ذبیح الله مجاهد ومنله، چې د امریکا بې‌پېلوټه الوتکې د افغانستان پر اسمان ګرځي

محمد اسماعیل خان د ار ۲۴ تلوېزیوني شبکې سره په یوه مرکه کې ویلي، د طالبانو واکمني «یو نظام نه‌دی»؛ بلکې «دا هغه ډله ده، چې د لویو موخو د ترلاسه کولو لپاره راوړل شوې ده چې دا به په راتلونکي کې روښانه شي.»

هغه ټینګار وکړ، چې د طالبانو څخه د افغانستان ازادول «د هر افغان مسوولیت» دی او «د خلکو کډوالېدل» په حقیقت کې د ازادۍ لپاره د چمتووالي نښه ده. هغه ټینګار وکړ، که شرایط برابر شي؛ نو د طالبانو ضد فعال ځواکونه به غلي پاتې نه‌شي او د افغانستان د ازادولو لپاره به عملي ګامونه پورته کړي.

د طالبانو پر وړاندې د پوځي اقدام لپاره د هغه او د طالبانو ضد ځواکونو د چمتووالي په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې، نوموړي د طالبانو سره د سیمې هېوادونو تعامل ته په اشارې سره وویل، چې ان د دوی ترمنځ خپلمنځي مذاکرات هم ډېر ستونزمن دي او دا «د پوځي اقدام د چانس کمولو» لامل کېږي.
هغه وويل، چې د طالبانو ضد ځواکونو له‌خوا د سياسي چمتووالي او تنظيم لپاره پراخې هڅې روانې دي.

پنج‌شنبه د (لړم ۲۲مه) هغه ویلي، چې باید ډاکتران ځانونه د روغتیا په برخه کې په عصري‌ او نوې ټېکنالوژۍ بلد کړي. هغه زیاته کړه: «که موږ غواړو نورو سره د طبابت بخش کې سیالي وکړو، باید په دوامداره ډول زده‌کړې وکړو».

په کابل کې د فرانسې د یاد انسټېټیوټ د بورډ مشر ډاکټر نجم الدین نجم وویل، چې سږ کال یې له دغه کنفرانس څخه موخه دا وه؛ څو د افغانستان په روغتیایي سېسټم کې بدلون او نوښتونه رامنځته شي.

هغه همدا راز د ډاکټرانو پر ظرفیت لوړونې او روزنې هم ټینګار کړی دی. د نوموړي په خبره؛ د افغانستان روغتیایي سکټور یوې ژورې کتنې ته اړتیا لري.

دغه کنفرانس داسې مهال جوړېږي، چې په افغانستان کې روغتیايي خدمتونه ورځ تر بلې کمزورې کېږي او د امریکا د پراختیايي مرستو بندېدو سره سم په هېواد کې سلګونه روغتونونه تړل شوي دي.

د روغتیا نړۍوال سازمان خبرداری ورکړی، چې د دغو روغتونونو بندېدو د مور او ماشوم د مړینې کچه کې هم زیاتوالی راوستی. یاد سازمان همدا راز اندېښنه ښوولې، چې د افغانستان روغتیايي سېسټم د ګړنګ پر غاړه ولاړ دی.

په افغانستان کې که څه هم روغتیایي سکتور کې ګڼې خصوصي پانګونې هم شوې؛ خو لا هم په کور دننه د سرطاني ناروغیو په ګډون د ځینو نورو ناروغیو د درملنې هېڅ ډول ځانګړی روغتون نه‌شته او ناورغان اړ کېږي، چې د ګاونډیو هېوادونو تر څنګ ځینو نورو هېوادونو ته لاړ شي.

باورونه دا دي، چې په افغانستان کې د عصري ټېکنالوژیو او روغتیایي ماشینونو نشتوالی هم یوه لویه ننګوونه ده.

هغه ویلي، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ لپاره بايد لازم شرايط او معيارونه په پام کې ونیول شي. هغه زیاته کړې، چې امنیتي او سیاسي مسایل باید له سوداګرۍ سره ګډ نه‌شي.

د پاکستان له‌خوا له افغانستان سره د ټولو لارو تړل پاتې کېدو وروسته د چهارشنبې په ورځ (د لړم په ۲۱مه) د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر افغان سوداګرو او صنعتکارانو ته سپارښته وکړه، چې له بدیلو لارو څخه کار واخلي. هغه ويلي:« د پاکستان له‌خوا د لارو تړل نه یوازې زموږ سوداګرو ته زیان رسولی؛ بلکې د بازار او عامو خلکو لپاره یې هم ستونزې راولاړې کړې دي.»

ورته مهال د ملا برادر د څرګندونو په ځواب کې د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف وویل، چې له افغانستان سره د سوداګریزو اړیکو کمول د پاکستان په ګټه دي. هغه وويل، چې د سوداګریزې راکړې ورکړې کمول به د قاچاق په کمولو او د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډیورنډ کرښې کنټرول کې مرسته وکړي.

خو خان ​​جان الکوزي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګرۍ بندېدل د دواړو خواوو په زیان دی. د هغه په ​​وينا؛ د لارو تړل هر کال پاکستان او افغانستان ته له يو څخه تر دوه مېليارد ډالرو پورې زيان رسوي.
نوموړي د افغان سوداګرو لپاره د بدیلو سوداګریزو لارو په اړه وویل، چې د افغانانو لپاره تر ټولو نږدې او ارزانه سوداګریزه لاره د پاکستان لاره ده. خو د طالبانو او پاکستان ترمنځ د وروستیو نښتو له امله د افغانستان او پاکستان ترمنځ ټولې لارې وتړل شوې.

د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ د ګډې خونې مشر وايي، چې دا مهال شاوخوا ۱۱زره لارۍ په په ډیورنډ کرښه بندې پاتې دي. د افغانستان لپاره د لارو د تړلو د پایلو په اړه هغه وویل، چې د وریجو په ګډون په بازار کې د ځینو توکو بیې خورا لوړې شوې دي.

راپور کې راغلي، چې له پاکستان نه دغه کډوال د تورخم او سپین بولدک له لارو هېواد ته ورغلي دي. هم‌مهاله روانه اونۍ یو ځل بیا په پاکستان کې د افغان کډوالو نیولو او اېستلو زور اخیستی دی. دغه هېواد دا ځل د ملګرو ملتونو سره ثبت «پي اوار» کارت لرونکي او بې‌اسناده افغانان هم باسي.

که څه هم د ملګرو ملتونو په ګډون د بشري حقونو او کډوالو ملاتړو ګڼو سازمانونو له پاکستان او ایران نه غوښتي، چې د افغانانو د اېستلو بهیر دې ودروي؛ خو پر دواړو ګاونډیانو یې چندان اغېز نه‌دی کړی او دغه لړۍ یې دوامداره ساتلې ده.

ایران او پاکستان نه اېستل کېدونکي افغانان شکایت کوي، چې دغو هېوادونو کې یې ملکیتونه، شتمنۍ او کاروبارونه پاتې شوي او حتی د راټولېدو اجازه نه‌ده ورکړل شوې. که څه هم طالبانو په وار وار د دغه مسالې د حل یادونه کړې؛ خو لیدل کېږي چې دغه ستونزه لا هم پر خپل ځای پاتې ده.

هاخوا د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ له پیل راهیسې په افغانستان کې سخت بشري ناورین، فقر، بې‌وزلي او اقتصادي ناورین روان دی چې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په وینا؛ د بېرته ستنېدونکو سره دغه وضعیت لا پسې کړکېچن شوی دی. یاد سازمان له یو شمېر هېوادونو او نړۍوالو مرستندویه ادارو نه غوښتنه کړې، چې په دې سختو حالاتو کې دې د بېرته ستنېدونکو افغان کډوالو لاسنېوی وکړي.

بې‌روزګاري، د سرپناوو نشتوالی او د مرستو کمښت د تازه بېرته ستنېدونکو افغانانو پر وړاندې لویې ننګوونې بلل کېږي.

د «۲۰۲۴ کال د جبري بې‌ځايه کېدو سروې» په نوم په دغه څېړنه کې راغلي، چې د افغان کډوالو د یوې کورنۍ منځنی شمېر ۸.۹ دی؛ په داسې حال کې چې دغه شمېر د کوربه ټولنې یا پاکستاني کورنیو کې ۶.۷ کسان او د پاکستان د احصایې ادارې له مخې ۶.۳ کسان ښودل شوی دی.

د سروې پایلې دا هم څرګندوي، چې د افغان کډوالو په کورنیو کې ۵۴ سلنه ماشومان د څلورو کلونو څخه کم عمر لري؛ په داسې حال کې چې د کوربه ټولنې په کورنیو کې دغه کچه ۳۱ سلنه ده. د کډوالو نږدې نیم نفوس چې شمېر یې شاوخوا ۶۲۰زره ماشومان کېږي، له ۱۵ کلونو کم عمر لري چې دا د افغان کډوالو د نفوس د خورا ځوان جوړښت څرګندونه کوي.

په راپور کې د ماشومانو د ودونو د اندېښمنې کچې یادونه هم شوې ده. د څېړنې له مخې؛ شاوخوا ۵ سلنه افغان کډوالې نجونې د ۱۵ کلنۍ نه مخکې او ۲۵ سلنه د ۱۸ کلنۍ نه مخکې ودېږي؛ یعنې په هرو څلورو نجونو کې یوه تر قانوني سن دمخه ودېږي. پاکستانۍ ټولنه کې بیا دغه کچه لږه ښودل شوې؛ خو بیا هم د پام وړ بلل شوې. دوی وایي، پاکستانیانو کې ۲ سلنه د ۱۵ کلنۍ نه مخکې او ۱۲ سلنه د ۱۸ کلنۍ نه مخکې ودېږي.

یونسېف او نړۍوال بانک خبرداری ورکړی، چې د ماشومانو ودونه د ښوونیزې کچې کموالی، روغتیايي ستونزې او اقتصادي فشارونه رامنځته کوي؛ په ځانګړي ډول د هغو کورنیو لپاره چې له مخکې نه زیان‌منونکې دي.

د سروې پایلې ښيي، چې په پاکستان کې د مېشتو ګڼو افغان کډوالو زېږېدنه په همدغه هېواد کې شوې ده. نږدې درې ‌پر‌څلور (۷۵ سلنه) د ۱۸ کلونو او پورته عمر لرونکي کډوال په پاکستان کې زېږېدلي او یوازې ۲۴سلنه شاوخوا ۱۶۰زره کسان په افغانستان کې زېږېدلي دي.

سروې همدارنګه روښانه کوي، چې د کورنیو مشرانو کې د واده شویو کسانو کچه لوړه ده. د کډوالو په منځ کې ۹۶ سلنه نارینه سرپرستانو او ۶۰ سلنه ښځینه سرپرستانو ودونه کړي دي. په پاکستاني ټولنه کې ۹۵ سلنه نارینه او ۴۰ سلنه ښځینه سرپرستانې واده شوې ښودل شوي دي. دغه معلومات ښيي، چې په دواړو ټولنو کې ډېری هغه کورنۍ چې ښځې یې سرپرستي کوي، یوازې د یوې مور پر مټ چلېږي.

په پاکستان کې له تېرو څلورو لسیزو راهیسې تر ۳مېلیونه ډېر افغان کډوال مېشت وو. د یونسیار یادې سروې ډېری هغه کډوال ارزولي، چې د ملګرو ملتونو سره ثبت د (PoR) کارت لرونکي دي او اکثر یې په خېبر پښتونخوا او بلوچستان ایالتونو کې ژوند کوي.

له دې پرته، یاد سازمان د شاوخوا ۱۹۰زرو هغو افغانانو معلومات هم ثبت کړي، چې په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پاکستان ته تللي دي. په دې کې نږدې ۱۱۰زره کسان د «ډېرو زیان منونکو» په نوم ډلبندي شوي چې بېرته افغانستان ته په ستنېدو له جدي ګواښ سره مخ دي.