د خبریالانو د ملاتړ سازمان(امسو) په جرمني کې د«افغانستان د بیان ازادۍ نړيوال سمپوزيم»تر نوم لاندې یوه غونډه ترسره کړې. امسو ویلي چې د دوی د موندنو پر اساس په تېرو څلورو کلونو کې د رسنیو په وړاندې د تاوتریخوالي ۵۵۰ پېښې او ۲۵ محدودوونکي حکمونه ثبت شوي.
دغه سازمان نن په یوه خپره کړې اعلامیه کې ویلي چې په سمپوزيم کې خبریالانو او د رسنیو فعالانو د افغانستان د اوسني وضعیت په ځانګړي ډول د بیان ازادۍ د محدودیتونو، د ښځو د حذفېدو، او د اطلاعاتو د نهلاسرسي په اړه ژور بحثونه وکړل.
سازمان د خپلو څېړنو موندنې هم وړاندې کړې او څرګنده یې کړه چې په تېرو څلورو کلونو کې په افغانستان کې له ۵۵۰څخه ډېر د رسنیو پر وړاندې د زور، تاوتریخوالي او سرغړونو پېښې ثبت شوې دي. د دې ترڅنګ، تر ۲۵پورې محدودوونکي حکمونه د طالبانو له لوري پر رسنیو لګول شوي دي.
د دې سازمان مشر حامد عبیدي، په خپلو څرګندونو کې ویلي چې په افغانستان کې انتقادي ژورنالېزم نږدې له منځه تللی او ښځې له رسنیو څخه په بشپړ ډول حذف شوې دي. د هغه په باور، ګڼ شمېر خبریالان د نیول کېدو او شکنجې له وېرې په پټه کار کوي.
ښاغلي عبیدي زیاته کړې چې په ګاونډیو هېوادونو لکه پاکستان، ایران، هند او ترکیه کې میشت افغان خبریالان هم د «تعلیق او ګواښ» په حالت کې ژوند کوي. د قانوني اسنادو نشتوالی، امنیتي فشارونه، د جبري ایستلو ګواښ او د نیول کېدو خطر د سلګونو خبریالانو ژوند له ستونزو سره مخ کړی.
هغه له نړیوالې ټولنې غوښتنه وکړه چې د خبریالانو د ساتنې، بیړنیو ویزو او د جبري اخراج د مخنیوي لپاره ژر تر ژره عملي اقدامات ترسره کړي.
یونیسف وايي، دغه مرکزونه د نړیوال بانک په مالي ملاتړ د کابل، ننګرهار، هرات، پروان، لغمان او بلخ په ولایتونو کې فعالیت کوي. د معلوماتو پر اساس، له دې پروګرامه تر اوسه ۲۰زره ماشومان او ۱۰زره میندې او پلرونه ګټه اخلي، او دا پروګرام به د ۲۰۲۶کال د جون تر میاشتې پورې دوام وکړي.
یونیسف پر ایکس خواله رسنۍ په خپل پیغام کې لیکلي چې دغه مرکزونه به نه یوازې د ماشومانو لپاره خوندي فضا برابره کړي، بلکې د میندو او پلرونو د روزنې لپاره هم ځانګړي پروګرامونه لري، څو هغوی د خپلو ماشومانو د اړتیاوو په درک کولو کې لا پیاوړي شي.
د ماشومانو د ودې متخصص ډاکټر محمود بېټني افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د مور او ماشوم ترمنځ ټینګې عاطفي اړیکې د ماشوم د ذهني، عاطفي او ټولنیز پرمختګ بنسټ جوړوي.
هغه زیاتوي: « په کوچنیوالي کې د مور او ماشوم عاطفي اړیکه د ماشوم د ذهني ودې لپاره تر ټولو مهمه ده. هغه ماشومان چې له خپلو میندو او پلرونو سره مثبت تعامل لري، د ژبې په زده کړه، تمرکز، اعتماد او ټولنیز چلند کې خورا بریالي وي.»
ډاکټر بېټني د یونیسف دغو پروګرامونو ته په اشارې وویل:« په اوسنیو شرایطو کې چې کورنۍ له ګڼو رواني او اقتصادي فشارونو سره مخ دي، دا مرکزونه کولی شي د والدینو لپاره د زدهکړې او ملاتړ یو خوندي چاپېریال برابر کړي.»
یونيسف په داسې مهال د یادو پروګرامونو یادونه کوي چې په افغانستان کې میلیونونه ماشومان د جګړې، بېوزلۍ، رواني فشارونو او محدودو تعلیمي امکاناتو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي او نړیوالې ادارې یې د ملاتړ پر اړتیا ټینګار کوي.