په تمه دي.
په لیک کې لیکل شوي: «له بده مرغه د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته زموږ ژوند، ازادي او کورنۍ له جدي ګواښونو سره مخامخ شوي. له همدې امله موږ د امریکا د بیا مېشتېدو پروګرام (SIV، P-1، P-2) لاندې د خپلو قضیو د پروسس لپاره پاکستان ته راغلي یو.»
دوی ویلي، چې په پاکستان کې په سخت اقتصادي حالت کې د ژوند شپې سبا کوي او اندېښنه لري، چې افغانستان ته په تګ به یې ژوند له ګواښ سره مخ شي.
دوی په لیک کې زیاته کړې: «موږ د پاکستان له محترم حکومت څخه په ډېر درناوي غوښتنه کوو، چې د هغو افغانانو د ډیپورټ پرېکړه وځنډوي او یا یې لغوه کړي، څوک چې د امریکا د بیا مېشتېدو پروسه کې شامل دي او د امریکا د حکومت د تایید شویو متحدینو په توګه انتظار باسي.»
په پاکستان کې مېشتو افغانانو د پاکستان حکومت له اړوندو ادارو غوښتي، چې د افغان متحدینو د برخلیک او د قضیو د چټک حل په اړه خبرې وکړي او د دې بشري ناورین مخه ونیسي.
دوی د پاکستان د ویزو د تمدید بهیر د بیا پیلېدو غوښتنه هم کړې.
په لیک کې د پاکستان حکومت او ولس له زغم، مېلمستیا او بشري همکارۍ څخه مننه شوې او هیله یې څرګنده کړې، چې د نړۍوالو اصولو په رڼا کې د افغان متحدینو د ژوند د خوندیتوب په برخه کې عادلانه پرېکړې وکړي.
د یادولو ده، چې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته زرګونه افغانان چې درېیمو هېوادونو ته د تګ په تمه دي، په پاکستان کې مېشت شوي دي، خو د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو له ترینګلتیا وروسته دغه هېواد سره له دې چې د ویزو د تمدید بهیر ځنډولی، زرګونه افغان کډوال یې په جبري توګه اېستلي دي، چې په دوی کې د مدني ټولنې غړي، خبریالان، د پخواني جمهوري دولت کارکوونکي او د بشري حقونو فعالان هم شامل دي.