پر ډیورنډ بندې دروازې؛ د بار وړونکو موټرو پاکستاني چلوونکي لالهانده ګرځي

د هلمند د مچیو د پالونکو ټولنې مشر امیرخان ناصري وایي، چې په دغه ولایت کې د مچیو د پالنې فعالیت د تېر پرتله خورا وده کړې او شاوخوا ۴۰۰ کسان د شاتو مچیو پر پالنې بوخت دي.

د یاد وزارت په وینا؛ د مچیو دغه فارمونه تر ډېره د هلمند په نادعلي، موسی کلا، نوزاد، ګرمسیر، ناوه او لښکرګاه ښار کې فعالیت لري.

د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت تر دې وړاندې ویلي و، دا مهال په افغانستان کې د شاتو مچیو ۳زره او ۲۰۰ فارمونه فعال دي چې هر کال ۲زره او ۲۰۰ مټریک ټنه شات تولیدوي. د طالبانو د معلوماتو له مخې؛ په افغانستان کې تر ۳زره ډېر کسان د شاتو مچیو پر پالنه بوخت دي.

له بل پلوه د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې نړۍوال سازمان (FAO) هم په افغانستان کې د شاتو مچیو د پالنې او کاروبارونو د پراختیا په برخه کې د ملاتړ ګڼې پروژې عملي کړې دي. دغه سازمان هیله‌ ښودلې، چې راتلونکو کلونو کې به دغه صنعت لا پراخ او پیاوړی شي.

جمعه د (لېندۍ ۱۴مه) په همدې تړاو خبرپاڼه کې راغلي، چې د‌ طالبانو سفیر په دغه ناسته کې د افغانستان پر اوسني ثبات، اداري او اقتصادي اصلاحاتو تر څنګ د پانګې اچونې د چاپېریال پر ښه‌والي ټینګار کړی دی.

خبرپاڼه کې زیاته شوې: «دغه ناسته کې د کانونو په برخه کې د همکارۍ فرصتونو، د کرنیزو محصولاتو پروسس، د سوداګرۍ پراختیا او د خصوصي سکټور د مشارکټ پر پیاوړتیا هم بحث وشو». د طالبانو او اندونیزیا دغه چارواکو د اقتصادي همکاریو ډېرېدو او په راتلونکي کې د اغېزمنو تعاملاتو د رامنځته کولو هیلې څرګندې کړې دي.

طالبانو په دې وروستیو کې خپله سوداګریزه تکیه پر پاکستان کمه کړې او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه کړې؛ څو د منځنۍ اسیا په ګډون نورې بدیلې لارې ولټوي. طالبان وخت ناوخت د منځنۍ اسیا تر څنګ د بېلابېلو هېوادونو له چارواکو سره د سوداګریزو او اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا په تړاو ناستې ولاړې کوي.

نوموړي پر اېکس پاڼه په یوې لیکنه کې زیاته کړې، پاکستان لا هم د سیمې په کچه سیاسي محوره یا «جیو اېکونومېک» تګلاره مخته وړي او له اقتصادي محوره یا «جیو اېکونومېک» تګلارې سره چندان لېوالتیا نه‌لري.

دغه مخکېنی سفیر وایي، پاکستان له افغانستان سره په سوداګریزه برخه کې هم تل سیاسي چلند کړی او په مستقیمه توګه یې سوداګري تر سیاسي اغېزو لاندې راوستې. هغه زیاته کړې، افغانستان بدیلو سوداګریزو لارو ته سخته اړتیا لري. علي‌خېل لیکي: « د ایران بندر عباس او چابهار مرکزي اسیا او هم په راتلونکې کې د لاجورد لار او د واخان دهلېز مهمې لارې دي. خو له دغه مسیرونو لازمه ګټه اخیستل به هم وخت ته اړتیا ولري او هم له ځینو ننګونو سره مخ دي».

د نوموړي په وینا؛ د امریکا له لوري پر چابهار تحریمونه په ډاګه کوي، چې د افغان سوداګرۍ لپاره دغه مسیر په اوږد مهال کې چندان د ډاډ وړ نه‌دی. هغه وړاندې زیاتوي: «ښایي ایران هم د افغانستان شرایطو او احتیاج ته په کتو، په راتلونکې کې د اوبو او نورو مسایلو په هکله، ځینې نوې غوښتنې مطرح کړي».

دغه مخکېنی افغان سفیر په تاجکستان کې د چینایي وګړو وژنې ته په اشارې سره وایي، د سیمې امنیتي حالت لا هم د ډاډ وړ نه‌دی او دغه ډول پېښې به د افغانستان پر مسایلو اغېزې ولري او ښايي نوې ننګوونې رامنځته کړي. د دغه پخواني چارواکي اندېښنې داسې مهال دي، چې په دې وروستیو کې د طالبانو او اسلام‌اباد ترمنځ سیاسي کړکېچ خپل اوج ته رسېدلی دی.

دواړو لوریو پر ډیورنډ کرښه دروازې تړلې او هر ډول سوداګریزې راکړې ورکړې یې هم سره بندې کړې دي. هم‌مهاله پاکستان د افغان کډوالو اېستلو تګلاره غوره کړې او په نړۍوالو ناستو کې یې پر کابل واکمن طالبان تورن کړي، چې د «ټي‌ټي‌پي» په ګډون یې د دوی ضد وسله‌والو ډلو ته پناه ځایونه ورکړي دي.

له اسلام‌اباده د خپرېدونکې اېکسپرېس ټرېبیون ورځپانې راپور کې راغلي، چې دواړه لوریو ټینګار کړی؛ څو پر کابل واکمن طالبان د پاکستان مشروع امنیتي اندېښنې د عملي، باور وړ او اغېزمنو ګامونو په اخیستلو سره لرې کړي.

راپور کې زیاته شوې، چې د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف او د قرغزستان ولسمشر سادر جباروف د یوه با ثباته، ارام او د سیمه‌ییزې همکارۍ پر روحیه ولاړ افغانستان پر اړتیا ټینګار وکړ. دواړه لوریو وویل، که طالبان خپلو امنیتي ژمنو ته پاملرنه ونه کړي؛ نو دا به د سیمې او په ځانګړي ډول د پاکستان لپاره مستقیم ګواښ وي.

د دواړو هېوادونو مشرانو یو ځل بیا په دې ټینګار کوي، چې د سوېلي او منځنۍ اسیا د سولې او ودې راتلونکی د یو با ثباته او مسوولیت منونکي افغانستان پرته ناشونی دی. دوی له طالبانو وغوښتل، د هغو سختدریځو ډلو د مخنیوي لپاره بې‌درېغه او ارزول کېدونکي ګامونه واخلي چې د افغانستان له خاورې د ګاونډیو پر ضد کار اخلي.

اسلام‌اباد په وار، وار ادعا کړې، چې پر کابل واکمنو افغان طالبانو د دوی ضد وسله‌والې ډلې د پاکستاني طالبانو غورځنګ «ټي‌ټي‌پي» ته په خپله خاوره کې ښکاره پناه ځایونه ورکړي او د هغوی ملاتړ هم کوي. بل لوري پر کابل د واکمنې ډلې ویاند ذبیح الله مجاهد بیا په وار، وار ټینګار کړی، چې دوی د پاکستان ضد ډلو ته ځای نه‌دی ورکړی او دغه هېواد کې روانې نا امنۍ د اسلام‌اباد داخلي ناکامي ده.

په دغه خبرو کې دواړه هېوادونو د افغانستان ترڅنګ د سیمې امنیتي وضعیت، نړۍوال بدلونونه، د شخړو د سوله‌ییزو حل لارو او د نړۍوالو قوانینو پر رول هم بحثونه وکړل.

د قرغزستان د ولسمشر د سفر پر دوام، پاکستان او قرغزستان د انرژۍ، سوداګرۍ، کانونو، پوهنې، کلتور، ګرځندوی او کرنې په برخو کې ۱۵ ګډ اسناد لاسلیک کړل. دواړه هېوادونو هوډ څرګند کړ، چې دوه اړخیز سوداګریز حجم به تر ۲۰۲۸کاله پورې ۲۰۰ مېلیون ډالرو ته ورسوي.

د دغه ریاست په خبرپاڼه کې چې د پنجشنبې په ورځ (د لیندۍ ۱۳مه) خپره شوې، ویل شوي چې واورین پړانګ یو ځل بیا د واخان په ولسوالۍ کې د خلکو پر رمو برید کړی او ۱۸ څاروي یې له‌منځه وړي دي.

د طالبانو د بدخشان د کرنې او مالدارۍ ریاست د معلوماتو پر بنسټ، دغه پړانګ څو ورځې وړاندې (د لیندۍ پر ۱۰مه) هم د کشني په کلي کې د خلکو ۲۷ څاروي داړلي و. د دغه ریاست په خبره دا دویم ځل دی چې پړانګ د سیمې د خلکو رمې داړي.

د سیمې خلکو دغه پېښه خطرناکه بللې او ویلي یې دي، که د دغه ډول بریدونو مخه ونه نیول شي، د غرنیو سیمو اوسېدونکي به له جدي ګواښ سره مخ شي.

واخان د بدخشان یوه غرنۍ ولسوالۍ ده، چې د افغانستان د لویې یخچالي سیمې په توګه پېژندل کېږي. د دې ولسوالۍ ډېری اوسېدونکي د څارویو په ساتنه بوخت دي. د ژمي موسم په رارسېدو سره، د خوراک په لټه کې صحرایي پړانګان او نور وحشي ژوي دغې سیمې ته راځي.

د یو بل خبر له مخې، د بدخشان ولایت لپاره د طالبانو امنیه قومندانۍ ویلي، چې د دغه ولایت د راغستان ولسوالۍ په لاره کې د یوې ټرافیکي پېښې له امله د یوې ښځې په ګډون څلور تنه مړه او دوه نور ټپیان شوي دي.