د پاکستان د مالیې وزیر: د نفوسو زیاتوالی او اقلیمي بدلون د اقتصادي ودې لپاره خنډونه دي

ډان ورځپاڼې د پاکستان د فیصل اباد پوهنتون د پخواني پروفیسور وقار احمد او د پراختیا او کرنې کارپوه خالد وټو لخوا د دوشنبې په ورځ، د دسمبر په لومړۍ نیټه لیکل شوي تحلیلي راپور کې لیکلي چې افغانستان په پاکستان کې د سبزیجاتو، په ځانګړې توګه د کچالو لپاره ترټولو لوی بازار جوړوي.

د کرنې او تولید حجم له مخې د پاکستان ترټولو زیات سبزیجات، چې له یو میلیون جریبه څخه ډیر ځمکه پوښي، کچالو دي، چې هر کال د صادراتو لپاره د پام وړ اضافي عاید رامینځته کوي.

د نړیوال سوداګرۍ کمیسیون د احصایو له مخې، پاکستان په ۲۰۲۴ کال کې د ۱۳۸ میلیون ډالرو په ارزښت له ۷۳۶ ټنو څخه ډیر کچالو صادر کړل، چې له دې جملې څخه ۴۲ سلنه یې افغانستان ته صادر شوي دي.

کارپوهان وايي چې د "بې ثباته" افغان بازار باندې دومره زیات انحصار د اوږدمهاله جوړښتي کمزورۍ څرګندونه کوي. دوی وايي چې د کچالو د کروندګرو بقا په خورا مهمه توګه د افغانستان د پولې په بیا پرانیستلو پورې اړه لري ځکه چې د پاکستان دودیز کرنیز سکتور نشي کولی نوي بازارونه ومومي.

کارپوهانو خبرداری ورکړی، چې دا ډول غلط اقتصادي پالیسیو د پاکستان لپاره د محصولاتو او صادراتو بازارونو لړۍ محدوده کړې ده او دا چې د کچالو د صادراتو په حجم کې د چټک کمښت له امله له جدي بحران سره مخ دی.

که څه هم د پولې احتمالي بیا پرانیستل ممکن سږکال بزګرانو ته لنډمهاله مهلت ورکړي، کارپوهان وايي چې د دې سکتور اوږدمهاله ثبات ستراتیژیکو او پلان شویو حکومتي مداخلو ته اړتیا لري.

د هغه په وینا، افغانان په بېلابېلو پېښو کې په ځانګړي ډول د سرحدي ځواکونه پر مرکز ، واڼه کې پر پوځي کالج او د اسلام‌اباد په وروستي بریدونو کې ککړ ثابت شوي.

نقوي ویلي چې فدرالي حکومت ټولو اړوندو ادارو ته هدایت ورکړی چې په هر ایالت کې د ناقانونه افغانانو د موندلو، نیولو او بېرته لېږلو لپاره پراخ اقدامات ترسره کړي. د هغه په خبره، د دې اقدام موخه د امنیت ټینګښت او د "ریاستي ګټو خوندي کول" دي.

هغه زیاته کړه چې د خیبر پښتونخوا ایالت حکومت ته هم ښکاره پیغام ورکړل شوی چې په اوسنیو حالاتو کې باید د سیاست پر ځای د دولت ګټې لومړیتوب ولري، او د فدرالي حکومت پرېکړې په بشپړ ډول عملي کړي.

د پاکستان د کورنیو چارو وزیر په داسې حال کې دا څرګندونې کوي چې حکومت یې له څه مودې راهیسې په دغه هېواد کې د مېشته افغانانو د نیولو او بېرته ستنولو لړۍ چټکه کړې.

دغه نیول شوي کډوال سملاسي د کډوالو د ساتنې مرکز ته انتقال شوي او هلته یې د بایومتریک چارې هم بشپړې شوي، چې ښایي نن په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړای شي.

د راپورونو له مخې؛ د اسلام‌اباد په بي-۱۷ښارګوټي کې پولیسو د افغان کډوالو د لټون پرمهال هغه دروازې هم ماتې کړې چې په‌کې څوک نه اوسېدل. د یادې سیمې یو افغان اوسېدونکی چې نه غواړي نوم یې یاد شي، افغانستان انټرنشنل ته وویل: «د نور کله پرتله پولیسو ډېر سخت چلند وکړ، د ډېرو کورونو دروازې یې ماتې کړې. په‌ دې کې داسې کورونه هم وو، چې څوک په‌کې نه اوسېدل.»

نن دوشنبه هم په بي-۱۷ښارګوټي کې د پولیسو کور په کور عملیات روان دي. په اسلام‌اباد کې ډېری نیول شوي افغانان هغه کسان دي، چې له ۲۰۲۱کال وروسته پاکستان ته ورغلي او د نورو هېوادونو لپاره یې د ویزې یا پناه غوښتنې قضیې روانې دي.

دغه افغانان وایي، ډېریو افغانانو ته د ځینو سفارتونو له‌خوا اسناد هم ورکړل شوي؛ خو یوازې د جرمني سفارت اسناد لرونکي تر ډېره خوندي پاتې کېږي او پاتې نور د اېستل کېدو له ګواښ سره مخ دي.

یاده دې وي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو خرابوالي سره هم‌مهاله په اسلام‌اباد کې د افغان کډوالو په کورنو د پولیسو چاپې زیاتې شوې، کور په کور د پولیسو لټون روان دی، هره ورځ له ګواښ سره مخ افغانان نیول کېږي او په جبري توګه افغانستان ته ستنول کېږي.

د راپور له مخې، پاکستان کې د تېر کال حاصل شوي الوګان په یخچالونو کې ساتل شوي وو؛ خو اوس ان هغه لګښتونه هم نه پوره کوي. هم‌مهاله د خېبر پښتونخوا د الوګانو تازه حاصلات هم بازارونو ته رسېدلي‌، چې د تېر کال پرتله یې بیې نیمایي ته راټیټې شوې دي.

راپور کې راغلي: «افغانستان ته د کچالو صادراتو د درېدو او منځنۍ اسیا او روسیې ته د ټرانزیټ د بندېدو له کبله د پاکستان کرنیز صنعت ته درنه ضربه رسېدلې». افغانستان د پاکستاني الوګانو تر ټولو لوی پېرودونکی دی او په تېرو دوو کلونو کې د پاکستان د الوګانو له ټولو صادراتو څه باندې ۴۰سلنه افغانستان ته لېږل شوي دي. دغه درنه تکیه څرګندوي، چې د پاکستان د صادراتو بازار ډېر محدود او ژر زیانمنېدونکی دی.

اقتصادي کارپوهان وايي، چې پاکستان په تېرو درېیو لسیزو کې پر وارداتو ډېره تکیه کړې او د صادراتو وده یې درېدلې ده. اوس د دغه هېواد د اقتصاد په جوړښت کې د صادراتو برخه تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې. په کرنه کې صادرات یوازې څو لومړنیو محصولاتو پورې محدود دي او د تنوع نشتوالي بزګران له درنو ګواښونو سره مخامخ کړي دي.

راپور زیاتوي، که څه هم د الوګانو حاصلات ډېر دي؛ خو اوس پر ډیورنډ کرښه د لارو بندېدو له کبله دغه حاصلات تاواني دي.

ورځپاڼه لیکي: «د ستونزې د حل لپاره یو شمېر وړاندیزونه شوي، لکه د ایران له لارې صادرات، د نوو بازارونو موندل او د کښت په تګلاره کې بنسټیز بدلون. خو له ایران نه صادرات د بندیزونو او د لوړو ټرانسپورټي لګښتونو له امله ستونزمن دي او د نوي بازار موندنه کلونه وخت غواړي».

له بلې خوا، د پاکستان ډېری بزګران د هغو سختو معیارونو پوره کولو توان نه‌لري، چې ګڼ هېوادونه یې د وارداتو لپاره شرط بولي.

په داسې حال کې چې سږکال د الوګانو د کرکیلې ساحه او تولید دواړه زیات شوي او د راتلونکي کال لپاره لا پراخ اټکل کېږي. همدا راز ویل شوي ډېر امکان لري، چې د راتلونکي کال حاصلات هم د بیو د سقوط ښکار شي. راپور کې راغلي، چې دغه وضعیت به پاکستاني بزګرانو ته درانه زیانونه واړوي او په داسې هېواد کې چې د بې‌وزلۍ کچه په‌کې تر ۴۴ سلنې اوښتې، اندېښنې به لا نورې هم زیاتې کړي.

کارپوهان ټینګار کوي، د افغانستان سره د دروازو پرانیستل د روان کال لپاره یوازینی بېړنی حل دی چې کولای شي بزګران وژغوري؛ خو د اوږدمهالي ثبات لپاره پاکستان ته په کار ده، چې حکومت یې نوې پالیسۍ عملي کړي. دغه تګلاره باید د کښت د بڼې بدلول، د قراردادي کښت سیستم رامنځته کول او د کرنیزو محصولاتو د ضایع کېدو د مخنیوي لپاره د بدلون‌فابریکو پیاوړتیا په‌کې شامله وي.

ورځپاڼه په پای کې لیکي، سره له دې چې ننګونې ډېرې دي، متخصصان باور لري چې که سمه تګلاره غوره شي؛ نو پاکستان کولای شي له اوسني کړکېچه ووځي او خپلو کرنیزو محصولاتو ته نوي نړۍوال بازارونه پیدا کړي.

دغه غوښتنه وروسته له هغې شوې، چې د امریکا حکومت څو ورځې وړاندې د سپینې ماڼۍ ترڅنګ د ملي‌ګارد پر دووعسکرو د یوه افغان له لوري‌ تر برید وروسته د افغانانو پر مخ د کډوالۍ ټولې پروسې وتړلې او د هر ډول ویزو د ورکړې بندیز یې پرې اعلان کړ.

په هغه ګډه اعلامیه کې چې د (P1,P2) کېس لرونکو له لوري په ګډه رسنیو ته استول شوې راغلي: «موږ د امریکا هغه افغان ملاتړي او همکاران یو، چې د خپلو P1/P2 دوسیو ټول پړاوونه مو بشپړ کړي او د الوتنې د نېټې په تمه وو. د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ په ۲۰مه، دغه پروګرام پرته له کوم وضاحته ځنډول شوی دی».

په اعلامیه کې د پاکستان د سختو شرایطو یادونه هم شوې: «له درېیو کلونو څخه ډېره موده کېږي، چې په پاکستان کې د سخت فشار، کړاو او د سختې وېرې لاندې ژوند کوو». دغو کډوالو د واشنګټن وروستۍ پېښه هم غندلې او په اعلامیه کې یې په دې تړاو لیکلي:« دا کار د یوه فرد عمل و او باید د زرګونه هغه افغانانو لپاره د عامې سزا پلمه نه‌شي، چې د جدي ګواښونو سره، سره د امریکا ترڅنګ ولاړ وو. د یوه کس تېروتنه د ټولې ټولنې استازیتوب نه‌کوي او موږ په درناوي سره غوښتنه کوو، چې د عدالت اصل دې مراعات شي».

د طالبانو او پاکستان ترمنځ په دې وروستیو کې اړیکې هم سختې ترینګلې شوې، چې لامل یې د افغانستان په خاوره کې د اسلام‌اباد ضد ډلو پناه ځایونه بلل شوي دي. هم‌مهاله اسلام‌اباد د افغان کډوالو د اېستلو بهیر هم ګړندی کړی او دغه افغان کډوالو په خپله اعلامیه کې له دې وضعیت نه هم شکایت کړی دی.

دوی وایي: «پاکستاني پولیس لا هم افغانان نیسي او شړي، ان هغه کسان چې د امریکا رسمي همکاران او د اعتبار وړ اسناد لري. د امریکا د سفارت رسمي لیکونه هم نه منل کېږي او ډېر کسان د معتبرو اسنادو لرلو سربېره هم اېستل کېږي. که موږ افغانستان ته ستانه شو، له امریکا سره د همکارۍ له کبله به د طالبانو له لوري ووژل شو».

د امریکا د کډوالۍ دغه افغان دوسیې لرونکي زیاتوي، سګونه زره هغه قضیې چې پړاوونه یې بشپړ شوي وو؛ اوس په بشپړه توګه ناڅرګند حالت کې دي. دوی له امریکا غواړي، چې پر خپلو ژمنو ولاړ پاتې شي او د تخلیې بهیر دې بېرته فعال کړي.

په اعلامیه کې ټینګار شوی: «موږ مجرمین نه یو؛ موږ هغه ملاتړي یو چې د امریکا ترڅنګ ولاړ وو او اوس له امریکا غواړو، چې زموږ ترڅنګ ودرېږي».

په همدې حال کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) په یوه اعلامیه کې له پاکستان نه غوښتي، هغه افغانان چې ځانګړې حفاظتي اړتیاوې لري؛ د «بې‌اسناده بهرنیو وګړو د اېستلو له ستراتیژۍ» څخه مستثنا کړي او هغوی ته د پاتې کېدو خوندیتوب ورکړي.

د یونسیار د معلوماتو له مخې؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې له پاکستان نه تر یو مېلیون زیات افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.