د روغتیا نړۍوال سازمان په نوي خپور شوي راپور کې راغلي، چې په روانه میاشت کې په ننګرهار ولایت کې د ډینګي تبې شکمنې پېښې د پام وړ زیاتې شوې دي. د راپور له مخې؛ په نومبر کې له زرو څخه زیاتې شکمنې پېښې ثبت شوې، چې د تېرې میاشتې پرتله نږدې اته سلنه زیاتوالی ښيي.
دغه سازمان وايي، سره له دې چې په یادو پېښو کې زیاتوالی راغلی؛ خو د مړینې راپور نهدی ورکړل شوی. راپور زیاتوي، له دې ډلې ۴۱.۶ سلنه ناروغان ښځینه او شاوخوا ۹۸ سلنه له پنځو کلونو پورته عمر لرونکي ماشومان دي.
د روغتیا نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې د ننګرهار، لغمان، کونړ، کابل، غزني او پکتیا په ګډون د شپږو ولایتونو څخه د ډینګي تبې ټولټال ۴زره او ۳۸۴ شکمنې پېښې ثبت شوې دي.
له ناروغانو څخه د اخیستل شويو او معاینه شویو ۱۰۹۶ بېلګو څخه، ۶۸۵ یې د ډینګي په ناروغۍ اخته وو.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر مولوي امیر خان متقي د کوم هېواد نوم اخیستلو پرته ویلي، ځینې هېوادونه د نړۍوالو اصولو خلاف له افغان کډوالو سره «غیرانساني» چلند کوي. هغه وایي، د افغان کډوالو د بشري حقونو خونديتوب د نړۍوالې ټولنې بېړنۍ مداخلې ته اړتیا لري.
نوموړي ټینګار وکړ، ځینې هېوادونه داسې مهال په سوړ ژمي کې کډوال له خپلو کورونو بېځایه کوي چې پر مخ یې افغانستان ته د ستنېدو لارې بندې دي. د طالبانو بهرنیو چارو وزیر مولوي امیر خان متقي د ملګرو ملتونو اړوندو ادارو ترمنځ د همغږۍ پنځمې غونډې ته د وینا پرمهال ویلي: «د طالبانو حکومت په مهمو برخو کې سخت کار ته اړ دی، له دې جملې د افغان کډوالو راستنېدل، د اقلیمي بدلونونو او طبیعي پېښو اغېزو سره مبارزه، د بېروزګارۍ او فقر کمول، د روږدو کسانو درملنه او بزګرانو ته بدیل معشیت برابرول شامل دي.»
متقي زیاته کړه، «زموږ حکومت ټولې ننګونې په ښه توګه مدیریت کړې دي؛ خو کافي نړۍوالې مرستې نهدي رسېدلې او ځینې بشري موضوعات له سیاسي مسایلو سره تړل کېږي، چې د مرستې او همکارۍ پروسې ته زیان رسوي.»
هغه ټینګار وکړ، د طالبانو پالیسي دا ده چې بشري مرستې باید له سیاست سره ونه تړل شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر په نړۍوالو غونډو کې د خپلې ډلې د استازیتوب په اړه وویل: «په تازه پېښه کې د چاپېریال ساتنې ۳۰مه غونډه کې طالبانو ته د ګډون اجازه ورنهکړل شوه، همدا ډول، افغان کډوال د ځینو هېوادونو له غیرانساني رویو سره مخ دي. د ژمي په دې یخو شپو کې کورونو پرېښودلو ته اړ کېږي؛ خو افغانستان ته د راوښتو دروازه هم ورته بنده وي او د تګ اجازه نه ورکول کېږي.»
متقي په څرګنده توګه وویل، «ایا دا د کډوالو د نړۍوالو اصولو خلاف نهدی؟ ایا د ښځو، ماشومانو او د سپین ږېرو د حقونو بېعدالتي نده؟ موږ غوښتنه کوو، چې نړۍوالې ادارې په عاجل ډول د بشري مرستو د لاسرسي، کډوالو د ساتنې او د وعدو د عملي کېدو تضمین وکړي.»
که څه هم ښاغلي متقي په ښکاره ډول د کوم هېواد نوم نهدی اخیستی؛ خو له تېرې یوې میاشتې راهیسې له طالبانو سره د پاکستان د اړیکو کړکېچنېدو راهیسې په دغه هېواد کې د افغان کډوالو نیونې او ځورونې زور اخیستی دی.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د فرهنګ او هنر معین مولوي عتیقالله عزیزي د جاپان سفیر ماساموتو کِینیچي سره د فرهنګي همکاریو او تاریخي میراثونو د ساتنې په اړه ناسته کړې ده. په دغه ناسته کې دواړه خواوو د افغانستان د لرغونو اثارو خوندي کولو ژمنه کړې.
د دغه وزارت لهخوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، مولوي عتیقالله عزیزي د جاپان سفیر ماساموتو کِینیچي سره په لیدنه کې د جاپان د هغو هڅو ستاینه وکړه چې د افغانستان د لرغونو فرهنګي او تاریخي اثارو د ساتنې او بیارغونې لپاره یې ترسره کړې دي.
هغه ټینګار وکړ، چې دغه مرستې د هېواد د فرهنګي میراث د خوندي کولو لپاره ډېر ارزښت لري.
خبرپاڼې د جاپان سفیر ماساموتو کِینیچي له حوالې لیکلي: «د افغانستان لرغونی تمدن د نړۍوال اهمیت وړ دی او د تاریخي سیمو او اثارو ساتنه یوازې د افغانستان د حکومت مسوولیت نه؛ بلکې د ټولې نړۍوالې ټولنې ګډ مسوولیت دی.»
خبرپاڼه زیاتوي، دواړو خواوو ژمنه وکړه چې په راتلونکې کې به په دې برخه کې نورې همکارۍ هم پراخې کړي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت خبر ورکړی، په غزني ولایت کې یې ځواکونو د نشهيي توکو پر وړاندې په یو لړ عملیاتو کې هغه کس نیولی چې ۱۰ کیلو ګرامه شیشه، ۱۲۸۰ نشهیي ګولۍ او یوه اندازه پوډر یې په یوه بکس کې په ډېر مهارت سره ځای پر ځای کړي وو.
د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ دغه کس غوښتل، چې دغه توکي له هلمند ولایت څخه کابل ته ولېږدوي. خبرپاڼه زیاتوي، نیول شوی کس تر لومړنیو څېړنو وروسته عدلي او قضایي ادارو ته سپارل شوی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ هم د طالبانو د کورنیو چاور وزارت خبر ورکړی و چې په نیمروز ولایت کې یې د بېلابېلو عملیاتو په ترڅ کې ۱۷۳زره او ۱۵۰ نشهيي ګولۍ کشف او ترلاسه کړې دي. د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ دغه عملیات یې په چهاربرجک او خاشرود ولسوالیو کې ترسره کړي وو.
له بل پلوه د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرایمو د څار دفتر په خپل وروستي راپور کې ویلي و، چې د روان زېږدیز کال په اوږدو کې د افغانستان دننه کوکنارو کښت د تېر کال پرتله شل سلنه راکم شوی؛ خو د مصنوعي نشهيي توکو او په ځانګړې توګه د مېتامفټامینو (شیشې) تولید او قاچاق ورځ تر بلې لوړ شوی دی.
د یادې ادارې په وینا؛ له هغې راوروسته چې په افغانستان کې طالبانو د تریاکو پر کرکیله بندیز لګولی، د مصنوعي نشهيي توکو تولید او قاچاق د پام وړ زیاتوالی موندلی. د راپور له مخې؛ د دغه توکو د نیولو قضیې په افغانستان او شاوخوا سیمو کې د ۲۰۲۴کال تر پایه د ۲۰۲۳کال د درېیمې ربعې پرتله شاوخوا ۵۰ سلنه ډېرې شوې دي.
۲۷ افغان کډوال چې د ابوظبي له پنډغالي نه رونډا ته انتقال شوي وایي، دوی سره دلته د درېیو میاشتو پاتې کېدو ژمنه شوې وه چې امریکا ته به انتقال شي؛ خو اوس د Mercury 1 کمپنۍ لهخوا ورسره د «یرغملو» په څېر چلند کېږي چې هر کس باید برازیل ته د انتقال لپاره ۱۲زره ډالر ورکړي.
دغه افغان کډوال د ابوظبي له پنډغالي نه رونډا ته انتقال شوي او د متحده ایالاتو د بیا مېشتېدو پروسې (USRAP) برخهوال دي. دوی ته لومړی ویل شوي وو، چې درې میاشتې وروسته به امریکا ته انتقال شي؛ خو اوس مرکوري-۱ امریکایي کمپنۍ ورته ویلي، که امریکا ته ونه رسېږي نو برازیل ته به یې انتقال کړي.
د دغه افغانانو په وینا؛ اوس مرکوري-۱ کمپۍ ورته ویلي، چې هر کس باید برازیل ته د انتقال لپاره شاوخوا ۱۲زره ډالر ورکړي. په رونډا کې یو افغان کډوال چې نه غواړي نوم یې په راپور کې یاد شي، افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل: « Mercury 1 یوه امریکایي لویه کمپني ده. موږ ته وویل شول، چې عربان موږ ډېپورټ کوي، نو موږ مو رونډا ته انتقالوو او وروسته به امریکا ته ځو؛ خو اوس درې میاشتې په رونډا کې تېرې شوې، موږ ویزې خپله تمدیدوو، ټول بند پاتې یو او حالت مو خورا کړکېچن دی. زموږ غوښتنې باید عملي شي.»
د نظیرالله اوریاخیل قضیه هم ورته ده، هغه چې د ۲۰۲۱کال په اکتوبر کې د ابوظبۍ EHC پنډغالي ته انتقال شوی و؛ خو څلور کاله وروسته هم د خپلې کورنۍ سره د یوځای کېدو په برخه کې ناروښانه برخلیک سره مخ دی. نوموړي افغانستان انټرنشنل ته وویل، د امریکا سفارت، IOM او UNHCR دفترونو ته یې په وار، وار مراجعه کړې؛ خو هیڅ ګټور ځواب یې نهدی ترلاسه کړی.
اوریاخېل وایي: «دوه زامن مې په کابل کې بېسرپرسته ژوند کوي او د زدهکړو او ژوند لپاره کافي امکانات نهلري، مېرمن او څلور نور ماشومان مې په قطر کې بندپاتې دي او جدي روغتیایي ستونزو سره مخ دي. همدا ډول دلته یو شمېر ناروغان د درملو د پېرلو لپاره د میاشتې ۲زره ډالرو ته اړتیا لري.»
دغه افغان کډوالو له نړۍوالو ادارو غوښتنه کړې، چې د هغوی سره شوې ژمنې عملي کړي، د کورنیو بېبرخلیکه وضعیت دې روښانه کړي، ماشومانو ته یې د زدهکړې او روغتیایي خدمتونو ته د لاسرسي زمینه برابره شي، د Mercury 1 او ورته بنسټونو لهخوا د هر ډول ناوړه چلند مخه دې ونیسي او د بشري حقونو نړۍوالې ادارې دې په بېړني ډول د دوی د وضعیت د ارزولو لپاره ګامونه واخلي.
یاده دې وي چې، له ۲۰۲۱ کال وروسته د طالبانو له بیا واکمنېدو سره زرګونه افغانان د دوی ژوند، امنیت او ازادۍ ته د ګواښ له امله د افغانستان پرېښودو ته اړ شول. د دوی ډېری کورنۍ بېبرخلیکه پاتې شوې او په رونډا، قطر، ابوظبي، اسلاماباد، ایران او نورو هېوادونو کې د اوږد انتظار، اقتصادي ستونزو او رسمي اسنادو د نشتوالي له امله په یوه ناروښانه وضعیت کې شپې سبا کوي.
په پاکستان کې مېشتو افغان کډوالو له ګواښ سره د مخ افغانانو د خونديتوب لپاره په یوه پرانیستي لیک کې له ملګرو ملتونو، د بشري حقونو سازمانونو او د کډوالو ادارو نه غوښتنه کړې، چې د دوی د جبري اېستلو لړۍ دې ودرول شي او د بیا مېشتېدو قضیې دې ژر بشپړې شي.
په دغه لیک کې هغو افغان کډوالو چې د امریکا د بیامېشتېدو پروګرام لپاره په تمه دي ویلي، چې په تېرو څو میاشتو کې په پاکستان کې د افغان کډوالو د نیونې، ځورونې او جبري اېستنې پېښې په بېسارې کچه زیاتې شوې دي. پولیسو کور په کور د تالاشۍ، نیولو او جبري ستنولو مرکزونو ته د لېږلو چارې روانې ساتلې دي.
کډوالو ویلي، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د امریکا، نړۍوالو سازمانونو، مدني، خبري او ټولنیزو موسسو سره د همکارۍ له امله د دوی ژوند له ګواښ سره مخ دی.
په دغه لیک کې راغلي: «په پاکستان کې د ژوند شرایط خورا سخت شوي او د امریکا د بهرنیو چارو وزارت رسمي ملاتړ لیک اوس د پاکستان پولیس نه مني، د کور مالکین د پاکستاني چارواکو تر امر لاندې د کرایې تړونونه نه نوي کوي او کورنۍ په سړه هوا کې بېکوره کېږي. د تېرو څلورو کلونو راهیسې د بېوزلۍ، وېرې او بېباورۍ ژوند تېروي، په داسې حال کې چې د امریکا د بیا مېشتېدو پروګرام د دوی د خوندي تګ لپاره لارښوونې ورکړې وې.»
په لیک زیاته شوې: «په پاکستان کې دې د افغان کډوالو د نیونې، ځورونې او جبري اېستنې لړۍ ودرول شي. پخوانۍ پلان شوې الوتنې دې بیا له سره پیل شي او د بیا مېشتېدو ټولې مرحلې دې بشپړې شي. دارنګه پاکستان ته څرګندې لارښوونې ورکړل شي، چې له افغان کډوالو سره ناوړه چلند، د هغوی ځورونه او اېستنه دې ودروي.»
په پاکستان کې افغان کډوالو تر دې وړاندې د دغه هېواد لومړي وزیر شهباز شریف ته هم یو پرانیستی لیک استولی وو او ترې غوښتنه یې کړې وه، چې د دوی د نیونې او جبري ستنونې لړۍ دې ودروي.
د یادونې ده، چې په پاکستان کې زرګونه افغان کډوال چې درېیمو هېوادونو ته د تګ په تمه دي، له جبري اېستلو، اقتصادي کړاوونو او امنیتي فشارونو سره مخ دي. په دې کې د مدني ټولنې غړي، خبریالان، د پخواني حکومت کارکوونکي او د بشري حقونو فعالان شامل دي.