د اروپايي ټولنې د کډوالۍ کمېشنر منلې، چې دغه ټولنې د افغان کډوالو د ستنولو په اړه د طالبانو له ادارې سره خبرې اترې کړې دي. مګنوس برنر له یورو نیوز سره په مرکه کې ویلي، چې د کډوالو د ستنولو لپاره له طالبانو سره خبرې مهمې دي.
هغه وایي: «له درېیمو هېوادونو سره اړیکه خورا مهمه ده، ان که موږ د دوی حکومتونه او تګلارې نه خوښوو.» هغه زیاته کړه: «دا نه جالبه ده او نه هم اسانه؛ خو خبرې نهکول هم ښه انتخاب نهدی.»
ښاغلي برنر وویل، چې اروپايي ټولنه باید د طالبانو له ادارې سره په «تخنیکي کچه» خبرې وکړي. د طالبانو له ادارې سره د اروپا او په ځانګړې توګه د جرمني خبرې د افغان فعالانو له سختو نیوکو سره مخ شوې دي.
نیوکه کوونکي وايي، له طالبانو سره خبرې اترې د کابل واکمنانو ته چې په پراخه کچه یې د ښځو حقونه تر پښو لاندې کړي؛ «مشروعیت» ورکوي. خو د اروپايي ټولنې کمېشنر وايي، چې د طالبانو له ادارې سره خبرې کول د دوی د حکومت په رسمیت پېژندلو په معنا نهدی او اروپايي ټولنه دا کار نه کوي.
د ایران د خراسان رضوي والي هرات ته د خپل وروستي سفر پر مهال ویلي، د دوغارون ازاده اقتصادي سيمه د ايران او افغانستان د اقتصادي اړيکو د پراختيا لپاره «بېساري فرصتونه» لري او ټينګار يې وکړ چې دغه بندر کولای شي د دواړو هېوادونو سوداګري د ويزې له اړتیا پرته اسانه کړي.
د ايران اېرانا اژانس د راپور له مخې؛ غلام حسين مظفري د دغه سفر د پای په ناسته کې وويل: «له کلونو راهیسې د ايراني او افغان سوداګرو او پانګهوالو ګډ کار او نږدې تجربې نن داسې فضا رامنځته کړې، چې اقتصادي مسالې په چټکۍ سره هوارېدای شي».
هغه زیاته کړه: «دا د تهران او کابل دنده ده، چې پراته خنډونه لرې کړي او د اسانه او روانې سوداګرۍ لپاره لاره هواره کړي».
نوموړي د دوغارون بندر د اهميت په ټینګار سره وویل، چې دغه بندر د تګ راتګ لپاره د ایران له خورا ګڼې ګوڼې ډکې لارو څخه دی؛ خو اوسنی حالت یې د قناعت وړ نهدی. هغه وایي، اړینه ده چې څو اړخیز مسیرونه او نورې اسانتیاوې رامنځته شي؛ څو تګ راتګ او سوداګریزې تبادلې پهکې د پخوا پرتله لا اسانه شي.
مظفري د دوغارون ازاده اقتصادي سيمه د سوداګريزو اړيکو د پراختيا مهم ظرفیت وباله. د هغه په وینا: «که د افغانستان په لوري هم ورته يوه ازاده سيمه تعریف او منظور شي، د دواړو هېوادونو په اقتصادي اړیکو کې به ستر بدلون رامنځته شي».
دغه ایراني چارواکي همداراز يادونه وکړه، چې د ايران او ترکيې په پوله هم د ګډې ازادې اقتصادي سيمې جوړېدو چارې روانې دي؛ داسې سيمې چې ورننوتل ورته هېڅ ډول ويزې ته اړتیا نهلري او د سوداګرۍ ګڼې ستونزې ورسره حل کېدای شي.
د خراسان رضوي والي د مشهد او هرات د اوسنیو بنسټیزو اسانتياوو یادونه وکړه او د لا پراختیا غوښتنه یې هم وکړه. د هغه په خبره: «د هرات-مشهد د پټلۍ نښلول یوه مهمه اړتیا ده، چې د طالبانو د هرات والي هم پرې ټینګار کړی.»
مظفري د مشهد ـ دوغارون او هرات ـ دوغارون د لارو د رغونې موضوع هم مهمه وبلله او زیاته یې کړه: «لویه لاره د پولې خواته د جوړېدو په حال کې ده او باید هڅه وشي، چې دغه مسیر د پولې په دواړه غاړو مطلوب حالت ته ورسول شي».
نوموړي د هرات او خراسان رضوي ترمنځ ګډ کار او همغږي د سيمې په کچه د اغېزمن رول لپاره مهمه وبلله. د هغه په وینا؛ دغه همکاري کولای شي نه يوازې د افغانستان او ايران مسالې؛ بلکې د سیمې د هېوادونو پراخې ستونزې هم حل کړي.
د هغه په باور، لکه څنګه چې هرات په لرغونو زمانو کې د یادې سيمې پلازمېنه وه، نن هم کولای شي د سيمې اقتصادي مرکز شي او خراسان رضوي هم ورته وړتیاوې لري. په دې وروستیو کې د ایراني چارواکو او طالبانو ترمنځ پر اقتصادي او سوداګریزو مسایلو راشه درشه ډېره شوې.
هممهاله طالبانو له پاکستان سره د هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې د بندېدو اعلان کړی او له افغان سوداګرو یې غوښتي، چې بدیلې لارې ومومي. افغان سوداګرو او طالبانو هم خپله تکیه پر ایران او د منځنۍ اسیا پر هېوادونو کړې او له پاکستان سره یې خپلې سوداګریزې اړیکې اوسمهال په ټپه درولې دي.
د سیاټل ټایمز په نوم یوې امریکایي رسنۍ په دغه هېواد کې د یوه افغان له لوري پر دوو امریکایي عسکرو د برید له امله د کډوالو اندېښنو ته اشاره کړې ده. یادې رسنۍ ته یو شمېر افغانانو ویلي، چې تر دې برید وروسته اوس په امریکا کې د خپل برخلیک په تړاو اندېښمن دي.
د محمد داود اکبري په نوم یو افغان چې په ۲۰۱۷کال کې امریکا ته کډه شوی، دغه پېښې خورا غمجن کړی دی. هغه سیاټل ټایمز ته ویلي: «کله مې چې واورېدل بریدګر افغان دی؛ نو سترګې مې له اوښکو ډکې شوې». هغه له یوې خوا د پېښې د قربانیانو لهپاره خورا غمجن دی او له بلې خوا وېره او اندېښنه لري.
نوموړی وايي، په داسې حال کې چې د ډونالډ ټرمپ حکومت د کډوالو د اېستلو لپاره پلمې لټوي؛ دی له هغو پایلو وېرېږي چې شاید د ده پر کورنۍ او دوستانو منفي اغېز وکړي. د فدرالي چارواکو په وینا؛ نیول شوی بریدګر «رحمانالله لکڼوال» نومېږي، ۲۹ کلن دی او په ۲۰۲۱کال کې امریکا ته تللی.
د اېفبيای مشر کاش پټېل ویلي، چې دوی په څو ایالتونو کې د لکڼوال د استوګنځي په ګډون د تالاشي حکمونه عملي کوي. تر دې پېښې وروسته، ډونالډ ټرمپ او د هغه ادارې د افغان کډوالو پر وړاندې سخت اقدامات پیل کړي دي.
د امریکا د تابعیت او کډوالۍ ادارې اعلان کړی، چې د افغانانو د کډوالۍ ټولې پروسې «په نامحدوده توګه» درول شوې دي. د واشنګټن ایالت د افغان ټولنې مشران او غړي دغه برید په کلکه غندي او وايي، چې ټول افغانان باید د یو کس د عمل له امله د سزا وړ ونه ګرځي.
د افغان ـ امریکایي کلتوري ټولنې د بورډ غړی غلام مومند وایي: «هیڅ دلیل نهشته، دا یو کرغېړن جنایت دی. موږ د ملي ګارډ د ټپي شوي عسکر د رغېدو لپاره دعا کوو او د هغوی کورنۍ زموږ په دعاوو او فکرونو کې دي».
مومند چې څه د پاسه لس کاله کېږي له افغانستان نه له امریکایي ځواکونو سره د همکارۍ له امله امریکا ته تللی، وايي داسې احساس کوي چې «ګواکې خپله ټولنه یې په نښه شوې ده». هغه وايي: «دا ځای زموږ کور دی او د دې پېښې درد د هر امریکايي په څېر احساسوو».
د یادې ټولنې یو بل غړي اسماعیل خان د غوسې په څرګندولو سره وویل، چې د افغان ټولنې پر ضد د فدرالي حکومت د سزا اقدامات «ناانصافي» ده. هغه ټینګار وکړ: «افغان ټولنه باید د یو کس د کړنې له امله په نښه نهشي».
د امریکایي رسنیو د تازه معلوماتو له مخې؛ د ملي ګارډ د دوو ټپي شویو عسکرو له ډلې یوه ښځینه هغې یې په روغتون کې ساه ورکړه. یادې پېښې په نړۍواله کچه او په امریکا کې د افغانانو سخته غوسه راپارولې ده. افغانان اندېښنه لري، چې د ټرمپ حکومت د کډوالو د اېستلو لپاره پلمې لټوي او دغه ډول بریدونه په امریکا کې د دوی پر ژوند سختې منفي اغېزې لرلای شي.
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي وایي، د افغانستان د بېلابېلو ولایتونو له ښځو سره یې په انلاین بڼه د هغوی د ستونزو، ننګونو او اوسنیو محدودیتونو په تړاو خبرې کړې دي.نوموړي زیاته کړې:«د افغان ښځو د پرمختګ لپاره باید د زدهکړو، کار او اساسي ازادیو پر وړاندې خنډونه لرې شي.»
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي د پنجشنبې په ماخوستن (د لیندۍ ۶مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې د افغان ښځو زړورتیا الهام بښوونکې ده او یو ځل بیا یې د افغان ښځو پر وړاندې د ستونزو او محدودیتونو پر لرې کولو ټینګار کړی دی.
د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې ښځې له پراخو بندیزونو سره مخ دي. د افغان ښځو پر وړاندې د زده کړو، کار او ټولنیزو ازادیو بندیزونه ورځ تر بلې زیاتیږي.
نړۍوالې ټولنې، ملګرو ملتونو، د بشري حقونو سازمانونو او افغان سیاستوالو په وار وار له طالبانو د دغو بندیزونو د لرې کېدو غوښتنه کړې ده.
طالبان بیا پرته له دې چې د نړۍ اندېښنو ته ځواب ووايي یوازي دومره وایي، د «شریعت» په پلي کولو کې د هیچا پروا نهکوي.
د «ههنګاو» په نوم د بشري حقونو سازمان په یو تازه راپور کې ویلي، چې ایران په تېرو څو ورځو کې د یوه افغان په ګډون ۱۱ کسان اعدام کړي دي. دغه سازمان د پنجشبنې په ورځ (د لیندۍ ۶مه) په خپل راپور کې زیاته کړې، چې دا کسان د قصدي وژنو او د نشهیي توکو جرمونو په تور اعدام شوي دي.
په اعدام شويو کې لس نور کسان د لُر، کورد، تُرک او فارس تبعه دي.
د یاد سازمان د راپور پر بنسټ، ایران د چهارشنبې په ورځ قزلحصار کرج زندان کې یو افغان اعدام کړ. اعدام شوی افغان فرهاد حیدر نومیده او ۴۰ کلن و.
ههنګاو دوشنبې په ورځ (د لیندۍ ۳مه) د یوه راپور په خپرولو سره ویلي و، چې د ۲۰۲۵ کال له پیل څخه تر اوسه په ایران کې د ۷۸ افغانانو په ګډون ۱۵۰۳ کسان اعدام شوي دي. د دغه سازمان په وینا، ډېری دغه کسان د قصدي وژنو او د نشه يي توکو اړوندو جرایمو په تړاو اعدام شوي دي.
دغه سازمان زیاته کړې وه، چې په دغو اعدام شویو کسانو کې ۷۸ افغانان، ۲۳۱ کُردان، ۱۹۶ لُر، ۱۳۸ تُرک، ۱۲۸ یې بلوچان او ۴۵ ښځې هم شامل دي.
په پاکستان کې پخوانی افغان سفیر نجیبالله عليخېل وايي، افغانستان له بده مرغه له اقتصادي پلوه د نړۍ د لږ وده کوونکو او بشري خدماتو له نظره د اسیا تر ټولو وروسته پاتې هېواد ګڼل کیږي. هغه زیاته کړې، افغانستان په داسې یوه لانجمن چاپيریال کې له بېلابېلو ستونزو او ناورینونو سره مخ دی.
نجیبالله عليخېل د پنجشنبې په ماښام (د لیندۍ ۶مه) د سیمې او افغانستان په اړه په یوه تحلیل کې ویلي، د سړې جګړې په کلونو کې افغانستان او سیمه کې افراطیت ته وده ورکړل شوې، امنیتي ثبات، اقتصادي پرمختګ او سیمه ییزه همکاري له پامه غورځول شوې ده.
نوموړي د خپل تحلیل په یوې برخه کې زیاته کړې: «په ۲۰۲۱ کې د امریکایي پوځونو له وتلو وروسته د پاکستان هغه اهمیت چې امریکا ورته له تروریزم سره د مبارزې په نامه قاېله وه، را کم شو. په دې توګه کومې اقتصادي او مالي مرستې یې چې پهخوا تر لاسه کولې، هغه قطع یا کمې شوې چې له امله یې پاکستان مجبور شو د خپل مات او ګوډ اقتصاد لپاره له نړۍوال بانک څخه د قرضې غوښتنه او هم د خلیج هېوادونو ته مراجعه وکړي.»
د هغه په خبره، د سترو قوتونو ترمنځ په سیمه ییزو سیالیو کې یو نوی تحرک رامنځته شوی، په سویلي او مرکزي اسیا کې ګټې او رقابتونه د ودې په حال کې دي.
علي خېل ویلي: «له امنیتي او اقتصادي پلوه، مرکزي اسیا د امریکا، چین او روسیې تر منځ دسیالیو پر ساحه بدله شوې. جنوبي اسیا کې کشمکش په زیاتېدو دی چې د ډسمبر میاشت کې هند ته د ولایمیر پوتین سفر به په اړیکو کې نوې پړاو پرانیزي.»
هغه د افغانستان روان حالت اندېښمن یاد کړ: «افغانستان چې پهخپله له هر ډول ستونزو او ناورینونو سره مخ دی، د سیمې امنیتي مخ په خرابېدو حالات به د هېواد پر امنیتي، اقتصادي او بشري وضعیت مستقیم اثر او اغېز ولري.»
نوموړي د افغانستان روان وضعیت ته په کتو د ولس ژغورل د ټولو افغانانو تاریخي مسوولیت وګاڼه.