له ګواښ سره مخ؛ پاکستان کې مېشت افغانان له امریکا نه د بیامېشتېدو پروګرام د پیل غوښتنه کوي

له هغې پېښې وروسته چې رحمان‌الله لکڼوال پر دوو امريکايي عسکرو برید وکړ، د امریکا حکومت افغانانو ته د ویزو پر ورکړه بندیز لګولی دی. خو تر دې ډېر د اندېښنې وړ اقدام د ټرمپ د حکومت دا پرېکړه ده، چې د هغو افغانانو د ګرین‌کارټونو دوسيې بيا له سره څېړي چې د بايډن په دوره کې امريکا ته لېږدول شوي او دايمي استوګنه يې ترلاسه کړې ده.

يو شمېر افغان پناه‌غوښتونکو افغانستان انټرنشنل ته ويلي، چې د يوه افغان له‌خوا پر ملي ګارد بريد «د دوی ټول ژوند ګډوډ کړ» او دوی یې له ناامنۍ او ګواښ سره مخ کړي دي. دغه افغان کډوال وېره لري، چې د امريکايي ټولنې د نظر بدلون به پر افغان کډوالو بده اغېزه وکړي او هغه کسان چې د طالبانو د ناوړه کړنو قربانيان دي او د سقوط او کډوالۍ له روحي ټپونو ځورېږي، د تبعيض، رواني او جسمي زيانونو له ګواښ سره به مخ شي.

يحيی حقيقي چې په پورټلېنډ ښار کې د افغان کډوالو د ملاتړ شبکې مسوول دی، وايي د لکڼوال له ډزو وروسته ۱۰ افغانې کورنۍ چې له یوه دفتر سره کار کوي، هغوی ته خبر ورکړی چې له هغوی غوښتنه شوې د امريکا د کډوالۍ او ګمرک ادارې (ICE) دفتر ته ځانونه حاضر کړي.

هغه وايي، لا روښانه نه‌ده چې د دغه غوښتنې لامل څه دی. حقيقي زياته کړه: «موږ پوهېږو، چې څوک په دغسې ملاقاتونو کې حاضر نه‌شي؛ نيول کېږي او بيا د هېواد پرېښودو له ګواښ سره مخامخېږي». دا پېښه چې د افغانانو لپاره د وېزو د بندېدو او د محدوديتونو د لوړولو لامل شوه، د کډوالو د ملاتړو ډلو اندېښنې یې نورې هم زياتې کړې دي.

د «ورلډ رېليف» بشرپال بنسټ مرستيال متیو سورنز وايي: «بې له دې چې د تورن کس ملت، مذهب يا قانوني حالت څه دی؛ له امريکا غواړو چې دغه عمل د يوه شخص کار وبولي، نه دا چې نور کسان چې يوازې له هغه سره ځينې ګډې ځانګړتياوې لري، په ناحقه محکوم کړي».

يو شمېر فعالان او کارپوهان ټينګار کوي، چې افغان کډوال دې د قانوني پروسو، پلټنو او يا نورو اقداماتو له امله هېڅ ډول اندېښنه نه کوي.

د افغانستان انټرنشنل خبريال عارف یعقوبي ليکي: «دا داسې نه ده، چې ټول به وشړل شي يا ټول قانوني بهيرونه به ودرول شي. تاسو په امريکا کې يوازې نه ياست. قانوني ادارې په بشپړ ډول ستاسو تر څنګ ولاړې دي». هغه زياتوي، چې دولتي ادارې خپلې چارې د قانون له مخې پر مخ وړي او يوازې هغه کسان نيول کېږي چې سرغړونه، جرم يا د قوانينو ماتول ترې ثابت شي.

د نړۍوالو اړيکو کارپوه جعفر رسولي په خبره؛ امريکا د قانون حاکميت لرونکی هېواد دی او افغان کډوال کولای شي خپل شکايتونه د محکمو له لارې تعقيب کړي. هغه افغانستان انټرنشنل ته وويل: «دغې پېښې د کډوالو ضد ډلو لپاره يو فرصت برابر کړ؛ خو افغانان په امريکا کې پياوړي ملاتړي لري. امريکايان منصف دي او د يو کس د کړنو له امله پر ټول ملت قضاوت نه کوي».

تر دې وړاندې هم د امريکا فدرالي محکمو د ټرمپ حکومت د هغو پرېکړو پر ضد حکمونه ورکړي وو، چې د ولسمشر يا وزارتونو په فرمان د پناه‌غوښتونکو د شړلو هڅه کېده. د ټرمپ حکومت د دغه حکمونو درناوی کړی او بیا یې قضيه د امریکا سترې محکمې ته لېږلې وه.

د کډوالو د حقونو ملاتړ کوونکي هيله لري، چې د امريکا قضايي نظام به د زیان‌ منونکو کسانو او ټولنو ملاتړ وکړي. سره له دې، د امريکا محافظه‌کارې سترې محکمې ډېری وخت د ټرمپ حکومت له پرېکړو سره خواخوږي ښودلې ده. همدغه محکمې درېیمو هېوادونو ته د پناه‌غوښتونکو د شړلو ملاتړ وکړ، حال دا چې د بشري حقونو او پناه‌غوښتونکو د ملاتړ بنسټونو استدلال کاوه، چې د یوګانډا په څېر هېوادونه د کډوالو د ساتنې لپاره مناسب نه‌دي.

فیډان د یکشنبې په ورځ د (لېندۍ ۹مه) په دغه ناسته کې وویل: «موږ ته دا ډېره مهمه ده، چې وګورو څنګه کولای شو په ګډه له نامنظمې کډوالۍ، په ځانګړي ډول له افغانستان نه د خلکو له تګ راتګ سره مبارزه وکړو او د طالبانو له حکومت سره په دې برخه کې همکاري وکړو».

د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر ټینګار وکړ، چې د نامنظمو کډوالو د کنټرول ستونزې د سیمې له جغرافیایي او امنیتي شرایطو سرچینه اخلي. د ایران او ترکیې وزیرانو همدارنګه د پاکستان او طالبانو ترمنځ د روانو ترینګلتیاوو په اړه هم خبرې وکړې.

ترکیه د افغان کډوالو لپاره اروپا ته د رسېدو یوه مهم لاره ده. هر کال زرګونه افغانان اروپا ته د رسېدو په هیله پر دغه مرګونو او له کږلېچونو ډکو لارو مزلونه کوي. ځینې یې خپلو موخو ته رسېږي؛ ګڼ نور یې په لارو کې مري او یا په ترکیه کې نیول کېږي او بېرته افغانستان ته استول کېږي.

د ترکیې د کډوالۍ ادارې د معلوماتو له مخې؛ افغان وګړي د دغه هېواد د قانوني مېشتېدو له پلوه د لومړیو لسو هېوادونو په ډله کې راځي. د شمېرو له مخې؛ (د لړم تر ۲۹مې نېټې) له ۵۲زره ډېرو افغانانو په ترکیه کې د قانوني استوګنې اسناد ترلاسه کړي.

په ترکیه کې د هغو افغانانو کره شمېر روښآنه نه‌دی، چې د قانوني اسنادو پرته ژوند کوي؛ خو د رسمي شمېرو له مخې افغانستان د هغو هېوادونو په سر کې دی، چې په ترکیه کې تر ټولو زیات ناقانونه کډوال یې نیول شوي دي. یوازې د روان کال تر پایه له ۳۸زرو ډېر افغان کډوال چې اسناد یې نه لرل، په ترکیه کې نیول شوي دي.

د یکشنبې په ورځ (د لېندۍ په ۹مه) د طالبانو د کانونو او پټرولیم ریاست په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې د روان لمریز کال له پیل راهیسې ۲۶ مېلیونه افغانۍ عواید راټول شوي دي.

د امیري په وینا؛ دغه عواید د ۱۶ داوطلبیو له ترسره کولو او د پنجشېر ولایت د کېندل شویو کاني موادو له پلور څخه ترلاسه شوي دي. یاد ریاست همدا راز (د چنګاښ په ۲۸مه) اعلان کړی و، چې د ۶۰۰ څخه د زیاتو کانونو د کېندنو جوازونه یې ورکړي دي.

له څلورو کلونو راهیسې طالبانو د خپل حکومت د عوایدو د زیاتوالي لپاره د طبیعي سرچینو پر استخراج او پلور تمرکز کړی دی. د دوی پلان دا دی، چې د خپلو لګښتونو لویه برخه د کانونو له کېندنو او صادراتو څخه پوره کړي.

دغې شبکې د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۹مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې پر افغان ښځو د طالبانو له‌خوا لګول شوي بندیزونه او د دوی له‌خوا تاوتریخوالی د دغې ډلې په «رسمي سیاست» بدل شوی دی. دوی له ښوونځې او کار څخه د ښځو محرومول یو منظم او سیستماتیک تاوتریخوالی بللی او خبرداری یې ورکړی، هغه ټولنه چې د ښځو چوپتیا غواړي نه به دوام وکړي او نه به هم د پرمختګ هیله لرلی شي.

دغې شبګې پر نړۍوالو اوسیمه ییزو ټولنو غږ کړی، چې افغان ښځې په دغو سختو ورځو کې یوازې پرینږدي او له هغوی څخه ملاتړ وکړي.

د نومبر له ۲۵مې د ډسمبر تر۱۰مې د ښځو پر وړاندې د زوزیاتیو د له‌منځه وړلو ۱۶ ورځنی نړۍوال کمپاین په ټوله نړۍ کې نمانځل کېږي او په دغه کمپاین کې نارنجي رنګ د سمبول په توګه کارول کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې له څه باندې څلورو کلونو راهیسې افغان ښځې له ثانوي او لوړو زده کړو، کار او ازاد ژوند کولو سربېره د طالبانو له‌خوا د لسګونو نورو محدودیتونو سره مخ دي. طالبان بیا وايي، د شریعت په چوکاټ کې د ښځو ټول حقونه خوندي دي.

دغې شبکې په خپله اعلامیه کې چې نن یکشنبه (د لېندۍ ۹مه) خپره شوې، ویلي چې د طالبانو له‌خوا لګول شوي بندیزونه او تاوتریخوالی د دغې ډلې په «رسمي سیاست» بدل شوي دي. د یادې شبکې غړو له زده‌کړو او کار څخه د ښځو او نجونو محرومېدل یو منظم او سیستماتیک تاوتریخوالی بللی او خبرداری یې ورکړی، هغه ټولنه چې د ښځو چوپتیا غواړي، نه دوام کولی شي او نه هم د پرمختګ هیله لرلی شي.

دغې شبکې پر نړۍوالو او سیمه‌ییزو ټولنو غږ کړی، چې افغان ښځې په دغو سختو ورځو کې یوازې پرېنږدي او له هغوی څخه ملاتړ وکړي.

د نومبر له ۲۵مې څخه د ډسمبر تر ۱۰مې نېټې پورې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو ۱۶ ورځنی نړۍوال کمپاین په ټوله نړۍ کې دوام لري او په دغه کمپاین کې نارنجي رنګ د سمبول په توګه کارول کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې څه باندې څلور کاله کېږي افغان ښځې له ثانوي او لوړو زده کړو، کار او د ازاد ژوند کولو سربېره، د طالبانو له‌خوا د لسګونو نورو محدودیتونو سره مخ دي او اوس مهال په افغانستان کې د دې ډلې او نړۍوالو سازمانونو له‌خوا هېڅ ځانګړې اداره یا بنسټ نشته چې د ښځو د حقونو په برخه کې فعالیت وکړي.