د افغانستان بشري کړکېچ؛ بشري حقونه او بشردوستانه مرستې له جدي ننګوونو سره مخ دي

د ایراني رسنیو د راپور له مخې؛ ښاغلي ندیم په افغانستان کې د ښوونیرې، زېربنایي، اقتصادي او نورو برخو په تړاو له ایراني چارواکو سره خبرې کړې او زیاته کړې یې ده، چې اوس‌مهال په ټول افغانستان کې امنیت ټینګ شوی دی.

په راپور کې راغلي، نوموړي په ایران کې له مېشتو افغان کډوالو او استادانو سره ژمنه کړې چې د دوی ستونزې به له ایراني چارواکو او د سفارت له استازو سره شریکې کړي او ورته به رسېدنه وکړي.

د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر ایران ته په رسمي سفر تللی، نوموړي د دغه سفر په ترڅ کې د ایران علمي او مذهبي مرکزونو څخه هم لیدنه کړې ده او له ایراني چارواکو سره یې د ایران او افغانستان ترمنځ د لوړو زده‌کړو د همکارۍ پر پراختیا ټینګار کړی و. نوموړي دغه راز په کابل کې د طب، ټېکنالوژۍ او مصنوعي ځیرکتیا په برخو کې د ازاد اسلامي پوهنتون د څانګې پراختیا غوښتنه کړې وه.

د ایران د علومو، تحقیقاتو او ټېکنالوژۍ وزیر حسین سیمایي صراف د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزیر ندا محمد ندیم سره په لیدنه کې ویلي، چې په ایران کې نجونې او هلکان په ګډه زده‌کړې کوي؛ خو څنګه شونې ده چې په افغانستان کې نیمايي خلکو ته د زده‌کړو اجازه ورنه کړل شي.

د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ له دې ډلې ۲۲۴ کسان چې د پاکستان په زندانونو کې له تېرو دوو میاشتو راهیسې بندیان وو، تر خوشې کېدو وروسته د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. په خبرپاڼه کې راغلي، ۴ نور کسان چې د عراق په زندانونو کې له درېیو میاشتو راهیسې بندیان وو؛ تر خوشې کېدو وروسته د نیمروز له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

په خبرپاڼه کې د دغه کسانو د جرمونو په اړه څه نه‌دي ویل شوي؛ خو په پاکستان کې افغانان تر ډېره په دغه هېواد کې د اوسېدو قانوني اسنادو نه لرلو له امله د پولیسو له‌خوا نیول کېږي.

له هغه راهیسې چې له طالبانو سره د اسلام‌اباد اړیکې ترېنګلې شوې؛ پاکستان د پلازمېنې په ګډون په یوشمېر ښارونو کې د افغان کډوالو پرضد عملیاتو ته زور ورکړی. په تېرو وروستیو کې پاکستاني پولیسو د افغانانو د نیولو لپاره ان د دوی د کورونو دروازې ماتې کړې دي.

په راپور کې راغلي، د ډونالډ ټرمپ له لوري‌ پر کډوالۍ د سختو بندیزونو له امله پاکستان کې هم د هغو افغانانو وضعیت مبهم شوی چې افغانستان کې یې له امریکایي ادارو او ځواکونو سره دندې کړې وې. له هغه وروسته چې په واشنګټن کې د امریکا پر ملي ګارډ وروستی برید وشو، ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دغه افغانانو د انتقال پروګرام نامعلوم وخت لپاره ځنډولی دی.

یادې پرېکړې د هغو کسانو راتلونکی ناڅرګنده حالت کې ایسار کړی، چې په تېر شل کلن حضور کې له امریکايي ځواکونو، ادارو او قراردادیانو سره کار کړی دی. پاکستاني چارواکو اېکسپرېس ټرېبیون ورځپاڼې ته ویلي، چې اسلام‌اباد د واشنګټن بدلونونه له نږدې څاري. د حکومت یو جګپوړي چارواکي چې نه يې غوښتل نوم یې په ډاګه شي وویل: «که امریکا پرېکړه وکړي، چې دغه کسان نه مني؛ نو پاکستان به بله لار و نه‌لري او بېرته به یې خپل هېواد ته واستوي.»
هغه وایي: «موږ نه‌شو کولای داسې یوه ډله خلکو ته د نامعلوم وخت لپاره ځای ورکړو، چې له پیله دایمي پاتې کېدل یې په پلان کې نه‌وو».

د دغه پروګرام بنسټ د ۲۰۲۱کال په اګسټ میاشت کې د پخواني افغان حکومت تر پرځېدو وروسته اېښودل شوی و او موخه یې دا وه؛ هغه افغانان خوندي ځایونو ته ولېږدول شي، چې د امریکا د ماموریت پر مهال یې ورسره همکاري کړې وه.

یاد چارواکی وایي،‌ پاکستان د واشنګټن په غوښتنه زرګونه دغه کسان او د هغوی کورنۍ د لنډ مهالي پړاو لپاره ومنل. امریکا پاکستان ته ډاډ ورکړی و، چې له امنیتي ارزونو او اداري چارو وروسته ټول وړ کسان به ولېږدول شي؛ خو د پروګرام ناڅاپي درېدو په پاکستان کې په حکومتي کچو ژورې اندېښنې راولاړې کړې دي.

یو بل پاکستانی چارواکی وايي: «موږ د واشنګټن په غوښتنه په لنډمهالي ډول ځای ورکړی و. پاکستان نه اقتصادي توان لري، نه سیاسي فضا چې دغه ټول خلک د تل لپاره په خپل غېږ کې وساتي».

افغانستان انټرنشنل – پښتو ته رسېدلي معلومات په ډاګه کوي، چې په اسلام‌اباد کې پاکستاني پولیس اوس د امریکا سفارت له لوري افغان قضیه لرونکو ته ورکړل شوی هغه سند هم نه مني چې له مخې یې باید ونه نیول شي او یا هم ډیپورټ شي. دغه سندونو کې د پي۲، پي ۱ او بېلابېلو قضیو لرونکي افغانان شامل وو، چې د معلوماتو له مخې ډېره برخه یې د‌ پاکستاني پولیسو له لوري نیول شوي او شړل شوي دي.

د بشري حقونو سازمانونو اندېښنه ښوولې، چې دغه افغانان له ګواښ سره مخ دي او د طالبانو په واکمنۍ کې به یې ژوند له لا ډېرو ننګوونو او مرګونو ګواښونو او ځورونو سره مخ شي. هم‌مهاله د‌ پاکستان په ټولو ښارونو کې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر زور اخیستی او هره ورځ پولیس ان د افغان کډوالو دروازې ماتوي او په زوره یې خپل هېواد ته شړي.

اېکسپرېس ټرېبیون ورځپاڼې د یوه پاکستاني چارواکي له قوله لیکلي: «دغه کسان د امریکا له حکومت سره د یوه رسمي تفاهم له مخې پاکستان ته راغلي؛ خو د واشنګټن نوې پرېکړه اوسنی وضعیت بدل کړی دی».

ورځپاڼه وایي، طالبانو په وار، وار له ګاونډیو هېوادونو غوښتي چې افغانان بېرته واستوي او ادعا کوي چې د افغانستان امنیتي حالت ښه شوی دی؛ خو د بشري حقونو بنسټونه خبرداری ورکوي، چې د بهرنیو ځواکونو پخواني ژباړونکي، خبریالان، ښځینه فعالانې او مخکېني جکومتي مامورین له سخت ګواښ سره مخ دي.

په پاکستان کې مېشت د امریکا قضیه لرونکي افغانان هم سختو اندېښنو کې دي او د کډوالۍ په تړاو د ټرمپ وروستۍ پرېکړې یې ژوند له ناڅرګند حالت سره مخ کړی دی. ډېپلوماټیکې سرچینې وایي، پاکستان هڅه کوي له امریکا څخه د دغه پروګرام د راتلونکې په اړه روښانه دریځ ترلاسه کړي.

یو پاکستانی چارواکی وایي: «که امریکا دغه پروګرام په بشپړ ډول پای ته ورسوي؛ نو پاکستان به د یوې سختې پرېکړې په کولو مجبور شي. د دغه کسانو پرېښودل نور ناشونی دی».

له پاکستان سره د طالبانو د سوداګریزې راکړې ورکړې تر بندیز وروسته د افغانستان په سوداګریز بازار کې د ایران ارزښت نور هم ډېر شوی او افغان سوداګرو ورته مخه ډېره کړې ده. د طالبانو د یاد وزارت د راپور پر بنسټ؛ د افغانستان او ایران دوه‌ اړخیزې سوداګریزې معاملې په تېرو اوو میاشتو کې یو میلیارد او ۹۲۱ مېلیون ډالرو ته رسېدلې دي. په راپور کې راغلي، چې ایران د افغانستان له بنسټیزو او مهمو سوداګریزو شریکانو څخه بلل کېږي.

یاد وزارت زیاتوي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ ډېره برخه راکړه ورکړه تېل، خوراکي، ودانیز او صنعتي توکي جوړوي. د طالبانو د دغه وزارت چارواکي وايي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د وارداتو او صادراتو بهیر پورته روان دی او د پام وړ زیاتوالی په‌کې راغلی دی.

له پاکستان سره کړکېچ؛ طالبان د بدیلې سوداګرۍ په لټه کې

له دې وړاندې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد اخوندزاده ویلي و، چې طالبان د چابهار بندر د کارونې پراخول او د سوداګریزو لارو متنوع کول د دې لپاره څاري چې د افغانستان د ټرانزیت موقعیت پیاوړی شي. هغه زیاته کړې وه، چې دغه تګلاره به د ټرانزیتي لارو د پراختیا، د بیو د مدیریت، د صادراتو د ځنډ مخنیوي، د کاروباریانو د ستونزو د حل او ازادو اوبو ته د لا ښه لاسرسي لامل شي.

له ایران سره د طالبانو سوداګریزې اړیکې داسې مهال زیاتېږي، چې هم‌مهاله لا هم پر ډیورنډ کرښه له پاکستان سره د سوداګریزې راکړې ورکړې پرمخ دروازې بندې دي او طالبانو افغان سوداګرو ته د بدیلو لارو موندلو خبره کړې ده. اسلام‌اباد او طالبانو د کړکېچ د ختمولو لپاره په ترکېې، قطر او سعودي عربستان کې مذاکرات هم کړي؛ خو تر اوسه یې کومه عملي پایله نه‌ده ورکړې.

له دې ور هاخوا طالبانو د منځنۍ اسیا هېوادونو په ځانګړې توګه تاجکستان او ازبکستان ته هم خپله پاملرنه ډېره کړې او ورسره یې د سوداګرۍ په تړاو ناستې ولاړې هم کړې دي. طالبانو ویلي، هڅه کوي چې حیرتان بندر له لارې منځنۍ اسیا سره خپلې سوداګریزې راکړې ورکړې لا پراخې کړي.

دغه سازمان په خپله خبرپاڼه کې زیاته کړې، چې جلاوطنه افغان خبریالان په ګاونډیو هېوادونو کې سخت ژوند تېروي او یوازې په تېره یوه میاشت کې لسګونه خبریالان له پاکستان او ایران نه په جبري توګه اېستل شوي دي. د بیان ازادۍ مرکز نیوکه کړې، چې د یادو هېوادونو دغه کړنه د بشري حقونو له اصولو او د پناه غوښتونکو له نړۍوالو معیارونو سره په ټکر کې ده.

یاد سازمان د بشري حقونو نړۍوالې ورځې په تړاو خپله اعلامیه کې لیکلي: «د مدني ازادیو محدودول، په رسنیو سخت بندیزونه، د خبریالانو نیول او ګواښل او د خپلواکو غږونو غلي کول د بشري حقونو د اساسي اصولو څرګند نقض دی».

یاد مرکز نیوکه کړې، چې طالبانو پر رسنیو د سانسور سربېره خبریالان زندانونو ته اچولي او په ډېری مواردو کې ان دغه زنداني شوي خبریالان له محاکمې او وکیل پرته په زندانونو کې ساتل کېږي. دوی وایي، طالبانو نه یوازې رسنۍ سانسور کړې؛ بلکې خلک یې د اطلاعاتو له حقه محروم کړي او د بیان ازادي یې فلج کړې ده.

د بیان ازادۍ مرکز له نړۍوالې ټولنې، د بشري حقونو له سازمانونو، حکومتونو او رسنیزو بنسټونو غوښتي، چې د افغان خبریالانو د ناورین ډک ژوند په تړاو باید غلي پاتې نه‌شي. دغه سازمان همدا راز له نړۍوالې ټولنې نه دا غوښتنه هم کړې، چې په پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو کې دې افغان خبریالانو ته خپله پاملرنه ډېره کړي.

په تېره یوه میاشت کې یوازې له پاکستان نه نږدې ۱۰تنه خبریالان اېستل شوي او د ځینو په اړه اندېښنه ده، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې لادرکه شوي دي. د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته افغانستان کې لسګونه رسنۍ وتړل شوې او سلګونه خبریالان د سانسور او ځورونو له کبله اړ شول، چې خپل هېواد پرېږدي.