د سي‌ای‌اې مشر: د ملي ګارډ پر عسکرو بریدګر، افغانستان کې له امریکایي ادارو سره دنده لرله

دغه دواړو وزیرانو د ایکو سازمان د سوداګرۍ د وزیرانو د پنځمې غونډې په څنډه کې سره لیدلي او یو بل سره یې د سوداګریزو راکړو په تړاو خبرې کړې دي.

عزیزی د ناستې په پیل کې د ترکیې دولت د ایکو وزیرانو د غونډې له کوربه‌توب او همدارنګه د حلال نړۍوال کنفرانس او نندارتون ته د وربللو له کبله مننه کړې. نوموړي همدارنګه د زلزله‌ځپلو افغانانو سره د ترکیې د مرستو او ملاتړ قدرداني هم وکړه.

په دې لیدنه کې دواړو لورو د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ د حجم د زیاتوالي په اړه پراخې خبرې وکړې. د طالبانو یاد وزیر د ناستې پر مهال ویلي، سره له دې چې د افغانستان او ترکیې تر منځ د پراخو اقتصادي ظرفیتونو امکان شته؛ خو اوسنۍ سوداګریزه کچه کمه ده او د هغې پر پراختیا ټینګار وشو. عزیزي همدا راز غوښتنه کړې، چې ترکي شرکتونه او سوداګریز بنسټونه دې افغانستان ته لا ډېره پانګونه راجلب کړي.

د ترکیې د سوداګرۍ وزیر په وینا؛ د دغه هېواد یو شمېر سوداګریزو ټولنو او بنسټونو خپل استازي دفترونه په کابل کې پرانیستي دي، چې دا کار د افغانستان سره د اقتصادي همکارۍ او پانګونې په برخه کې د هغوی د زیاتېدونکي لېوالتیا څرګندونه کوي.

په ناسته کې ترکیې ته د افغانستان د پنبې، شوکاڼي او ډبرو سکرو صادراتو او همدارنګه د افغانستان د ټرانزیټ د اسانولو پر مسلو هم خبرې شوې دي. دغه لیدنه کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر د ترکیې د سوداګرۍ وزیر عمر پولات ته بلنه ورکړې، چې په مناسب وخت کې افغانستان ته سفر وکړي او له نږدې د پانګونې پراخ فرصتونه او د سوداګریزې همکارۍ اسانتیاوې وڅېړي.

له پاکستان سره د سوداګریزو اړیکو د بندېدو له امله اوس طالبانو منځنۍ اسیا او ایران ته مخه کړې ده. دغه ډلې افغان سوداګرو ته ویلي، چې له پاکستان سره دې هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې ختمې کړي او پر بدیلو لارو دې غور وکړي.

د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ له دې ډلې ۴۰۰ کسان چې د پاکستان په زندانونو کې له تېرو دوو میاشتو راهیسې بندیان وو، د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. په خبرپاڼه کې راغلي، ۳ نور کسان چې د عراق په زندانونو کې له ۵ تر ۸ میاشتو پورې بندیان وو؛ د نیمروز له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

په خبرپاڼه کې د دغه کسانو د جرمونو په اړه څه نه‌دي ویل شوي؛ خو په پاکستان کې افغانان تر ډېره په دغه هېواد کې د اوسېدو قانوني اسنادو نه لرلو له امله د پولیسو له‌خوا نیول کېږي.

همدا وړمه ورځ د پاکستان پولیسو د اسلام‌اباد په «ارجنټاین پارک» کې تر نیمې شپې چاپې وروسته د ښځو او ماشومانو په ګډون ۵۳۹ نیول شوي افغان کډوال افغانستان ته په جبري توګه ستانه کړل. د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې؛ په نیول شویو کسانو کې د بشري حقونو فعالان، خبریالان او د پخواني حکومت کارکوونکي شامل وو.

پنج‌شنبه د (لېندۍ ۶مه) د‌ طالبانو د یاد وزرات په خبرپاڼه کې راغلي، چې د وزیرانو تر ناستې مخکې د غړو هېوادونو لوړپوړو تخنیکي کارپوهانو دوه ورځې د سوداګریزو اسانتیاوو، ګمرکي چارو، پانګونې او د سوداګریزو هوکړه‌لیکونو د تعدیل پر موضوعاتو خبرې اترې وکړې. د دغه تخنیکي ناستې پایلې بیا د وزیرانو په عمومي غونډه کې وړاندې شوې.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر په خپله وینا کې د ایکو سازمان ارزښت ته په اشارې، افغانستان د سیمې د ترانزیټي څلورلارې په توګه مهم وباله او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان د سوداګرۍ او ترانزیټي پروژو د لا پیاوړتیا په برخه کې بشپړې همکارۍ ته چمتو دی.

په دې ناسته کې د پرېکړو په برخه کې د غړو هېوادونو وزیرانو څو مهم اسناد او ستراتېژۍ په رسمي ډول تایید کړې، چې په‌کې «د ایکوټا (ECOTA) د سوداګریز هوکړه‌لیک د تعدیل د خبرو اترو ستراتېژي، د سوداګریزو اسانتیاوو د هوکړه‌لیک د ترتیب او وروستي کولو ستراتېژي، د غړو هېوادونو ترمنځ د ازادې سوداګرۍ د چوکاټ هوکړه‌لیک (FTA)، د ۲۰۲۶ – ۲۰۳۵ کلونو لپاره د ایکو لس کلن پرمختیایي لید شامل وو».

طالبان وایي، د دغه اسنادو تایید د ایکو تر چتر لاندې د راتلونکو اقتصادي او سوداګریزو همکاریو لوری لا روښانه کوي او د ازادې سوداګرۍ د پراختیا، د ګمرکي بندیزونو د کمولو او د سیمه‌ییز اتصال د پیاوړتیا لپاره نوی فرصت برابروي.

پر کابل د واکمنې ډلې خبرپاڼه کې راغلي، چې د دوی پلاوی وتوانېد د سوداګرۍ د پراختیا، د ټرانزیټ د اسانتیاوو او د بهرنیو پانګونو د جذب په برخه کې د غړو هېوادونو ملاتړ ترلاسه کړي.

نور الدین عزیزي د ایکو سازمان غړو هېوادونو ته بلنه ورکړه، چې د دغه سازمان د سوداګرۍ وزیرانو راتلونکې ناسته په کابل کې ترسره کړي او زیاته کړې یې ده چې دوی دغه ناستې ته بشپړ چمتووالی لري.

د اقتصادي همکارۍ سازمان (ECO) لس غړي هېوادونه لري او د دغه سازمان اصلي موخه د اقتصاد، سوداګرۍ، ترانزیټ او انرژۍ په برخو کې د همکاریو پراخول دي. طالبان وایي، په دغه ناستو کې د دوی فعاله ونډه د صادراتو د پراختیا، د پانګونې د جلب او د سیمې له ترانزیټي ظرفیتونو د لا ښې ګټې اخیستنې لپاره مهم فرصت بلل کېږي.

طالبان چې اوس‌مهال یې له خپل پخواني ملګر‌ي پاکستان سره اړیکې ترینګلې شوې او هر ډول سوداګري یې ورسره بنده اعلان کړې، غواړي د منځنۍ اسیا هېوادونو سره اقتصادي همکارۍ او سوداګریزې راکړې ورکړې ډېرې کړي.

مولانا اسلام جار د ایران د خراسان رضوي له والي او مل پلاوي سره په ليدنه کې وويل: «د ايران اسلامي جمهوريت عمومي تګلاره د افغانستان په اړه سوداګريزه او د ښه ګاونډيتوب تګلاره ده. هرات ته موږ د کوچني افغانستان نوم هم ورکوو، ځکه له هر ولايته شاوخوا ۵۰زره کورنۍ دلته مېشتې دي. موږ هڅه کړې، چې د کارموندنې، سوداګرۍ، کرنې او روغتيا په برخو کې غوره مديريت او خدمتونه وړاندې کړو».

هغه زیاته کړې، هرات د سوداګرۍ په برخه کې ډېر مثبت خوځښتونه پیل کړي او د رېل پټلۍ له لارې د دغه ولایت واردات ۵۰زره ټنو ته رسېدلي او هیله لري چې دغه شمېر ۱۰۰زره ټنو ته ورسېږي. نوموړی وایي، که څه هم د حیرتان رېل پټلۍ بې‌سارې اسانتیاوې لري؛ خو دوی هڅه کوي چې د هرات له لارې هم د سوداګرۍ کچه پراخه کړي.

د مولانا اسلام جار په خبره: «دغه لاره پراخ ظرفیت لري او دواړه خواوې ترې ګټه اخيستلای شي. د چابهار بندر، ترکيه او اروپايي لارې هم ډېر اهميت لري. موږ د افغانستان، ايران او ترکيې د وروستي درې‌اړخيز تړون هرکلی کوو».

د طالبانو دغه چارواکي دا هم ویلي، چې ایران سره د سوداګرۍ د پراخوالي لپاره یې په اسلام‌کلا کې څو مهمې پروژې پیل کړې دي. هغه وایي، هلته بندر کې پرمختللی کمپلېکس جوړېږي چې یو لوړ معیاري هوټل او د ښاري جوړونې یوشمېر پراختیایي پروژې په‌کې شاملې دي.

د اسلام جار په وینا، اسلام‌کلا بندر کې د دواړو لوریو ترمنځ شنې ساحې او کمربندونه هم جوړېږي؛ څو موټر چلوونکي، سوداګر، پولیس او مساپر له اسانتیاوو برخمن شي.

په دغه ناسته کې د افغان کډوالو د ستنېدو په تړاو هم خبرې شوې او د طالبانو والي ویلي، چې اوس‌مهال له ایران نه د جبري ستنېدو موارد خورا کم شوي دي. نوموړي وویل: «له افغان کډوالو سره د ايران اسلامي جمهوريت چلند ډېر مثبت دی. زموږ وروستی سفر مشهد ته ډېر ګټور و. اوس اکثره هغه کسان چې ايران نه راځي، په خپله خوښه راځي؛ جبري موارد ډېر کم شوي دي».

په دې ناسته کې همدا راز د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر پر هغه اعلان هم ټینګار شوی، چې افغان سوداګرو ته یې له پاکستان سره د راکړې ورکړې راکمولو سپارښتنه کړې او ورته یې ویلي چې بدیلې لارې دې وګوري. هرات کې د‌ طالبانو والي په خبره: «زموږ سوداګر د هېواد د مشرتابه د لارښوونې له مخې؛ له پاکستان سره اقتصادي اړيکې کموي او نوې لارې لټوي. د بلخ د والي هلې ځلې او د ازبکستان همکاري ډېرې د پام وړ دي. موږ بايد د ايران له فکر، تجربې او ارادې ښه استفاده وکړو؛ څو کمزورۍ له منځه يوسو».

طالبانو له پاکستان سره تر سیاسي کړکېچ وروسته اوس خپله تکیه پر منځنۍ اسیا هېوادونو او ایران ډېره کړې ده. په دې وروستیو کې دغه هېوادونو ته د افغان سوداګرو سفرونه هم دېر شوي او راپورونو په ډاګه کړې، چې له دغه هېوادونو سره د افغانستان سوداګري هم د پام وړ ډېره شوې ده.

دغه امریکایي سازمان د ملي‌ګارډ د ټپي شویو سرتېرو کورنیو سره غمرازي څرګنده کړې او د پېښې عامل ته یې د قانون له مخې د سزا ورکولو غوښتنه کړې ده. د اعلامیې په یوې برخه کې راغلي: «هېڅوک د بل کس د جرم یا کړنو په وړاندې مسوولیت نه‌لري. موږ رسنیو، منتخب چارواکو، پالېسي جوړونکو او ټولو بانفوذه کسانو ته د زړه له کومې سپارښتنه کوو چې د دغه ناوړه عمل لپاره دې افغان ټولنه نه بدناموي».

دغه سازمان زیاته کړې، امریکا ته له هر ننوتونکي افغان قوي امنیتي څېړنې کېږي او چارواکي باید پلټنې وکړي چې دغه پېښه څنګه او ولې رامنځته شوه. افغان اېواک وایي، هر څوک د خپلو کړنو مسوول دی او په همدې اساس باید د یو کس د کړنې له امله د یوې ټولنې د سپکولو هڅې ونه‌شي.

څو ساعتونه وړاندې د امریکا‌ پلازمېنه واشنګټن ډي‌سي کې د سپینې ماڼۍ مخې ته یو کس د ملي‌ګارډ پر دوو عسکرو ډزې وکړې. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ پېښه کې ښکېل کس افغان بللی دی.

هغه ویلي، دغه افغان بریدګر د ۲۰۲۱کال په سپټمبر میاشت کې د بایډن حکومت له لوري امریکا ته لېږدول شوی او اعلان یې کړی چې له یاد کال راهیسې تر اوسه پورې امریکا ته د ټولو ورغلو افغانانو په تړاو جدي څېړنې پیلوي.