د امریکا د کانکرس غړی: د ټرمپ اداره دې د افغان وګړو غیر عادلانه موخه ګرځول ودروي

د بښنې نړیوال سازمان نن د جمعې په ورځ د لېندۍ ۲۸مه په یوه راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو له خوا د بشري حقونو سرغړونو د زیاتوالي سربیره په میلیونونه کډوال له ګاونډیو هېوادونو او اروپايي هېوادونو په زوره افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.

د ملګرو ملتونو د تازه شمېرو له مخې، سږکال یوازې له ایران او پاکستان څخه له ۲،۶ میلیونو څخه ډېر په غیر قانوني ډول شړل شوي، چې شاوخوا ۶۰ سلنه یې ښځې او ماشومان دي.

د بښنې نړیوال سازمان خبرداری ورکړی، چې د بشري سرغړونو، د اساسي خدمات سخت کمښت، د بېکارۍ کچې زیاتوالی او د طبیعي پېښو له امله د راستنېدونکو کډوالو لپاره د جدي زیانونو ګواښ زیات کړی دی.

د بښنې نړیوال سازمان وايي، په افغانستان کې بشري ناورین د راستنېدونکو لپاره د زیان ګواښ ډېر کړی دی او هیوادونه د نړیوال قانون له مخې حق نه لري خلک هغو ځایونو ته واستوي چې هلته د بشري حقونو سرغړونو له جدي ګواښ سره مخ دي.

د بښنې نړیوال سازمان د اعلامیې په یوه برخه کې ویل شوي، چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې مېرمنې او نجونې په سیستماتیک ډول له عامه ژوند څخه ایستل شوې دي.

دوی له ۱۲ کلنۍ وروسته له زده کړې منع شوې، د تګ راتګ او بیان ازادي محدوده شوې او له ملګرو ملتونو، نادولتي موسسو او دولتي ادارو سره یې پر کار بندیز لګېدلی دی.

سازمان ویلي، هغه کسان چې له پخواني حکومت سره یې کار کاوه، په ځانګړې توګه د افغانستان د دفاعي او امنیتي ځواکونو غړي او هغه کسان چې د طالبانو پر پالیسیو نیوکه کوي، له سختو امنیتي ګواښونو سره مخ دي.

د بشري حقونو دغه سازمان د جبري راستنېدونکو سره د خبرو په حواله ویلي، چې ډیری یې له راستنیدو وروسته په دوامداره ویره کې ژوند کوي او د ناامنۍ او د طالبانو د فشار له امله بیا تېښتې ته اړ شوي دي.

د بخښنې نړیوال سازمان په ټولو هیوادونو غږ کړی چې ژر تر ژره دې د افغان وګړو جبري اخراج ودروي، د دوی قانوني او اخلاقي مکلفیتونو ته دې غاړه کیږدي او د بیا مېشتېدنې لارې پراخې کړي.

په راپور کې د افغانستان د چارو څېړونکې میترا مهران په حوالې راغلي، چې د امریکا وروستي اقدامات لکه د پناه‌غوښتنې د غوښتنلیکونو ځنډول او پر کډوالو پراخ محدودیتونه؛ د «ډله‌ییزې سزا ورکونې» بڼه لري چې د عادلانه محاکمې له اصولو سرغړونه ده.

میترا مهران چې خپله هم په امریکا کې یوه افغان کډواله ده، ویلي: «یو کس جرم کړی، نه ټولو افغانانو یا یوې ټولنې. د کډوالو انساني حقونه او کرامت باید خوندي شي او دغه سیاستونه دې ټولې ټولنې ته زیان نه رسوي.»

هغې د امریکایي چارواکو له‌خوا د افغانانو په اړه له سپکاوي ډکې او تبعیضي څرګندونې غندلې او ټینګار یې کړی، چې هېڅ قانون حکومت ته دا اجازه نه ورکوي چې د یو کس د جرم سزا ټولو وګړو ته ورکړي. هغې پوښتنه کړې: «که یو امریکایي وګړی ګناه وکړي، ایا ټولو امریکایانو ته سزا ورکول کېږي؟ قانون باید ټولو ته په مساوي توګه پلي شي.»

میترا مهران زیاته کړې، همدا کډوالې کورنۍ، زده‌کوونکي او کارګر دي چې د تاوتریخوالي او جګړو له ګواښونو ژغورل شوي او باید د قانون او پناه ورکولو له لارې خوندي وساتل شي. د بښنې نړۍوال سازمان له امریکا غوښتي، د کډوالۍ سیاستونه دې داسې جوړ کړي چې ملي امنیت خوندي پاتې شي او د بشري حقونو او عادلانه محاکمې اصول هم په پام کې ونیول شي.

ورته مهال د امریکا کانګرس ۶۱ غړو د دغه هېواد د بهرنیو چارو او کورني امنیت وزیرانو ته په لیک کې د افغان کډوالو پر وړاندې د ټرمپ د اقداماتو په غبرګون اعتراض کړی. دوی ویلي، د ټرمپ حکومت د ملي ګارد پر سرتېرو د یوه افغان د برید له پېښې «ناوړه ګټه» اخیستې او په ډله‌ییز ډول یې افغان کډوال مجازات کړي.

• یادو استازو د افغان پناه‌غوښتونکو نه‌منل او په افغانستان کې د امریکا پخوانیو پوځي همکارانو ته د پناه نه‌ورکول «نه جبرانېدونکې تېروتنې» بللې دي. د دوی په وینا؛ دغه ډول اقدامات امریکا د یوه بې‌باوره هېواد په توګه معرفي کوي.

یادو استازو د افغان پناه‌غوښتونکو نه‌منل او په افغانستان کې د امریکا پخوانیو پوځي همکارانو ته د پناه نه‌ورکول «نه جبرانېدونکې تېروتنې» بللې دي. د دوی په وینا، دا ډول اقدامات امریکا د یوه بې‌باوره هېواد په توګه معرفي کوي.

ډيموکراټ استازو د امریکا د بهرنیو چارو او کورني امنیت وزیرانو ته په لیک کې لیکلي: «له یوې تراژیدۍ ناوړه ګټه اخیستل، ویره او نفاق پارول، د امریکا له امنیت سره مرسته نه‌کوي.»

یادو استازو ویلي، چې په واشنګټن کې د ملي ګارد پر ځواکونو د ډزو له پېښې وروسته د ټرمپ حکومت نه‌یوازې د افغانانو د پناه‌غوښتنې د دوسیو څېړنه درولې، بلکې د هغو افغان پناه‌غوښتونکو د دوسیو بیاکتنه یې هم پیل کړې، چې مخکې منل شوي و.

د دوی په وینا، د ټرمپ حکومت ان امریکا ته د هغو افغانانو د ننوتلو مخه نیولې، چې د کډوالۍ ځانګړي ویزې لري او په افغانستان کې یې د امریکا له حکومت او پوځ سره کار کړی دی.

د ټرمپ حکومت په تازه اقدام کې افغانستان او ۱۴ نور هېوادونه د بشپړ سفر بندیز په لیست کې شامل کړل او په دې سره د دغو هېوادونو وګړي حق نه‌لري چې امریکا ته سفر یا د پناه غوښتنه وکړي.

په تازه فرمان کې د کډوالۍ د ځانګړې ویزې (اېس‌ای‌وي) لرونکي هم د امریکا د حکومت د سفر بندیز له استثنا څخه اېستل شوي دي.

د کانګرس استازو د ټرمپ دغه سیاست «ټولیزه سزا» بللې ده.

هغوی خبرداری ورکړی، چې دا اقدامات د بې‌ګناه او قانون‌ پالونکو خلکو په ځانګړي توګه هغه کسان چې په افغانستان کې یې له امریکايي ځواکونو سره مرسته کړې ژوند له خطر سره مخ کوي.

د هغوی په وینا، «د یوه فرد ویجاړونکي اقدامات باید د ټولو هغو افغانانو د انځور د خرابولو لپاره ونه‌کارول شي، چې غواړي په امریکا کې په قانوني توګه ژوند وکړي.»

د ټرمپ د حکومت اقداماتو په امریکا کې د افغان کډوالو په منځ کې ویره زیاته کړې ده. د کالیفورنیا ایالت د ساکرامنټو سیمه کې د افغان کډوالو ټولنې ویلي، چې د کډوالو ادارې د افغانانو د نیونې بهیر پراخ کړی دی.

اسوشېتد پریس خبري اژانس راپور ورکړی، چې د لیندۍ له پنځمې راهیسې شاوخوا ۲۴ افغان کډوال، چې زیاتره یې د شمالي کالیفورنیا اوسېدونکي دي، نیول شوي دي. یوازې په تېره اوونۍ کې لږ تر لږه ۹ افغان نارینه هغه مهال ونیول شول، چې د کډوالۍ او ګمرک ادارې ته د خپل وضعیت د څېړنې لپاره مراجعه کړې وه.

ویرونیکا بوسکوویچ پوهار د پنجشنبې په ورځ (د لیندۍ ۲۷مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې اروپايي ټولنه د «لومړیتوب انسانیت» تر شعار لاندې، د بشري مرستو له لارې له کډوالو هر اړخیز ملاتړ کوي.

د نوموړې په وینا، دغه مرستې د اروپايي ټولنې د بشري مرستو ادارې له‌خوا د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ، د کډوالۍ نړۍوال سازمانونو او شریکانو په همکارۍ عملي کېږي.

اروپايي ټولنه ټینګار کوي، چې د روانو بشري بحرانونو پر مهال به د زیانمنو کډوالو او بې‌ځایه شویو او په ځانګړي ډول د ماشومانو، ملاتړ ته دوام ورکړي.

تر دې وړاندې اروپايي ټولنې د افغانستان د خصوصي سکتور د ملاتړ پروګرام د پلي کولو لپاره له «ای‌اېف‌سي» سره د ۵ میلیونه یورو په ارزښت یو نوی تړون لاسلیک کړ، چې د نړۍوال بانک ګروپ غړی دی او په ټوله نړۍ کې د خصوصي سکتور پراختیا هڅوي.

د اروپايي ټولنې د اعلامیې له‌مخې، د افغانستان د خصوصي سکتور د ملاتړ پروګرام به په کوچنیو او منځنیو تصدیو کې پانګونې ته اسانتیاوې برابرې کړي او د متشبثینو ملاتړ به وکړي.

دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې په کور دننه له بې‌ځایه شویو سربېره له ګاونډیو هېوادونو او په ځانګړې توګه له ایران، پاکستان او ترکیې سلګونه زره کسان په زوره اېستل شوي او دمګړۍ په دې سړه هوا کې له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت ویاند محمد کمال افغان ویلي، چې په کندهار ولایت کې دامهال ۸۰۰ کډوالو کورنیو ته د ځمکو د وېش بهیر پیل شوی او دغه لړۍ لاهم دوام لري. هغه زیاته کړې، چې په لغمان ولایت کې یې پر ۴۵ کورنیو په بېلابېلو کټګوریو کې دغه ځمکې وېشلې دي.

هغه زیاته کړې، چې په بلخ ولایت کې۳۰۳ کډوالو کورنیو او په کندوز ولایت کې نږدې ۴۰۰ کورنیو ته د ځمکو د وېش بهیر پیل شوی. هغه زیاته کړې، چې د اړوندو ولایتونو څخه د نوملړونو وروستي کېدو سره سم به دغه وزارت اړمنو کډوالو ته د ځمکو د وېش بهیر پیل کړي.

سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بې‌کارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.

طالبان دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې په تېرو څلورو کلونو کې له درېیو هېوادونو څه باندې ۷ مېلیونه افغانان هېواد ته ستانه شوي دي. طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویلي، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.