اصف درانی: د سیمې هېوادونه دې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو پر ضد ګامونه پورته کړي

په راپور کې راغلي، ځینو ګومان کړی چې د چرګانو بیې ګوندې د کومې ناروغۍ له امله راټیټې شوې؛ خو اصلي لامل یې افغانستان سره د لاور تړل کېدل دي. د سند ایالت د چرګانو د پالنې ټولنې مشر کمال اختر صدیقي د هر ډول ناروغۍ احتمال ردوي. نوموړي یادې ورځپاڼې ته ویلي، پر ډیورنډ کرښه د دروازو له تړل کېدو وروسته د چرګانو، خوړو، هګيو او نورو محصولاتو صادرات او سوداګري بنده شوې، چې همدې چارې بیې راغورځولې دي.

راپور زیاتوي، دا مهال پاکستان کې پرچون پلورونکي یو کیلو ژوندی چرګ د ۳۵۰ تر ۳۷۰ روپیو پلوري؛ په داسې حال کې چې په سپتمبر میاشت کې یې بیه ۴۶۰ تر ۵۴۰کلدارې وه.

د اکټوبر په نیمایي کې چې د دروازو د تړل کېدو لومړۍ ورځې وې، ژوندی چرګ ان ۳۱۰ تر ۳۶۰ روپیو ته هم راښکته شوی و. سره له دې چې د بیو په بازار کې ښکته والی راغلی، د کراچۍ کمېشنر د نومبر په ۲۳مه نېټه د ژوندي چرګ رسمي بیه ۲۸۸ روپۍ او د پاک شوي چرګ ۴۳۵ روپۍ اعلان کړې ده؛ خو دغه بیې په بازار کې نه عملي کېږي.

کمال‌اختر صدیقي وایي، افغانستان سره د سوداګرۍ بندېدو له امله اوس پاکستان کې چرګ پالونکو خپل تولیدات کم کړي دي. نوموړي وویل: «چرګ لا هم د څارویو د غوښې پرتله ډېر ارزانه دی او دا د کم‌ عاید لرونکو او منځنۍ کچې کورنیو لپاره ستره اسانتیا ده؛ ځکه چې د غوا او پسونو د غوښې بیې لا هم ډېرې لوړې دي».

اوس مهال یاد هېواد کې د پسه یو کیلو غوښه له ۲۳۰۰ تر ۲۵۰۰کلدارو پورې او د غوایي یا غوا غوښه په ۱۴۰۰ کلدارو پلورل کېږي. هغه زیاته کړه، چې ډېرې کورنۍ د ودونو او خوښیو په مراسمو کې اوس یوازې چرګان پخوي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو افغان سوداګرو ته سپارښتنه کړې چې له پاکستان سره هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې بندې کړي او پر ځای یې باید بدیلې لارې ومومي. هم‌مهاله افغان سوداګرو ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د سوداګریزې راکړې ورکړې لپاره مخه کړې ده.

په دغه ولایتونو کې کابل، ننګرهار، کونړ، نورستان، لغمان، بلخ، کندوز، کندهار، هلمند، روزګان، زابل، غزني، خوست، پکتیا، پکتیکا، هرات او فراه ولایتونه شامل دي. په دغه ولایتونو کې به ټول ټال ۱۷۹ولسوالیو کې له پنځو کلونو کم عمره ماشومانو ته د ګوزڼ ضد دغه واکسین ورکړل شي.

طالبان له قومي مخورو، دیني عالمانو او والدینو نه غواړي، چې په دغه کمپاین کې ورسره مرسته وکړي او خپلو سیمو کې د ګوزڼ ضد واکسینو په تړاو عامه پوهاوی ورکړي. د عبدالغفور په نوم د کابل یو اوسېدونکي د طالبانو تر ادارې لاندې د افغانستان ملي راډیو ټلوېزیون ته ویلي: «دا د مور او پلار مسوولیت دی، چې د واکسینو په برخه کې بې‌غوري ونه‌کړي او حتمي دغه واکسین خپلو ماشومانو ته وکړي».

افغانستان او پاکستان دوه هغه هېوادونه دي، چې د نړۍ په کچه په‌کې د پولیو ګواښ لا هم شته او هر کال په دغه هېوادونو کې مثبتې پېښې ثبتېږي. د پولیو بېړني مرکز له پاکستان نه ستنېدونکو افغان کډوالو ته هم خبرداری ورکړی، چې پر ډیورنډ کرښه دې هېواد ته د ستنېدو پر مهال خپلو ماشومانو ته د ګوزڼ ضد واکسین وکړي.

د راپورونو له مخې؛ افغانستان کې ډېرې مثبتې پېښې له پاکستان نه ستنو شویو افغان کډوالو کې لیدل شوي او ویل شوي، چې دغه ویروس ډېر کله همدغه ستنېدونکو کسانو کې لېږدول کېږي.

سرچینې وایي، چې د برید له امله د پولیسو یو موټر چپه شوې او درې پولیس ټپیان شوي دي.

د سهراب ګوټ پولیسو په جمالي ګوټ کې د هغو افغانانو پر ضد عملیات کول، چې په ناقانونه توګه په سیمه کې اوسېدل. د عملیاتو پرمهال یو شمېر ناقانونه مېشت افغانان د پولیسو له‌خوا نیول شوي وو. دوی وایي، بریدګرو خوشې کړي افغان کډوال له ځانه سره وړي او له سیمې تښتېدلي دي.

لا تر اوسه د بریدګرو د هویت په تړاو ځايي پولیسو نور جزییات نه‌دي ورکړي. دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د افغان کډوالو د نیونې په تړاو پراخ عملیات روان دي او هره ورځ پولیس د افغانانو د کورونو دروازو ته ورځي.

د روان کال له پیله پاکستان او ایران څه باندې ۲مېلیونه افغان کډوال په جبري توګه خپل هېواد ته ستانه کړي او د اسلام‌اباد په ګډون تهران خبرداری ورکړی، چې نور په خپلو هېوادونو کې د دغه کډوالو شتون نه‌شي منلی.

که څه هم نړۍوالې ټولنې او د کډوالو ملاتړو یو شمېر سازمانونو د افغانستان له دغه دواړو ګاونډیانو غوښتي، چې د اېستل کېدو دغه جبري لړۍ دې ودروي؛ خو ښکاري چې چندان اغېزه یې نه‌ده کړې.

دغه کډوال داسې مهال بېرته خپل هېواد ته ستنېږي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان لا وار دمخه له لوی بشري ناورین سره مخ دی. ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې دغه تازه ستنېدونکي افغانان په خپل هېواد کې د سرپناوو، بې‌روزګارۍ، اقتصادي ستونزو او پر ښځینه‌وو یې د طالبانو له سختو بندیزونو سره مخ دي.

جلال‌زاده څرګندوي، چې هره ورځ شاوخوا ۱۰۰۰ ایراني لارۍ د ماهیرود له پولې اوړي. د ده په وینا؛ ۳۰۰ تر ۳۵۰ پورې تشې افغان بار وړونکې موټرې هم په ورځني ډول دغه بندر ته داخلېږي، چې د ایران د لاریو مالونه خپل هېواد ته ولېږدوي.

هغه د ټرافیکو د چټک بهیر لامل د ایران د سرحدي ادارو ګډ کار، منظمه همغږي او د سوداګرو لوړ رضایت وباله او زیاته یې کړه، چې ماهیرود د ترانزیټ له پلوه تر ټولو روان او د باور وړ بندر ګڼل کېږي.

د ده په خبره؛ د دغه بندر کار تر ناوخته شپو پورې روان وي او د اړتیا په صورت کې د ۲۴ ساعته خدمتونو وړاندې کولو لپاره بشپړه تابیا لري. جلال‌زاده وویل، چې د بېلابېلو دولتي بنسټونو پرله‌پسې تعقیب او نږدې همکاري، ماهیرود د ختیځ د سیمې پر یوه مهم سوداګریز مرکز بدل کړی دی.

د طالبانو او ایران د همکاریو پراخېدل

د روان کال د چنګاښ په میاشت کې مشهد ته د سفر پر مهال په هرات کې د طالبانو والي شیخ اسلام جار له ایراني چارواکو سره ۳۲ مادې لرونکی تفاهم‌لیک لاسلیک کړ. په‌دې هوکړه کې د سوداګرۍ، پانګونې، د پولو د ګډ مدیریت او د ګډو زېربناوو د پراختیا په څانګو کې همکاري شامله وه.

په وروستیو ناستو کې د ایران او طالبانو استازو پر ګډو تاریخي او کلتوري اړیکو ټینګار وکړ او اړتیا یې څرګنده کړه، چې د دواړو هېوادونو د راتلونکو اقتصادي اړیکو لپاره د یوه پراخ لارښود نقشه طرحه شي.

د پولو موضوع، په ځانګړې توګه د دوغارون او اسلام‌کلا بندرونه د دواړو لورو د اقتصادي او امنیتي همکارۍ مهمې برخې جوړوي.

کارپوهان باور لري، چې دغه لیدنې نه یوازې په هرات کې د‌ طالبانو والي له وروستي سفر سره تړاو لري؛ بلکې د پخوانیو هوکړو د پرمختګ د ارزونې او د ایران او افغانستان تر منځ د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو د پراخېدو لپاره نوې اسانتیاوې برابروي.

کابو دوه اونۍ وړاندې د‌ طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر افغان سوداګرو ته سپارښتنه وکړه، چې له پاکستان سره دې هر ډول سوداګرۍ نه لاس واخلي او پر ځای دې یې پر بدیلو لارو غور وکړي. د معلوماتو له مخې؛ اوس افغان سوداګرو ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو ته مخه کړې او ورسره یې سوداګریزې راکړې ورکړې پراخې کړې دي.

د کمېسیون د رییس محمدصالح جوکار په وینا؛ د ایران د کډوالۍ او تابعیت د اوسنیو قوانینو له مخې، بهرنیو وګړو ته کوم ځانګړی امتیاز نه‌دی ټاکل شوی چې د یوې ایرانۍ ښځې سره له نکاح څخه وروسته دې د تابعیت یا دایمي اقامت حق ترلاسه کړي. هغه څرګنده کړه، چې د دغه هېواد د کډوالۍ ملي ادارې اساسنامه په څرګندو ټکو دا اجازه نه ورکوي چې څوک د واده له لارې د اقامت حقونه یا تابعیت ترلاسه کړي.

دغه ایراني دولتي چارواکي په خواله رسنیو کې په دې تړاو خپرو شویو ناسمو معلوماتو ته په اشارې وویل: «هغه ادعاوې چې وایي بهرنی کس کولای شي، له ایرانۍ ښځې سره له نکاح وروسته تابعیت واخلي، په بشپړه توګه بې‌اساسه او له قانوني ارزښت څخه خالي دي».
هغه زیاته کړه، د ایران د کډوالۍ ملي ادارې جوړېدل هغه احتمالي پخوانۍ لارې چارې هم تړلې دي چې ځینو کسانو یې ادعا کوله.

په یادو څرګندونو کې همدارنګه ویل شوي، د ۱۳۹۸کال قانون یوازې د هغو ماشومانو د هویت د ستونزو د حل لپاره تصویب شوی چې له ایراني ښځو او بهرنیو وګړو څخه پیدا شوي وي او دغه قانون بهرنیو مېړونو ته د تابعیت ورکولو هېڅ ماده نه‌لري.

له بلې خوا، د ایران عدلي او امنیتي ادارې د ځانګړو څارنیزو پروګرامونو پر پلي کولو مکلف شوي؛ تر څو د هغو کسانو مخه ونیول شي، چې د اقامتي امتیازاتو د ترلاسه کولو لپاره جعلي ودونه ثبتوي او د دغه هېواد قانون تر پښو لاندې کوي.

یو شمېر افغان کډوالو هم له ایرانۍ مېرمنو سره ودونه کړي او ویل کېږي هغوی هم په دې برخه کې د تابعیت او اوږدمهاله استوګنې د قانوني اسنادو نشتوالي له ستونزو څخه کړېږي.