د ایران دولت ویاندې فاطمه مهاجراني المیادین شبکې ته ویلي، ایران د منځګړو له لوري پیغامونه ترلاسه کړي؛ خو «څو چې د مقابل لورو چلند یو اړخیز او د برلاسۍ او واکمنۍ پر بنسټ وي، خبرې اترې به بې معنا وي.»
فاطمې مهاجراني د شنبې په ورځ (د لړم ۲۴مه) د درېیو اروپايي هېوادونو لهخوا د ماشه مېکانېزم فعالېدو ته په اشارې وویل، ایران اعلان کړی، چې خپلې اړیکېبه له دغو هېوادونو سره د ملي ګټو پر بنسټ جوړوي.
د هغې په خبره، دا مهال د ځینو هېوادونو په ځانګړي ډول له جرمني سره د اړیکو د ښه کېدو نښې نښانې تر سترګو کېږي.
مهاجراني د الوتنو بیا پيلېدل او د ځینو سیاسي استازولیو پرانېستنه د یادو پرمختګونو بېلګې یادې کړې.
د کرملین مطبوعاتي دفتر د شنبې په ورځ وویل، چې د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین او د اسراییل لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو د ټیلیفون له لارې د منځني ختیځ د وضعیت په اړه خبرې کړې دي.
د سرچینې په وینا، د دوی د خبرو اصلي موضوعات د غزې تړانګې او د ایران اټومي پروګرام له وضعیت او همداراز له سوریې سره تړلي مسایل و.
د کرملین د خبرپاڼې لهمخې، د دواړو مشرانو د خبرو اصلي تمرکز پر غزې د اوربند د پلي کېدو او د اسراییل او فلسطینیانو د بندیانو د تبادلې موضوعاتو و.
د اسراییل د لومړي وزیر دفتر ویلي، چې دغه ټیلیفوني خبرې د روسیې د ولسمشر په غوښتنه ترسره شوې دي.
تر دې مخکې هم د روسیې او اسراییلمشرانو د تېرې میاشتې په ترڅ کې د امریکا د وړاندیز شوي اوربند د طرحې په اړه خبرې کړې وې، چې پوتین په هغه کې د فلسطین د مسالېپر هر اړخیز حلېدو ټينګار کړی و.
د افغان طالبانو او پاکستان تر منځ د اړیکو له ترینګلي کېدو وروسته د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت په وینا، له پاکستان سره سوداګري کمه شوې، خوله ایران سره زياته شوې ده. د اړیکو له ترینګلیدو مخکې پاکستان د افغانستان د سوداګرۍ او ټرانزیت یو له مهمو لارو و.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد د شنبې په ورځ (د لړم ۲۴مه) ویلي، په تېرو شپږو میاشتو کې له ایران سره سوداګري له یو نیم میلیارد ډالرو زیاته شوې؛ خو له پاکستان سره بیا شاوخوا یو میلیارد ډالرو ته راټيټه شوې ده.
د نوموړي په وینا، افغان سوداګر نور له انحصاره وتلي او له نورو لارو له نړۍوالو بازارونو سره وصل شوي او ورسره د تېر پرتله اوس سوداګري غوړېدلې ده.
د دغه وزارت د معلوماتو لهمخې، په تېرو ۶ میاشتو کې له ایران سره د یو میلیارد او ۶ سوه ۲۹ میلیونه ډالرو په ارزښت سوداګري شوې، خو ډېره برخه یې واردات جوړوي.
د دوی په خبره په همدې موده کې د کابل او اسلام اباد ترمنځ سوداګري شاوخوا یو میلیارد ډالرو ته راټیټه شوې ده.
عبدالسلام جواد زیاته کړې: «له نورو لارو څخه په استفادې او د نورو هېوادونو د لارو د توکو په بیو کې تر پخوا کمښت راغلی او د اړتیا وړ توکو بیې کنټرول، صادرات او واردات په نورمال ډول جریان لري.»
طالبان په داسې مهال پر نورو بدیلو لارو فکر کوي، چې د افغانستان او پاکستان تر ترینګلتیا وروسته د دغې ډلې اقتصادي مرستیال ملا برادر ویلي، چې نور له پاکستان سره د سوداګرۍ چارې مخ ته نه وړي.
په ورته وخت کې په پاکستان کې مېشت سوداګر له دغه هېواد سره د افغان سوداګرۍ بندېدل اندېښمن کړي او وايي که ستونزه حل نه شي په پاکستان کې به د خوراکي توکو بیې لوړي شي.
د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو ضد دفتر د «سرحدونو هاخوا د سازمانشویو جرمونو د مبارزې نړۍوالې ورځې» په مناسبت اعلان کړی، چې له جنایي شبکو سره مبارزه کولای شي په افغانستان او نړۍ کې د ټولنیز او اقتصادي پرمختګ او د خلکو د ژوند د کیفیت د لوړوالي لامل شي.
د دغه دفتر استازي پولیک اوکیسیري په یوې ویډیو کې د جرمي شبکو د مهارولو پر اړتیا ټینګار وکړ.
هغه وویل، چې دا شبکې خلکو، ټولنې، د هېواد اقتصاد او چاپېریال ته جدي زیان رسوي.
نوموړي زیاته کړې، چې د افغانستان د تریاکو د کر او تولید د کمېدو او په سیمه کې د مصنوعي نشهیي توکو د قاچاق د زیاتېدو له امله ښایي جنایي شبکې د خپلو پخوانیو عوایدو د جبران لپاره د مصنوعي نشهیي توکو تولید او قاچاق ته لا ډېره مخه کړي.
هغه وویل: «د نشهیي توکو تولید او قاچاق لا هم د فراملي جنایتکارو شبکو د عوایدو سرچینه ده. دغه عواید د وسلو قاچاق، د انسان او کډوالو قاچاق او نورو جدي جرمونو لکه فساد او ترهګرۍ ته لاره هواروي.»
پولیک اوکیسیری ویلي، چې د سرحدونو هاخوا د سازمان شویو جرمونو او د نشهیي توکو د قاچاق د مخنیوي لپاره نړۍواله همکاري او د ناقانونه مالي لارو بندول اړین دي.
د هغه په باور، د دې ستونزې حل د نشهیي توکو د عرضې د اصلي لاملونو په لرې کولو پورې تړلی دی، چې پکې د بدیلو معیشتونو رامنځته کول او بزګرانو ته د اقتصادي فرصتونو برابرول شامل دي.
د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو ضد دفتر د وروستي راپور له مخې، په افغانستان کې د مصنوعي نشهیي توکو په ځانګړي ډول مېتامفټامین (شیشه)، تولید په زیاتېدو دي او د ۲۰۲۴ تر پایه پورې د دغو توکو نیونې په افغانستان او شاوخوا سیمو کې د تېر کال په پرتله ۵۰ سلنه لوړې شوې دي.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي له هغه وروسته چې د هېواد د انرژۍ په سترو دولتي شرکتونو کې د فساد او اختلاس رسوایي افشا شوه، د دغو شرکتونو د مشرتابه په جوړښت کې د پراخو بدلونونو اعلان وکړ.
زېلېنسکي د شنبې په ورځ (د لړم ۲۴مه) په ټیلګرام ولیکل، چې د مالي چارو له هر اړخیزې څېړنې سره باید د شرکتونو د مدیریت د بیا کتنې بهیر هم پیل شي. د هغه په وینا، له لومړۍ وزیرې یولیا سوردنکو سره د اصلاحاتو د راتلونکو پړاوونو په اړه هوکړه شوې ده.
د ولسمشر په خبره، د اټومي انرژۍ دولتي شرکت «انرګواتم» لپاره د نوې نظارتي شورا جوړول باید د یوې اوونۍ په موده کې بشپړ شي او د یاد شرکت ټوله مدیره پلاوي هم بدلېږي.
هغه زیاته کړه، چې د مدیریت بدلونونه به د دولتي برېښنايي شرکت «اوکرهیدروانرګو» د ګازو د نللیکې سیسټم او د دولتي انرژۍ ستر شرکت «نفتوګازو» کې هم عملي شي.
د راپورونو له مخې، انرګواتم د روسیې د ۲۰۲۲ کال د پوځي مداخلې له پیل راهیسې د اوکراین د تر ټولو سترې فساد قضیې په مرکز کې دی، هغه رسوايي چې د وروستیو ورځو په ترڅ کې د دوو وزیرانو د استعفا لامل شوې ده.
دغه قضیه د میلیونونو ډالرو په رشوتونو متمرکزه ده، چې ویل کېږي د هغو دفاعي تاسیساتو د جوړولو پر مهال ورکړل شوي، کوم چې د روسیې د بریدونو پر وړاندې د انرژۍ د بنسټونو د خوندي کولو لپاره طرحه شوي وو.
په ورته وخت کې راپورونه وایي، چې دوه تورن کسان چې یو یې د زېلېنسکي له نږدې کسانو څخه دی له هېواده تښتېدلي دي.
د بندي لیکوالانو نړۍواله ورځ هر کال د نومبر په ۱۵مه د پېن نړۍوالې ټولنې په نوښت نمانځل کېږي. دا ورځ د هغو لیکوالانو د درناوي لپاره ځانګړې شوې، چې د خپل نظر د څرګندولو او د خپلو عقایدو د خپرولو له امله بنديان شوي دي.
د دې ورځې د نمانځلو موخه د زنداني لیکوالانو نه هېرول دي، د هغو چپ شویو غږونو انعکاس او پر هغو حکومتونو فشار راوړل چې د مخالف نظر او عقایدو زغم نه لري.
همداراز دا ورځ د بیان او اندېښنې د ازادۍ د نقض په اړه یو جدي خبرداری ګڼل کېږي.
پېن نړۍواله ټولنه هر کال په همدې ورځ د بېلابېلو هېوادونو د ځینو زنداني لیکوالانو نومونه خپروي او د دوی د ژوند او اثارو لنډه پېژندنه په خپل رسمي وېبپاڼه کې وړاندې کوي.
د بندي لیکوالانو د نړۍوالې ورځې اهمیت
د دویمې نړۍوالې جګړې له پای او د سړې جګړې له پیل وروسته، د ډېرو هېوادونو حکومتونو د لیکوالانو، شاعرانو او خبریالانو پر ضد د فشار او ځورونې لړۍ نوره هم زیاته کړه.
په ختیځ بلاک کې ګڼ شمېر لیکوالان یوازې د خپلو فکري او سیاسي نظرونو د څرګندولو له امله د «نظام پر ضد تبلیغ» په څېر پلمو نیول کېدل او زندان ته لېږل کېدل. په لاتینې امریکا، منځني ختیځ او افریقا کې هم ډیکتاتورانو او نظامي رژیمونو د خپلواکو او منتقدو لیکوالانو غږونه خاموشه کول.
په همدې فضا کې د پېن نړۍوالې ټولنې غړو چې له ۱۹۲۱ کال راهیسې د لیکوالانو نړۍواله اتحادیه په برېتانیا کې فعاله وه، دا درک کړه چې یوازې د اعلامیو خپرول د زنداني لیکوالانو د ملاتړ او د بیان د ازادۍ د دفاع لپاره کافي نه دي.
د همدې لپاره د ۱۹۶۰مې لسیزې په پیل کې د یوې داسې نړۍوالې ورځې د نمانځلو وړاندیز وشو، چې د لیکوالانو د زنداني کولو پر ضد یو سمبولیک اعتراض او یادونه وي. وروسته له هغې، د «بندي لیکوالانو کمېټه (Writers in Prison Committee) د پېن ټولنې تر چتر لاندې جوړه شوه.
د دې کمېټې موخه دا وه، چې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د بندي لیکوالانو وضعیت وڅاري، د بیان د ازادۍ د نقض پېښې ثبت کړي او د لیکوالانو غږ نړۍوالې ټولنې ته ورسوي. دغې کمېټې به د نړۍ مشرانو ته لیکونه استول، نړۍوال فشارونه یې واردول او هڅه یې کوله، چې لیکوالان له زندان څخه خوشې شي یا له شکنجې او اعدام څخه وژغورل شي.
په ۱۹۸۱کال کې د پېن نړۍوالې ټولنې په کانګرس کې پرېکړه وشوه، چې دا فعالیتونه دې د یوې ځانګړې ورځې په بڼه تنظیم شي، څو د نړۍ پام د بندي لیکوالانو پر حال راواوړي.
له همدې امله د نومبر ۱۵مه (د لړم ۲۴مه) د «بندي لیکوالانو نړۍواله ورځ» وټاکل شوه. له هغه وخت راهیسې، دا ورځ هر کال له ۱۰۰څخه زیاتو هېوادونو کې نمانځل کېږي. د بندي لیکوالانو کمېټه هر کال د زنداني لیکوالانو څو مهمې څېرې معرفي کوي، څو خلک د ملاتړ لیکونه ولیکي، د همدردۍ لاسلیکونه راټول کړي او د فرهنګي فعالیتونو له لارې د هغوی ملاتړ وکړي.
په ۱۹۸۰مې او ۱۹۹۰مې لسیزو کې دا ورځ د شعرونو ماښامنۍ، د زنداني لیکوالانو د لیکونو د لوستلو او نړۍوالو کمپاینونو له لارې شهرت وموند.
په دې کلونو کې د نړۍ مشهورو لیکوالانو لکه ارتور مېلر، ماریو بارګاس یوسا، واتسلاو هاول او اورهان پاموک د دې ورځې په مناسبت د زنداني لیکوالانو د ملاتړ ویناوې وکړې او پیغامونه یې خپاره کړل.
په ډېرو مواردو کې، همدغه کمپاینونه د دې لامل شول چې یو شمېر لیکوالان له زندان څخه خوشې شي، د بېلګې په توګه واتسلاو هاول په چکسلواکیا کې چې وروسته د هېواد ولسمشر شو.
په وروستیو کلونو کې دا پروګرام د کتاب پلورنځیو، پوهنتونونو او فرهنګي مرکزونو په همکارۍ سره نمانځل کېږي او هر کال د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه سلګونه لیکونه د بندي لیکوالانو ته استول کېږي، هغه لیکونه چې د زندان او انزوا ترمنځ د هېلو او انسانیت نښه ګرځي.
د ۲۰۲۵ کال د بندي لیکوالانو د نړۍوالې ورځې شعار
پېن نړۍوالې ټولنې په خپل سږني راپور کې چې «هویت په محکمه کې: ځورونه او مقاومت» نومېږي، د ۲۰۲۵ کال د قضیو لړلیک خپور کړی دی.
په دغه راپور کې ټینګار شوی، چې «لیکوالان د خپل هویت له مخې د زیاتېدونکو ځورونو او تعقیب سره مخ دي» او ښيي، چې په تېر یوه کال کې د هغو لیکوالانو د سانسور، بند او ګواښ پېښې په پراخه کچه ډېرې شوې دي، کوم چې د خپل جنسیت، جنسي تمایل، قوم، یا مذهبي باورونو له امله نښه ګرځي.
د دې راپور شواهد څرګندوي، چې دا یوه نړۍوال بهیر دی چې پکې هغه لیکوالان چې خپل هویت څرګندوي یا د حکومتونو رسمي روایتونه ننګوي، د عدلي فشارونو، سانسور او تاوتریخوالي سره مخ کېږي.
د سانسور تېغ د افغانستان د لیکوالانو پر ژبه
د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د افغانستان د لیکوالانو، خبریالانو او فرهنګي فعالانو وضعیت ډېر کړکېچن شوی دی.
ډېری لیکوالان، خبریالان او فرهنګي فعالان د سیاسي، مذهبي یا ټولنیزو دلایلو له امله نیول شوي یا د فشار او ګواښ لاندې ژوند کوي. هغه کسان چې د طالبانو د قوانینو یا د دوی د ایډیالوژیکو تعبیرونو انتقاد وکړي، د نیول کېدو له ګواښ سره مخ دي.
د کتابونو، مقالو او فرهنګي مطالبو ازاد خپرول محدود شوي دي. د هغو کتابونو چې پرې بندیز لګول شوی، اوږد لېست جوړ شوی او رسنۍ د سختې څارنې او سانسور لاندې فعالیت کوي. د دې فشارونو له امله، ډېری لیکوالان او فرهنګي فعالان یا له هېواده وتلي دي یا خپله فرهنګي کړنه په پټه دوام ورکوي.
د ۱۴۴ کال د وږي میاشت کې د طالبانو مشر یو قانون د «مشاعرو د تنظیم قانون» په نوم توشیح کړ، چې له مخې یې د مینې او اعتراضي شعرونو لیکل په رسمي توګه منع اعلان شوي دي.
طالبانو یو شمېر خبریالان هم د خپلو راپورونو او تحلیلي لیکنو له امله محاکمه کړي او د هغوی د اعترافونو ویدیوګانې یې خپرې کړې دي.
د طالبانو محکمې پر یوه ښوونکي عبدالعلیم خاموش اسلام ته د سپکاوي په تور د اعدام حکم صادر کړی و؛ که څه هم په دویمه محکمه کې دغه حکم دوه کلن بند ته راکم شو، خو لا هم څرګنده نه ده، چې د درېیمې محاکمې په ترڅ کې به یې برخلیک څه وي.
همدارنګه د طالبانو محکمې یو بل پېژندل شوی خبریال حمید فرهادي د نجونو د زدهکړې د حق په اړه د یوې لیکنې له امله په دوه کلن بند محکوم کړی دی. ښاغلی فرهادي دا مهال په بګرام زندان کې بندي دی.
له دې وړاندې طالبانو د یو شمېر خبریالانو د اجباري اعترافونو ویډیوګانې خپرې کړې وې، چې په هغو کې خبریالان له طالبانو سره د خپلې نیوکې په اړه د پښیمانۍ څرګندونه کوي.
د بښنې نړۍوال سازمان په وینا، حمید فرهادي، مهدي انصاري، ابوذر صارم سرپلي، محمد بشیر هاتف او شکېب نظري د هغو خبریالانو له ډلې دي، چې د طالبانو پر ضد د تبلیغ په تور نیول شوي او بندیان دي. دغه بنسټ همدارنګه ویلي، چې درې نور خبریالان هم د طالبانو لهخوا په خپله خوښه او بې محاکمې نیول شوي دي.
د ایران د لیکوالانو وضعیت
ایران د هغو هېوادونو له ډلې دی چې تر ټولو ډېر لیکوالان او شاعران په کې بنديان دي. لږ تر لږه ۴۳ لیکوالان چې ۱۳ یې ښځې دي په وروستیو کلونو کې نیول شوي یا لا هم په زندانونو کې دياو ډېری یې د «نظام پر ضد تبلیغ» یا «د ملي امنیت پر ضد د دسیسې» په څېر تورونو لاندې محاکمه شوي دي.
په تېرو لسیزو کې لسګونه لیکوالان او شاعران په زندانونو کې وژل شوي، اعدام شوي یا د سختو فشارونو لاندې ژوند کړی دی. د بېلګې په توګه، بکتاش ابتین د درملنې له محرومېدو وروسته په زندان کې خپل ژوند له لاسه ورکړ.
د لیکوالانو، ژباړونکو او څېړونکو د نیونو او ګواښونو لړۍ د ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ کلونو او د «ښځه، ژوند، ازادي» د خوځښت له اعتراضونو وروسته هم دوام لري.
یوازې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو څلورو میاشتو کې لږ تر لږه ۱۹ شاعران او لیکوالان نیول شوي او ځینو ته د اعدام حکم ورکړل شوی لکه پیمان فرحلور.
سانسور، شکنجه او د لیکوالانو ځپنه په ایران کې د حکومتي سیستم نهبېلېدونکې برخه ګرځېدلې ده او د بیان ازادي په ډېره شدیده توګه محدوده شوې ده.