فعالان وايي، افغان کډوال دې په امريکا کې پر قانوني بنسټونو باور ولري

فیډان د یکشنبې په ورځ د (لېندۍ ۹مه) په دغه ناسته کې وویل: «موږ ته دا ډېره مهمه ده، چې وګورو څنګه کولای شو په ګډه له نامنظمې کډوالۍ، په ځانګړي ډول له افغانستان نه د خلکو له تګ راتګ سره مبارزه وکړو او د طالبانو له حکومت سره په دې برخه کې همکاري وکړو».

د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر ټینګار وکړ، چې د نامنظمو کډوالو د کنټرول ستونزې د سیمې له جغرافیایي او امنیتي شرایطو سرچینه اخلي. د ایران او ترکیې وزیرانو همدارنګه د پاکستان او طالبانو ترمنځ د روانو ترینګلتیاوو په اړه هم خبرې وکړې.

ترکیه د افغان کډوالو لپاره اروپا ته د رسېدو یوه مهم لاره ده. هر کال زرګونه افغانان اروپا ته د رسېدو په هیله پر دغه مرګونو او له کږلېچونو ډکو لارو مزلونه کوي. ځینې یې خپلو موخو ته رسېږي؛ ګڼ نور یې په لارو کې مري او یا په ترکیه کې نیول کېږي او بېرته افغانستان ته استول کېږي.

د ترکیې د کډوالۍ ادارې د معلوماتو له مخې؛ افغان وګړي د دغه هېواد د قانوني مېشتېدو له پلوه د لومړیو لسو هېوادونو په ډله کې راځي. د شمېرو له مخې؛ (د لړم تر ۲۹مې نېټې) له ۵۲زره ډېرو افغانانو په ترکیه کې د قانوني استوګنې اسناد ترلاسه کړي.

په ترکیه کې د هغو افغانانو کره شمېر روښآنه نه‌دی، چې د قانوني اسنادو پرته ژوند کوي؛ خو د رسمي شمېرو له مخې افغانستان د هغو هېوادونو په سر کې دی، چې په ترکیه کې تر ټولو زیات ناقانونه کډوال یې نیول شوي دي. یوازې د روان کال تر پایه له ۳۸زرو ډېر افغان کډوال چې اسناد یې نه لرل، په ترکیه کې نیول شوي دي.

د یکشنبې په ورځ (د لېندۍ په ۹مه) د طالبانو د کانونو او پټرولیم ریاست په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې د روان لمریز کال له پیل راهیسې ۲۶ مېلیونه افغانۍ عواید راټول شوي دي.

د امیري په وینا؛ دغه عواید د ۱۶ داوطلبیو له ترسره کولو او د پنجشېر ولایت د کېندل شویو کاني موادو له پلور څخه ترلاسه شوي دي. یاد ریاست همدا راز (د چنګاښ په ۲۸مه) اعلان کړی و، چې د ۶۰۰ څخه د زیاتو کانونو د کېندنو جوازونه یې ورکړي دي.

له څلورو کلونو راهیسې طالبانو د خپل حکومت د عوایدو د زیاتوالي لپاره د طبیعي سرچینو پر استخراج او پلور تمرکز کړی دی. د دوی پلان دا دی، چې د خپلو لګښتونو لویه برخه د کانونو له کېندنو او صادراتو څخه پوره کړي.

دغې شبکې د یکشنبې په ورځ (د لیندۍ ۹مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې پر افغان ښځو د طالبانو له‌خوا لګول شوي بندیزونه او د دوی له‌خوا تاوتریخوالی د دغې ډلې په «رسمي سیاست» بدل شوی دی. دوی له ښوونځې او کار څخه د ښځو محرومول یو منظم او سیستماتیک تاوتریخوالی بللی او خبرداری یې ورکړی، هغه ټولنه چې د ښځو چوپتیا غواړي نه به دوام وکړي او نه به هم د پرمختګ هیله لرلی شي.

دغې شبګې پر نړۍوالو اوسیمه ییزو ټولنو غږ کړی، چې افغان ښځې په دغو سختو ورځو کې یوازې پرینږدي او له هغوی څخه ملاتړ وکړي.

د نومبر له ۲۵مې د ډسمبر تر۱۰مې د ښځو پر وړاندې د زوزیاتیو د له‌منځه وړلو ۱۶ ورځنی نړۍوال کمپاین په ټوله نړۍ کې نمانځل کېږي او په دغه کمپاین کې نارنجي رنګ د سمبول په توګه کارول کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې له څه باندې څلورو کلونو راهیسې افغان ښځې له ثانوي او لوړو زده کړو، کار او ازاد ژوند کولو سربېره د طالبانو له‌خوا د لسګونو نورو محدودیتونو سره مخ دي. طالبان بیا وايي، د شریعت په چوکاټ کې د ښځو ټول حقونه خوندي دي.

دغې شبکې په خپله اعلامیه کې چې نن یکشنبه (د لېندۍ ۹مه) خپره شوې، ویلي چې د طالبانو له‌خوا لګول شوي بندیزونه او تاوتریخوالی د دغې ډلې په «رسمي سیاست» بدل شوي دي. د یادې شبکې غړو له زده‌کړو او کار څخه د ښځو او نجونو محرومېدل یو منظم او سیستماتیک تاوتریخوالی بللی او خبرداری یې ورکړی، هغه ټولنه چې د ښځو چوپتیا غواړي، نه دوام کولی شي او نه هم د پرمختګ هیله لرلی شي.

دغې شبکې پر نړۍوالو او سیمه‌ییزو ټولنو غږ کړی، چې افغان ښځې په دغو سختو ورځو کې یوازې پرېنږدي او له هغوی څخه ملاتړ وکړي.

د نومبر له ۲۵مې څخه د ډسمبر تر ۱۰مې نېټې پورې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له منځه وړلو ۱۶ ورځنی نړۍوال کمپاین په ټوله نړۍ کې دوام لري او په دغه کمپاین کې نارنجي رنګ د سمبول په توګه کارول کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې څه باندې څلور کاله کېږي افغان ښځې له ثانوي او لوړو زده کړو، کار او د ازاد ژوند کولو سربېره، د طالبانو له‌خوا د لسګونو نورو محدودیتونو سره مخ دي او اوس مهال په افغانستان کې د دې ډلې او نړۍوالو سازمانونو له‌خوا هېڅ ځانګړې اداره یا بنسټ نشته چې د ښځو د حقونو په برخه کې فعالیت وکړي.

د «زه افغان نه‌یم» کمپاین وروسته له هغې زور واخیست، چې یوه افغان د امریکا په پلازمېنه واشنګټن ډي‌سي کې د ملي ګارډ پر سرتېرو وسله‌وال برید وکړ او په دغه برید کې یوه سرتېرې ووژل شوه.

دغې پېښې د افغانانو په منځ کې د هویت بحث راوپاراوه او ورسره یو شمېر کسانو «زه افغان نه‌یم» کمپاین پیل کړ، خو د امرالله صالح په ګډون ډېریو افغانانو له دغه کمپاین سره مخالفت څرګند کړ او د «زه افغان یم» ټرېنډ جوړ کړ او دغه ټرېنډ ته په خپلو خواله رسنیو کې په پښتو، دري او انګلیسي ژبو زور ورکړ.

د امرالله صالح دغه چاره د ډېریو افغانانو له لوري له ستایلو سربېره بدرګه شوی هم دی.

له دې سره سم، یو شمېر افغانانو د یاد کمپاین په غبرګون کې ویلي، هغه کسان چې ځانونه «افغان» نه‌بولي، د دې حق نه‌لري چې د افغانستان له تذکرې او پاسپورټ څخه استفاده وکړي.

د تېر جمهوري نظام کې د اساسي قانون په څلورمه ماده کې راغلي: «په افغانستان كې ملي حاكميت په ملت پورې اړه لري چې په مستقيم ډول يې په خپله يا يې د خپلو استازو له لارې عملي كوي. د افغانستان ملت عبارت دی له هغو ټولو افرادو څخه چې د افغانستان تابعيت ولري. د افغانستان ملت له پښتون، تاجك، هزاره، ازبك، تركمن، بلوڅ، پشه يې، نورستاني، ايماق، عرب، قرغيز، قزلباش، ګوجر، براهوي او نورو قومونو څخه جوړ دى. د افغان كلمه د افغانستان د ملت پر هر فرد اطلاق كېږي.»