طالبانو په تاجکستان کې د درېیو چینایي وګړو وژنه وغندله

یاد سازمان ټپیانو او د هغوی له کورنیو سره د خواخوږۍ څرګندولو ترڅنګ ویلي، چې د پېښې څېړنه باید د رښتینو حقایقو، انفرادي مسوولیت او قانوني عدالت پر بنسټ ترسره شي.

د دغه سازمان د بنسټګر او مشر محمداشرف حیدري په وینا؛ دغه ډول پېښې ژور درد او وېره رامنځته کوي. نوموړي له شفافې څېړنې او عادلانه ارزونې ملاتړ څرګند کړی او ټینګار یې کړی، چې د پناه غوښتونکو او کډوالۍ دوسیې باید له ملي امنیت سره همغږې وي؛ خو د یوه کس کړنه هېڅ‌کله د داسې ټولنو د بدنامۍ لامل نه‌شي کېدای، چې په پېښه کې هیڅ برخه نه‌لري.

هغه ویلي: «افغانان چې امریکا ته انتقال شوي، له هماغو سختیو او تاوتریخوالي تېښتېدلي چې نن پرې نيوکه کېږي. دوی دلته د یو نوي، خوندي او باعزته ژوند جوړولو او ډیموکراټیکو ارزښتونو د درناوي لپاره راغلي دي». حیدري زیاته کړې، چې دا وخت د ارامو، د واقعیت پر بنسټ ولاړو او له قومي ـ سیاسي تفسیرونو لرې رهبرۍ ته اړتیا لري؛ څو پېښه د شخصي یا ډلې د ګټو لپاره ونه کارول شي.

دغه سازمان زیاته کړې، چې امریکا د خپل ملي امنیت د خوندي کولو حق او مسوولیت لري؛ خو دغه مسوولیت باید د افرادو د انفرادي ارزونې، روښانه شواهدو او د تبعیض له هر ډول بڼې پرته ترسره شي.

په بیان کې ټینګار شوی، چې یوه جنايي پېښه باید د افغانانو او نورو کډوالو پر وړاندې د نابرابر چلند، ناسمو تورونو او ټولیزې بدنامۍ لامل نه‌شي. یاد سازمان ویلي، چې افغانان په خپله د افراطیت ستر قربانیان پاتې شوي او هغه افغان پناه‌‌غوښتونکي او کډوال چې په امریکا کې مېشت دي؛ په ټوله کې قانون‌پالي، زحمت‌کښه او د کوربه هېواد د ټولنې ارزښتونو ته وفادار خلک دي. هغوی ټینګار کړی، چې نادرې سرغړونې باید پر ټولې ټولنې ونه‌منل شي.

اعلامیه کې راغلي: «ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د یادې پېښې نه د قومي، ډلې یا سیاسي ګټو لپاره استفاده وکړي».

په خبرپاڼه کې همدارنګه د «مننې ورځې» په مناسبت د افغانانو د مننې پیغام خپور شوی دی. په هغه کې راغلي، زرګونه افغان کورنۍ په امریکا کې د امنیت، عزت او هغو فرصتونو له امله منندوی دي چې ورته برابر شوي دي. دوی له امریکایي کورنیو، ټولنو، پوځي ځواکونو، زړورو سرتېرو، مدني بنسټونو، ښوونکو، کارګومارونکو او ګاونډیانو مننه کړې چې د هغوی په انتقال او ادغام کې یې مرسته کړې ده. افغانانو ژمنه کړې، چې د ازادۍ، ولسواکۍ او برابرۍ ارزښتونو ته وفادار دي او د خپلې روښانه راتلونکې لپاره هڅې کوي.

سازمان په پای کې یو ځل بیا غوښتنه کړې، چې باید دغه پېښه په بشپړ ډول، بې‌طرفه او دقیق ډول وڅېړل شي؛ د پناه‌لټونکو امنیتي ارزونې دې عادلانه خو جدي اوسي، د ټولیزې سزا او بدنامۍ مخه دې ونیول شي او سیاسي مشران او رسنۍ دې په مسوولانه توګه پیغامونه ورکړي.

تېره ورځ په واشنګټن کې د عبدالرحمان لکڼوال په نوم یو افغان کډوال د امریکا د ملي ګارډ پر دوو سرتېرو برید کړی، چې یوې یې څو ساعته مخکې روغتون کې ساه ورکړه. یادې پېښې د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په ګډون د ګڼو امریکایي سیاست‌والو غبرګونونه راپارولي او په دغه هېواد کې یې په افغانانو یو شمېر محدودیتونه وضعه کړي. همدا راز د امریکا حکومت د افغانانو پرمخ د کډوالۍ د هر ډول پروګرامونو دروازې هم تر نامعلومې مودې پورې وتړلې.

صالح جمعه د (لېندۍ ۷مه) پر اېکس پاڼه له امریکا نه درې روښانه غوښتنې کړې دي. لومړی، هغه د امریکا له حکومت څخه غوښتي، چې د یوه «منحرف او بې‌لاري» افغان د کړنې له امله دې د افغانستان خلکو پر وړاندې قهر او غبرګونونه نه څرګندوي.

د یادونې وړ ده، چې د رحمان الله لکڼوال په نوم یوه افغان تېره ورځ په واشنګټن کې د ملي ګارډ دوه عسکر په ډزو ټپیان کړل چې یوې یې د سختو ټپونو له امله په روغتون کې ساه ورکړې ده. د ډونالډ ټرمپ حکومت د یادې پېښې په غبرګون کې پر افغانانو هر ډول مهاجرتي پروګرامونه د نامعلومې مودې لپاره بند کړل او همدا راز تر ۲۰۲۱کال وروسته دغه هېواد ته د ورغلو افغانانو د قضیو بیا پلټنو امر یې کړی دی.

هغه زیاته کړې: «موږ ۴۰ مېلیونه انسانان یو؛ هغه کس تر ټولو بده بېلګه وه او په امریکا کې د هغه حضور د بایډن د حکومت د یوې فاجعې نه ډکې پرېکړې پایله ده».

هغه د دویمې غوښتنې په توګه ویلي، امریکا دې طالبانو ته هره اونۍ د پېسو انتقال ژر تر ژره ودروي؛ هغه پیسې چې د صالح په وینا د افغان ولس د مرستې پر ځای، د یوه ظالم او سرغړونکي رژیم د پیاوړتیا لامل ګرځي.

د درېیمې غوښتنې په توګه صالح د امریکا له حکومته غوښتي، چې د بریدونو د «مخنیوي او سزا» په توګه دې د زلمي خلیل‌زاد امریکايي تابعیت لغوه کړي. هغه خلیل‌زاد «خاین» بللی او ویلي یې دي، چې نوموړي «پر امریکا د سپکاوي داغ پرېښود او افغانستان کې یې ستر ناورین رامنځته کړ». دغه پخواني مرستیال ولسمشر زیاته کړې، راتلونکي افغان-امریکايي نسلونه باید پوه شي چې خیانت درنه بیه لري.

دغه پخوانی طالب چارواکي لیکي: «دا د دوی غلط فکر دی، اوس هېڅ عمل پټ نه پاتې کېږي. چین، روس او نړۍ اوس دا وړتیا لري، چې د ټېکنالوژۍ پر مټ دا ثابته کړي چې ډرون له کومه ځایه راغلې ده او څوک یې تر شا عاملین دي». هغه وایي، دغه رسوایي به د پاکستان پرمخ درنه څپېړه وي.

ملا عبدالسلام ضعیت د پاکسان پوځ «نا اهله رژیم» بللی او وایي، اوس چې څومره دغه پوځ ښوریږي؛ نو په هماغه کچه به ښویېږي. هغه زیاتوي: «نن د هغوی د دروغو او دوکو منترونه د دوی پرمخ وهل کېږي، درواغ تر یو وخته موقتي ګټه کوي؛ خو چې رسوا شي بیا ټول وخت تاوان او بې‌باوري وي».

نوموړي داسې مهال دغه څرګندونې کړې، چې څلور ورځې وړاندې پاکستاني الوتکو یو ځل بیا په خوست او د افغانستان په یو شمېر نورو ولایتونو هوایي بریدونه وکړل. طالبانو وویل، چې په دغه بریدونو کې لس ملکي وګړي وژل شوي چې ماشومان او ښځې هم په‌کې شاملې دي.

دغه پېښې په کور دننه او بهر د افغان سیاست‌والو پراخ غبرګونونه راپارولي دي. پاکستان که څه هم تر اوسه په ښکاره توګه پر افغانستان هوایي بریدونه نه‌دي تایید کړي؛ خو څو ځله یې د پوځ ویاند ګواښ کړی، چې د خپلو خلکو د امنیت لپاره به د افغانستان دننه د «ټي‌ټي‌پي»‌ خلاف هر ډول اقدامات وکړي.

نږدې دوه میاشتې کېږي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله اوس د دواړو لورو ترمنځ اړیکې سختې کړکېچنې شوې او اصلي لامل یې هم د اسلام‌اباد هغه ادعا ده، چې ګني پر کابل واکمنو یې د «ټي‌ټي‌پي» په ګډون د دوی ضد وسله‌والو ته پناه ځایونه ورکړي دي.

افغان طالبان بیا د پاکستان دغه ادعاوې ردوي او په دغه هېواد کې روانې نا امنۍ د دوی داخلي ناکامي بولي. د مسایلو د حل په تړاو په قطر او ترکیې هېوادونو کې د دواړو لوریو ترمنځ درې پړاوه مذاکرات هم وشول؛ خو بې له کومې پایلې پای ته ورسېدل. دواړه لوریو یو بل تورن کړي، چې په لوی لاس یې د مسایلو حل نه غوښت او خبرې اترې یې ناکامې کړې دي.

هغه وایي: «له درېیمو هېوادونو سره اړیکه خورا مهمه ده، ان که موږ د دوی حکومتونه او تګلارې نه خوښوو.» هغه زیاته کړه: «دا نه جالبه ده او نه هم اسانه؛ خو خبرې نه‌کول هم ښه انتخاب نه‌دی.»

ښاغلي برنر وویل، چې اروپايي ټولنه باید د طالبانو له ادارې سره په «تخنیکي کچه» خبرې وکړي. د طالبانو له ادارې سره د اروپا او په ځانګړې توګه د جرمني خبرې د افغان فعالانو له سختو نیوکو سره مخ شوې دي.

نیوکه کوونکي وايي، له طالبانو سره خبرې اترې د کابل واکمنانو ته چې په پراخه کچه یې د ښځو حقونه تر پښو لاندې کړي؛ «مشروعیت» ورکوي. خو د اروپايي ټولنې کمېشنر وايي، چې د طالبانو له ادارې سره خبرې کول د دوی د حکومت په رسمیت پېژندلو په معنا نه‌دی او اروپايي ټولنه دا کار نه کوي.

د ايران اېرانا اژانس د راپور له مخې؛ غلام‌ حسين مظفري د دغه سفر د پای په ناسته کې وويل: «له کلونو راهیسې د ايراني او افغان سوداګرو او پانګه‌والو ګډ کار او نږدې تجربې نن داسې فضا رامنځته کړې، چې اقتصادي مسالې په چټکۍ سره هوارېدای شي».

هغه زیاته کړه: «دا د تهران او کابل دنده ده، چې پراته خنډونه لرې کړي او د اسانه او روانې سوداګرۍ لپاره لاره هواره کړي».

نوموړي د دوغارون بندر د اهميت په ټینګار سره وویل، چې دغه بندر د تګ راتګ لپاره د ایران له خورا ګڼې ګوڼې ډکې لارو څخه دی؛ خو اوسنی حالت یې د قناعت وړ نه‌دی. هغه وایي، اړینه ده چې څو اړخیز مسیرونه او نورې اسانتیاوې رامنځته شي؛ څو تګ راتګ او سوداګریزې تبادلې په‌کې د پخوا پرتله لا اسانه شي.

مظفري د دوغارون ازاده اقتصادي سيمه د سوداګريزو اړيکو د پراختيا مهم ظرفیت وباله. د هغه په وینا: «که د افغانستان په لوري هم ورته يوه ازاده سيمه تعریف او منظور شي، د دواړو هېوادونو په اقتصادي اړیکو کې به ستر بدلون رامنځته شي».

دغه ایراني چارواکي همداراز يادونه وکړه، چې د ايران او ترکيې په پوله هم د ګډې ازادې اقتصادي سيمې جوړېدو چارې روانې دي؛ داسې سيمې چې ورننوتل ورته هېڅ ډول ويزې ته اړتیا نه‌لري او د سوداګرۍ ګڼې ستونزې ورسره حل کېدای شي.

د خراسان رضوي والي د مشهد او هرات د اوسنیو بنسټیزو اسانتياوو یادونه وکړه او د لا پراختیا غوښتنه یې هم وکړه. د هغه په خبره: «د هرات-مشهد د پټلۍ نښلول یوه مهمه اړتیا ده، چې د طالبانو د هرات والي هم پرې ټینګار کړی.»

مظفري د مشهد ـ دوغارون او هرات ـ دوغارون د لارو د رغونې موضوع هم مهمه وبلله او زیاته یې کړه: «لویه لاره د پولې خواته د جوړېدو په حال کې ده او باید هڅه وشي، چې دغه مسیر د پولې په دواړه غاړو مطلوب حالت ته ورسول شي».

نوموړي د هرات او خراسان رضوي ترمنځ ګډ کار او همغږي د سيمې په کچه د اغېزمن رول لپاره مهمه وبلله. د هغه په وینا؛ دغه همکاري کولای شي نه يوازې د افغانستان او ايران مسالې؛ بلکې د سیمې د هېوادونو پراخې ستونزې هم حل کړي.

د هغه په باور، لکه څنګه چې هرات په لرغونو زمانو کې د یادې سيمې پلازمېنه وه، نن هم کولای شي د سيمې اقتصادي مرکز شي او خراسان رضوي هم ورته وړتیاوې لري. په دې وروستیو کې د ایراني چارواکو او طالبانو ترمنځ پر اقتصادي او سوداګریزو مسایلو راشه درشه ډېره شوې.

هم‌مهاله طالبانو له پاکستان سره د هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې د بندېدو اعلان کړی او له افغان سوداګرو یې غوښتي، چې بدیلې لارې ومومي. افغان سوداګرو او طالبانو هم خپله تکیه پر ایران او د منځنۍ اسیا پر هېوادونو کړې او له پاکستان سره یې خپلې سوداګریزې اړیکې اوس‌مهال په ټپه درولې دي.