هیله نجیب: د افغانانو له نظره طالبان مشروعیت نه لري

د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د کندهار د سپین بولدک، د ننګرهار د تورخم، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه کړای شوي دي.

په راپور کې راغلي، د دغه کسانو له ډلې ۳۶۳ کورنۍ د سپین بولدک له لارې، ۱۹۶ کورنۍ د تورخم، ۱۵ د بهرامچې، ۳۷ د اسلام‌کلا او ۱۶ کورنۍ د ورېښمو پله له لارې ستنې شوې دي.

د یاد کمېسیون په راپور کې راغلي، چې ستنو شویو کډوالو ته اړین خدمات برابر شوي دي. د تازه راپورونو له مخې؛ په پاکستان او ایران کې افغان کډوال له سختو ننګونو سره مخ دي. دواړه هېوادونه د افغانانو د کډوالۍ د محدودولو لپاره اقدامات پراخ کړي او د افغانانو د نیولو او جبري ستنولو لړۍ یې چټکه کړې ده.

په دغه دواړو هېوادونو کې مېشت افغان کډوال د پولیسو له ناوړه چلنده هم شکایت کوي او وایي، چې غیرانساني چلند ورسره کېږي.

راپور کاږي، چې د سختو ننګونو او اقتصادي ستونزو له کبله ښایي ګڼې دغه کورنۍ بېرته د هېواد پرېښودو ته اړې شي. راپور زیاتوي، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ سره د سیمه‌ییز تاوتریخوالي کچه هم لوړېدای شي.

د راپور له مخې؛ بېرته ستنېدونکې افغان مېرمنې او نجونې د تګ راتګ، زده‌کړو او کار محدودیتونو سره مخ دي او ګڼې نجونې د اقتصادي ستونزو له امله له وخته مخکې ودونو ته اړ اېستل کېږي.

راپور کې راغلي، ډېری دغه کډوال له ګاونډیو هېوادونو له لومړنیو اړتیا وړ سامان پرته هېواد ته ستنول کېږي. تر دې وړاندې له ایران او پاکستان نه هم ډېریو ستنو شویو کډوالو شکایت کړی و، چې دوی ته د دوی د سامان د لېږد اجازه نه ورکول کېږي او ګڼ نور یوازې په له یوې جوړه جامو سره افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

وحید ګلي‌کاني چې په دماوند ولسوالۍ کې یې د بهرنیانو د چارو د ارزونې په غونډه کې خبرې کولې وویل، د بهرنیانو د حضور سمبالول د تهران ولایت له مهمو لومړیتوبونو څخه دی. هغه څرګنده کړه، ټولې چارې د دې لپاره روانې دي چې ناقانونه مېشت وګړي په درناوي سره خپلو هېوادونو ته ولېږل شي او د قانوني اسنادو لرونکو کسانو حضور په منظم ډول اداره شي.

د هغه په وینا؛ په کار ځایونو کې د ناقانونه بهرنیانو د ګومارنې خلاف اقدامات د دې لامل شوي، چې دغه وګړي ووځي.

د دغه ایراني چارواکي په خبره، د ناقانونه مېشتو پراخ وتل نه یوازې پر ښاري او ښوونیزو بنسټونو فشار کموي؛ بلکې د عامه خدمتونو د کیفیت د ښه کېدو او د ایرانیانو لپاره د کار د نوو فرصتونو د رامنځته کېدو لاره هم هواروي. ویل کېږي، په دې ډله کې افغان کډوال هم شامل دي چې له تهران نه اېستل شوي دي.

د رسمي شمېرو پر بنسټ؛ د روان زېږدیز کال له پیله تر اوسه پورې له ایران نه څه باندې ۲مېلیونه افغان کډوال په جبري توګه ستانه کړای شوي دي. هم‌مهاله پاکستان هم د افغان کډوالو د ستنېدو بهیر پیل کړی او تر اوسه پورې یې شاوخوا یو مېلیون کډوال په تېر یوه کال کې اېستلي دي. د دغه هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې هره ورځ پولیس د افغانانو کورونو ته ننوځي، دروازې یې ماتوي او تر زنداني کېدو وروسته یې افغانستان ته ډیپورټ کوي.

که څه هم د بشري حقونو نړۍوالو ادارو او د کډوالو ملاتړو سازمانونو له پاکستان او ایران نه غوښتي، چې له افغان کډوالو سره دې له نرمۍ کار واخلي او په جبري توګه دې د دوی له اېستلو ډډه وکړي؛ خو دواړه هېوادونو دغه غوښتنو ته چندان ارزښت نه‌دی ورکړی.

پنج‌شنبه د (لېندۍ ۱۳مه) نوموړي ویلي: «د نوې چارټر کارګو الوتکې تړون ترسره کول د ملي سوداګرو سره د اریانا د ژمنیتا څرګندونه کوي». یادې ادارې زیاته کړې، چې ډېر ژر به دغه الوتکه هېواد ته راورسېږي او د سوداګرو د توکو د چټک لېږد لپاره به پراخ فعالیتونه پیل کړي.

همدا راز زیاته شوې، چې له دې سره به د سوداګرو لګښتونه را کم شي او د افغانستان صادراتو کې به هم د پام وړ زیاتوالی راشي. خبرپاڼه زیاتوي: « دغه الوتکه به د ملي سوداګرو د صادراتو او وارداتو د بهیر چټکتیا، اسانتیا او خوندیتوب لپاره نوې دروازې پرانیزي».

طالبان داسې مهال دغه څرګندونې کوي، چې تازه یې له پاکستان سره هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې منعه اعلان کړې او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه کړې چې پر بدیلو لارو یې غور وکړي. له دې سره هم‌مهاله طالبانو له ایران او د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره خپله سوداګریزه راشه درشه ډېره کړې.

تر دې وړاندې د مخکېني جمهوري نظام پر مهال هم پخواني ولسمشر محمداشرف غني د هوایي دهلېز پرانېسته کړې وه، چې له لارې یې د افغانستان صادرات بهرنیو هېوادونو ته استول کېدل. په دغه صادراتو کې د افغانستان تازه او وچې مېوې هم شاملې وې.

سوداګر او د ټرانسپورټي چارو پاکستاني مسوولین وايي، چې د دواړو هېوادونو مهمو سوداګریزو لارو تړل کېدو د سیمې د ټرانسپورټ بهیر فلج کړی دی. ګڼ شمېر چلوونکي چې پر ډیورنډ کرښه ایسار پاتې دي، نغدې پیسې او خپل لومړني توکي یې خلاص کړي دي.

د پاکستان ـ افغانستان ګډې سوداګرۍ خونې مشر جُنېد مکده په وینا؛ د «کینو» صادروونکي، د لېږدونې شرکتونه او د لوژستیک سکټور درنو زیانونو سره مخ شوي، ځکه د افغانستان، ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو بارونه پر ډیورنډ کرښه بند پاتې دي.

ډیورنډ کرښه د روان کال د اکټوبر میاشتې له ۱۱مې نېټې وروسته هغه مهال وتړل شوه، چې د طالبانو او پاکستاني پوځیانو ترمنځ وسله‌والې نښتې وشوې. د دغه نښتو اصلي لامل پر کابل د پاکستاني الوتکو بریدونه او همدا راز د اسلام‌اباد هغه ادعاوې دي، چې ګنې افغانستان کې د «ټي‌ټي‌پي» په ګډون د دوی ضد وسله‌والې ډلې فعالې دي.

مکده ویلي، چې د سوداګرۍ ځنډ په پاکستان کې ستر کړکېچ رامنځته کړی او سلګونه چلوونکي په ګمرکي نقطو کې پرته له لومړنیو اسانتیاوو بند پاتې دي. نوموړي خبرداری ورکړ، دغه ګډوډي په داسې وخت کې رامنځته شوې چې د کینو موسمي صادرات خپل اوج ته رسېدلي.

تېر کال پاکستان د ۱۱۰ مېلیونه ډالرو په ارزښت د کینو صادرات لاره او سږکال اټکل شاوخوا ۱۰۰ مېلیونه ډالرو ته کېږي. د مکده په وینا؛ صادرونکي د لارو د بندېدو له امله نه‌شي کولی خپل بارونه د سیمې دودیزو بازارونو ته ولېږي، چې له امله یې بزګران، د عرضې لړۍ کارکوونکي او صادرونکي له سخت مالي فشار سره مخ شوي دي.

د نوموړي په خبره؛ زرګونه کانټینرونه چې دوه اړخیز مالونه، ټرانزیټي توکي او د منځنۍ اسیا بارونه په‌کې دي، په ټول پاکستان کې بند پاتې دي. په دې کې هغه بارونه هم شامل دي، چې افغانستان او ازبکستان ته د لېږد لپاره چمتو شوي وو.

په وار، وار افغان او پاکستاني سوداګرو غوښتنې کړې، چې د دوی راکړې ورکړې باید د سیاسي ترینګلتیاوو قرباني نه‌شي. د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد تازه ویلي، چې له پاکستان سره یې د لارې د خلاصون په تړاو حکومت هېڅ ډول خبرې نه‌دي کړې. تر دې دمخه پاکستاني چارواکو ادعا کړې وه، چې د کابل واکمنو ترې د لارو د خلاصون غوښتنه کړې ده.