د طالبانو د هرات ولایت چارواکي وايي، چې د لومړي ځل لپاره یې ددې ډلې په څلورکلنه دوره کې د هرات ۵۰۰ دودیز او لاسي ښیښه يي لوښي امریکا او اروپايي هېوادونو ته صادر کړي دي. د طالبانو د هرات د والي دفتر ویلي، چې دغه ښیښې له ښکلا او مینیاتورۍ وروسته صادرې شوې دي.
د یاد دفتر په وینا، د هرات ښیښې د خپل لوړ کیفیت، رڼو رنګونو او لاسي نقاشیو له امله د نړیوالو بازارونو پام ځان ته اړولی دی.
ددغو توکو ارزښت ۳۰۰ زره افغانۍ اټکل شوی دی.
د افغانستان سړو سیمو کې د تعلیمي کال له پای ته رسېدو سره له شپږم ټولګي فارغې نجونې د خوښۍ نمانځلو پرځای نهیلې خپلو کورونو ته ستنې شوې. ځینو تېر کال د ښوونځیو د پرانېستلو په تمه شپږم ټولګی تکرار لوستی و. طالبانو د نجونو پرمخ له شپږم ټولګي پورته زده کړې تر «امرثاني» ځنډولې دي.
په افغانستان کې دا څلورم کال دی، چې له شپږم ټولګي فارغېدونکې نجونې له یوه ناڅرګند راتلونکي سره مخ کیږي.
له ښوونځیو د فارغو شویو نجونو شمېر، چې د نورو زده کړو دروازې پرې تړل شوې، کال په کال لوړیږي او دې افغان نجونې له رواني ستونزو، نهیلۍ او بې برخلیکتوب سره مخ کړې دي.
امنه ایمان د پوهنې وزارت د پخواني معیین محمد اصف ننګ لور ده، چې سږکال له شپږم ټولګي فارغه شوې. داسې پړاو چې د ډېرو افغان نجونو لپاره د زده کړو وروستۍ دروازه ګڼل کیږي.
اصف ننګ لیکلی، چې لور یې په ارتقایی ټولګي کې شاته کړه چې له ښوونځي او د زده کړې له سپیڅلې چاپېریال محرومه نه شي.
نوموړی زیاتوي، « د ژوند دا مرحله به هم تېره شي ! منتها یو چاره به یی د زده کړو د دوام لپاره، د علیم ذات په مدد کوو، هڅه به وکړم چې معصومانه ارمانونه یی د وطن د نیکمرغه اینده لپاره خاوري نه شي».
د خوست پوهنتون پخوانی استاد نورالله ښاد د یوې بلې زده کوونکې عافیې پلار دی او د خوښي پرځای د خپلې لور د راتلونکي په تړاو فکرمند دی.
هغه پر خپل فیسبوک لیکلي، چې لور یې زدهکړې پای ته ونه رسولې، بلکې طالبانو پرې پای ته رسولې دي.
نوموړي طالبان مخاطب کړي، « ملا صېبانو خدای ته وګورئ مه کوئ داسې، د الله په ذات قسم درته خورم چې د وطن لوڼې به بيا مکتب ته ځي او بيا به پوهنتون ته ځي. تاسې دې منځ منځ کې وقفه مه پکې راولئ؛ د لوڼو د ارمانونو قتل دی او تاريخ کې په بد نوم ثبتېږئ».
دا څلورم کال دی، چې د افغانستان نجونې له ښوونځیو او پوهنتونونو، او مېرمنې له کار او نورو حقونو په سیستماتیک ډول بې برخې کیږي.
د ملګرو ملتونو او بشري حقونو نړیوال سازمانونه وايي، چې په هیڅ بل هېواد کې پر نجونو دغسې پراخ بندیز نه دی لګېدلی او له طالبانو یې په مکرر ډول غوښتي، چې ښځو او نجونو ته د هغوی حقونه ورکړي، خو طالبانو تر اوسه په دې برخه کې له ځان نه هیڅ راز انعطاف نه دی ښودلی.
په داسې حال کې چې په سړو سیمو کې تعلیمي کال پای ته رسېږي، د افغانستان کورنۍ سږکال یوځل بیا له همغې تکراري صحنې سره مخ دي چې هغه د نجونو نهیلي او د هغوی ناڅرګند برخلیک دی.
ملګرو ملتونو د دوشنبې په ورځ د ۲۰۲۶ کال د مرستو تر ټولو ټیټه بودجه اعلان کړې، ځکه مرستندوی هېوادونه لږ ملاتړ کوي. د راتلونکي کال د ۲۳ میلیارده ډالرو په پلان کې ۸۷ میلیونه خلک د لومړیتوب په توګه ټاکل شوي. فلسطين، سودان او سوریه د مرستو په لومړیو کټګوریو کې شامل دي.
د سازمان په وینا، د ۲۳ میلیارده ډالرو غوښتنه به میلیونونه خلک د عاجلو مرستو له چتر نه بهر کړي، ځکه د ملاتړ د کمښت له امله د ملګرو ملتونو ادارې یوازې ترټولو بیړنیو پېښو ته لومړیتوب ور کوي.
د بودیجوي کمښتونو ترڅنګ، د مرستندویه ادارو لپاره نورې ستونزې هم شته، لکه د شخړو په سیمو کې د کارکوونکو امنیت، او اړینو ځایونوته نه لاسرسی.
د ملګرو ملتونو د مرستو مشر ټام فلیچر خبریالانو ته وویل: « بالاخره دا کمښتونه دي چې موږ سختو، سختو او بېرحمه انتخابونو ته اړباسي».
تېر کال، ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال لپاره ۴۷ میلیارده ډالره وغوښتل، خو وروسته دا رقم په پراخه کچه کم شو، ځکه د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ او ځینو لویدیزو هېوادونو لکه جرمني مرستې کمې کړې.
د نومبر میاشتې ارقام ښيي چې تر اوسه یوازې ۱۲میلیارده ډالر ترلاسه شوي، چې دا په تېرو ۱۰ کلونو کې تر ټولو لږه مرسته ده او یوازې د اړتیاوو یوه برخه پوره کوي.
د راتلونکي کال ۲۳ میلیارده ډالرو پلان کې ۸۷میلیونه هغه خلک د لومړیتوب په توګه ټاکل شوي، چې ژوند یې په خطر کې دی. په ورته وخت کې ویل شوي چې شاوخوا ۲۵۰میلیونه کسان عاجلې مرستې ته اړتیا لري.
د بودیجې تر ټولو لویه برخه، ۴میلیارده ډالر د فلسطین نیول شویو سیمو ته بیله شوې ده.
دویمه برخه د سوډان، او ورپسې د سوریې ده.
په کابل کې د ټوکرانو یوې خصوصي فابریکې د ۱۲۰ مېرمنو په ګډون دوه زره کسانو ته د کار زمینه برابره کړې ده. د یادې فابریکې مسوولینو ویلي، چې خپل ډېری اومه توکي او عصري ماشینونه له چین نه واردوي.
د ټوکو جوړونې ددې فابریکې څښتن ذکریا صادق د چین دولتي اژانس ته وویل:« موږ په سوداګرۍ کې له چینایي شرکتونو د پام وړ الهام اخلو او د دوی طریقې او کړنې په نږدې توګه تقلید کوو.»
د ټوکرو او ګنډلو دې فابریکې یوې ښځینه کارکوونکې شینهوا ته وویل:«زه د ګنډلو او تولید په څانګه کې کار کوم او میاشتنی عاید مې ۳۰ زره او ۴۰ زره افغانۍ پورې دی. زه په ریښتیا سره ډیره خوشحاله یم چې اوس زموږ په خپل هیواد کې داسې لوړ کیفیت لرونکي محصولات تولیدیږي.»
د یادونې وړ ده، په دې فابریکه کې د ټوکرو ترڅنګ لاسي ګنډل هم کېږي او بیا جوړې شوې جامې د افغانستان ترڅنګ د نړۍ بازارونو ته وړاندې کېږي.
د هند د بهرنیو چارو وزارت په سپین بولدک کې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ نښته کې پر افغان ملکي وګړو بریدونه غندلي او یوځل بیایې د افغانستان له حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او خپلواکۍ د پیاوړتیا په تړاو د نوي ډیلي ملاتړ اعلان کړی.
د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند د دوشنبې په ورځ وویل، چې نوی ډیلی په سپین بولدک کې د طالبانو او د پاکستان د ځواکونو ترمنځ له نښتې خبر دی او په دې نښته کې د ملکي افغانانو وژل کېدل غندي.
رندهیر جایسوال یوځل بیا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان د خپلواکۍ، حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا نه د نوي ډیلي د ملاتړ اعلان تکرار کړ.
نوموړي دغه راز وویل، چې «پاکستان او ډیموکراسي یوځای پرمخ نه شي تلای».
د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ ګډه خونه وايي، د لارو د تړل کېدو له امله شاوخوا ۱۱ زره افغان ټرانزیټي کانټینر د کراچۍ په بندر کې بند پاتې دي. پاکستاني سوداګرو ویلي، چې له افغانستان سره د لارو بندېدو د پاکستان د صادراتو ونډه پام وړ کمه کړې ده.
پاکستاني سوداګر وايي چې اوسني وضعیت د پاکستان او افغانستان ترمنځ د دوه اړخیزې سوداګرۍ حجم پام وړ کم کړی دی او د کرښې په تړل کېدو سره د پاکستان د صادراتو ونډه هم پام وړ کمه شوې ده.
د پاکستان د سوداګرۍ او صنایعو خونې مشر جنید الطاف بزنیس رېکاډر ته وویل چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د ګډې سوداګرۍ او ترانزیت سوداګرۍ ځنډول د دواړو هیوادونو اقتصاد ته زیان رسوي او اړتیا ده چې بیاکتنه وشي او ټولې ستونزې د خبرو اترو په میز حل شي.
هغه وویل چې د لارو تړل کیدو راهیسې ګډې سوداګرۍ ته شاوخوا ۴۵ میلیون ډالره زیان اوښتی دی.
د سرحد د سوداګرۍ او صنایعو خونې مشر له سوداګرۍ څخه د سیاست پر جلا کولو ټینګار کړی او وايي چې د دواړو ګاونډیو هیوادونو ترمنځ د سوداګرۍ بیا پیلولو لپاره باید سملاسي خبرې اترې پیل شي.
مخکې له دې پاکستاني سوداګرو ویلي و، چې په تیرو دوو میاشتو کې له افغانستان سره د سوداګریزو لارو تړلو دوی ته په ورځ کې له ۴ میلیون ډالرو څخه ډیر زیان رسولی دی.
دوی خبرداری ورکړی، چې پاکستان به په دې چلند سره په افغانستان او مرکزي اسیا کې بازارونه په چټکۍ سره له لاسه ورکړي.